Рабочая программа по бурятской литературе 5-11 классы
рабочая программа (5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 класс)
рабочая программа по бурятской литературе 5-11 классы
Скачать:
Вложение | Размер |
---|---|
![]() | 217.01 КБ |
Предварительный просмотр:
Муниципальное автономное общеобразовательное учреждение
«Цаган-Моринская средняя общеобразовательная школа»
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА
ПО БУРЯТСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
(наименование учебного курса, предмета, дисциплины, модуля)
Составитель программы:
Галданова Сэсэгма Зоригтуевна,
учитель бурятского языка и литературы
I квалификационной категории
(Ф.И.О. учителя-составителя программы, квалификационная категория)
Тайлбари бэшэг
Тус программа хадаа Россин Федерациин Һуралсалай министерствын тогтоолнууд дээрэ үндэһэлжэ зохеогдоһон болоно. Үшөө тиихэдэ Буряад Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай дурадхаһан программада үндэһэлэгдэн бэшэгдэбэ. С.Ж.Балдановай зохеон найруулһан буряад литератураар һургуулиин программа хараада абтажа, энэ ажалай программа бэшэгдээ.
Гэхэтэй хамта арадай аман зохеол аман үгын, уран һайханай литература бэшэмэл үгын искусство, тиимэһээ уран зохеол зохеоходоо уран хурса, шэмэг удхатай үгэ гол түлэб аргануудай нэгэн болоно гэжэ һурагшадта хододоо һануулжа байха хэрэгтэй.
Нүгөө талаһаа, уран зохеол хүн тухай, тэрэнэй доторой байдал, хүниие тойрон байһан оршон байдал, байгаали, хүнэй ажабайдал, арад зоной ажамидарал г.м. тухай зохеогдоһон байдаг. Бодото юумэнүүд, үнэн болоһон үйлэ хэрэгүүд, бодото байдал уран зохеолой, уран һайханай литературын үндэһэн боложо хэрэглэгдэдэг. Уран зохеолшо бодото байдал дээрэ үндэһэлжэ, тэрэниие һажаажа, ухаан бодолойнгоо хүсөөр, һанаагаараа тэрэниие уран гое болгожо, ном соогоо уран һайханаар, гоеор зохеогдоһон байдал бии болгодог, энэ байдалынь үнэн бодото байдалда адлирхуу байдаг. Тиимэһээ һурагшадта ойлгуулха шухала гэжэ хараалагдана.
Уран һайханай литература гү, али уран зохеол шудалан үзэлгын гол зорилгонууд гэбэл:
- уран һайханай литература хүнэй, хүн түрэлтэнэй ажамидаралда тусхай һуури эзэлдэг, тэдэнэй хүгжэлтэдэ айхабтар ехэ удха шанартай гэжэ ойлгуулха;
- уран һайханай литература шудалан үзэлхэ хадаа түрэл арадайнгаа ба бэшэшье арадуудай соел болбосорол, еһо заншал ойлгожо абалгын тусгаар арга гэжэ ойлгуулха;
- искусствын этико-эстетическэ компонент байгуулха гуманитарна ойлгосонуудые тайлбарилжа үгэхэ;
- уран зохеол уншаха дуратай болгохо, гое һайханиие наринаар ойлгодог мэдэрэл хүмүүжүүлхэ;
- бодото байдал, ажабайдал ба искусство, оршон тойрониие зүбөөр сэгнэжэ, тэдэндэ үнэтэй сэнтэй гээр хандахые һургаха;
- аман ба бэшэмэл хэлэлгэдэ һургаха, тэрэниие хүгжөөхэ;
- һурагшад уран һайханай зохеол зүбөөр, хүсэд дүүрэнээр хадуужа абаха, шэнжэлжэ, сэгнэжэ һураха гол түлэб теоретико-литературна, эстетическэ ойлгосонуудтай болохо еһотой.
Уран һайханай литература зүбөөр, хүсэд дүүрэнээр, гүнзэгыгөөр ба өөрынгөө ажамидаралда туһатайгаар ойлгожо абахын тула һурагшадые ойлгомжын аппарадтай болгохо. Ушар иимэһээ программа дотор литературын теоридо онсо анхарал хандуулагдана.
Энэ программа зохеогдоходоо, базова теоретико-литературна ойлгосонууд дээрэ үндэһэлжэ, тэдэниие гол принцип болгон байгуулагдана. Класс бүхэндэ өөр өөрын базова теоретико-литературна ойлгосо онсологдоо:
5-дахи класс – жанрнууд
6- дахи класс – род болон жанрнууд
7-дохи класс – герой-характер-образ
8-дахи класс – уран зохеол ба еһо заншал
9-дэхи класс – зохеолшо- образ – уншагша
10-11-дэхи классуд – уран зохеолшын зохеохы ажалайнь оншотой оньһон, онол арга, уран һайханайнь оршон байдал.
Һурагшад ганса историко-литературна бэшэ, мүн баһа теоретико-литературна талаар мэдэсэеэ үргэдхэхэ, литературын теореор һайн базова ойлгосонуудтай байха еһотой. Уран һайханай литература үзэлгэ, тэрэниие шэнжэлэлгэ теоретико-литературна ойлгосонуудгүйгөөр бэелүүлэгдэдэггүй. Тиимэһээ тэдэнэр теоретическэ ойлгосо мэдэсэнүүдые ба уран зохеол шудалан үзэлгын шухала зэмсэг болоно.
Тус программа класс бүхэндэ литература үзэлгын гол шэглэлнүүдые тодорхойлжо үгэнэ: 5-дахи класс – литературна уншалгаһаа литература шэнжэлэн үзэлгэдэ шэлжэн оролго; 6-9-дэхи классууд – уран һайханай литературые үгын искусство гэжэ шэнжэлэн үзэлгэ; 10-11-дэхи классууд – уран һайханай литература шэнжэлэн үзэхэдөө, историко-культурна ба историко-функциональна талыень баримталалга болоно.
Һурагшадые литература үзэлгын талаар һургахын тула ямар зорилгонууд табигданаб:
5-8-дахи классудта – эстетическэ анализ хэжэ һургалга;
9-дэхи класста – текстнүүдэй удха зүбөөр гаргажа һургалга;
10-11-дэхи классудта – уран зохеолшын уран һайханай оршон байдал түүхэ ба соелой талаһаань ойлгожо абалга.
Программа дотор нилээн ехэ һуури арадай аман зохеолнуудта үгтөө. Юуб гэхэдэ, энээнгүйгөөр литературын асуудалнууд, илангаяа уран hайханай еhо заншал, литературын хүгжэлтын, ментальна еhо заншалнууд хүсэд hайнаар ойлгогдохогүй. Гэхэтэй хамта уран hайханай литература хадаа арадай аман зохеолой үргэлжэлэл гэжэ хэлэхэдэ болоно. Мүнөө үеын литературна зохеолнууд аман зохеолгүйгөөр бэшэгдэнэгүй бшуу.
Һурагшадай үргэн дэлисэтэй байхын хажуугаар, түрэл литератураяа һайнаар ойлгожо абахын тула программа дотор буряад литературада бии болоһон шэнэ зохеолнууд классһаа гадуур уншалгын хэшээлдэ оруулагдаа, харин хуушан программанууд соо байһан зохеолнууд гаргагдаһан байна.
Программа соо коммуникативна-творческо ажалнуудай системэ дурадхагдана: «Творческо (зохеон байгуулгын) мастерской», «Творческо практикум» гү, али «Творческо даабари», «Шэлэжэ абаһан зохеолоо бэеэ даагаад анализ хэлгэ», «Дүн гаргалгын уншагшадай конференци».
Ажалай программа бэелүүлгэдэ иимэ һуралсалай номууд хэрэглэгдэхэ зэргэтэй.
С.Д.Будаев, Ц.С.Жанчипова, Д.Х.Митупова. Буряад литература, 5-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, 1 хубитай, ажалай дэбтэртэй. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2011. –197 х.
О.В.Цыцыкова, Ж.Ц.Жамбуева, Ц.Б.Цыренова. Буряад литература, 6-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай.-Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 192х., хабсаргалта.
С.А.Ошорова, С.С.Балданова. Буряад литература, 7-дохи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 200 х., хабсаргалта.
Ц.Б. Бадмацыренова, К.Н.Гармаева, Б.Ш.Ширапова. Буряад литература, 8-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 208 х., хабсаргалта.
С.Ж.Балданов, Х.М.Жамьянэ. Буряад литература, 9-дэхи классай һуралсалай ном, хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: Бэлиг, 1996. – 224 х.
Ц.-А.Дугарнимаев, С.С. Бальжинимаева, Н.Б.Цыренова. Буряад литература, 10-дахи классай һуралсалай ном, хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: Бэлиг, 1996. – 192 х.
М.Р.Балданова, Б.Д.Цыдыпова, Т.Т.Сыжипова. Буряад литература, 11-дэхи классай һуралсалай ном, хрестомати, гурбан хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2015. – 192 х., хабсаргалта.
Республикын һуралсалай, мүн һургуулиин һуралсалай түсэбэй ёһоор буряад литература үзэлгэдэ 5-8 классуудта 2 саг үгтэнэ, харин 9-11 классуудта 3 саг хараалагдана.
Программануудай байгуулга ба удха
Табадахи класс
(68саг)
Фольклор ба литература
Оршол (1саг)
«Литература» гэһэн предмедэй зорилго. Литература - үгын искусство. Уран зохеол уншалга ба хадуун абалга. Уран зохёолой үнэн ба үнэн бэшэ талануудынь. «Уран зохеолшо» ба «автор» гэһэн ойлгосонууд.
Литературын жанрнууд үни caгhaa бии болон тогтоһон, литературьн ажабайха формонууд.
Фольклор(6 саг)
Фольклор тухай ойлгосо. Фольклорно зохеолнууд соохи үнэнбэшэ, һанаанһаа абтаһан шэдитэ ба фантастическа юумэнүүд.Фольклорно зохёолнуудай гол жанрнууд. Буряад арадай аманэохеолнууд соо зураглагдаһан нравственна идеал.
Үхибүүдэй фольклор:таабаринууд, тоолуурнууд. нааданууд. Наадануудай удха шанар. Үхибүүдэй фольклорно жанрнуудай наадахы үндэһэн. (Бадмацыренова Ц.Б. Буряяд арадай хүүгэдэй аман зохеол. — Улаан-Удэ: Буряадай гүрэнэй университедэй хэблэл, 2008.)
Онтохонууд.Онтохонуудай янзанууд. Онтохонууд хайшан гэжэ зохеогдодог бэ? Сюжет тухай түрүүшынойлгосо. Онтохонуудай хунэй ба арад зоной ажабайдалда үзүүлдэг нүлөөн ба удха шанар.
Һүүл хүбүүн. Онтохонуудай геройнуудай. буряад арадай сэсэн ухааниие, eho заншалые, уран аргануудые хэрэглэн зураглалга. Буряад арадай ажабайдалай онсо өөрсэ шанар шэнжэ уран һайханай хэрэгсэлнүүдэй арга хэрэглэн харуулалга. (Бурят-монгол арадай онтохонууд. - Улаан-Үдэ : Бурят-Монголой гүрэнэй хэблэл, 1950.)
Зургаан нүхэд. Тус онтохон соо нүхэсэлэй хүсэ ба хорото муу юумэ уран аргын хусөөр зураглалга. (Бурят-монгол арадай онтохонууд. -Улаан-Үдэ: Бурят-Монголой гүрэнэй хэблэл, 1950.)
Классһаа гадуур уншалга (1саг)
Бэшэ арадуудай онтохонуудай оршуулганууд: «Сэсэн хулгана (монгол онтохон). Эдэ онтохонуудые Бадма-Базар Намсараевич Намсарайн суглуулжа хэблүүлһэн «Онтохонууд гэһэн ном coohoo уншаха. (Намсарайн Б-Б. Онтохонууд. - Улаан-Удэ: Бэлиг, 1995.)
Буряад арадай онтохошод.(1 саг)
Буддын шажанай зохёолнууд тухай хуряангы ойлгосо.(1 саг)
Фольклор литература хоёрой илгаа, хоорондохи харилсаан. Эпос, лирикэ, драма тухай түрүүшын ойлгосо. Авторай һанаанһаа a6aһaн юумэн (вымысел) ба уншагшын баримтагүй образно тухайламжа (воображение).
Эпическэ жанрнууд
Литературна онтохон(3 саг)
Литературна онтохон тухай ойлгосо. Фольклорно ба литературна онтохонуудые зохёолгын уран һайханай принципүүд.
В. Халхуев “Жаабдай”. Фольклорно сюжедые литературна болгон найруулга. Литературна ба фольклорно онтохонуудай герой, уран найруулга. (Халхуев В. Рассказууд ба онтохонууд. - Улаан-Улэ : Буряадай номой хэблэл, 1975.)
Классһаа гадуур уншалга (1 саг)
Надмит Намсараевич Намсараев. «Эхирэй үрөөһэн хүбүүн»
(Намсараев Н. Хоёр нухэд. Рассказууд ба онтохонууд. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1965.)
Рассказ (13саг)
Рассказай онтохонһоо илгаа. Рассказай жанрай онсо шэнжэ. (1 саг)
Лев Николаевич Толстой.«Хайратай морин”(2 саг)
Хүн ба байгаали. Хүнэй доторой байдал зохёол соо зураглалга.(ТолстойЛ. Үхибүүдтэ : рассказал, баснинууд, онтохонууд. Б. Санжинай оршуулга. - Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл,1974.)
Александр Галсан Нимаевич Лыгденов. “Унаган”(3 саг)
Автор ба рассказчик, герой ба сюжет, диалог ба монолог тухайойлгосо.(ЛыгденовА. Морин хуур: рассказууд. - Улаан-Удэ:Наран, 1996.)
Цокто Номтоевич Номтоев. «Хилээмэн» (Зсаг)
Үнэн юумэ зохёон найруулгын нэгэ арга. Литературнахарактер тухай ойлгосо. (Булагай эхин: үхибүүдэй хрестомати. -Улаан-Үдэ: Бэлиг, 2008.)
Классһаа гадуур уншалга(3 саг)
Доржо Норбосампилович Сультимов.“Өөрыгөө хэһээбэ” .
(Сультимов Д. Амиды зула: зүжэг болон рассказууд. - Улаан-Удэ:Бэлиг, 2001.)
Дугар Абидуевич Дылгыров. «Эсэгын орден». (ДылгыровД. Эсэгын орден. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1982.)
Балдан Насанович Ябжанов.«Нулимса. (Ябжанов Б. Майтагсаан. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл. 1969.)
Михаил Александрович Шолохов. «Мэнгэ». (ШолоховМ. Рассказууд. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1980.)
Творческо практикум(1 саг)
Минии түрүүшын рассказ (уншаһан гү, али өөрын зохёоһон болохо).
Туужа (10 саг)
Туужын рассказһаа илгаа: сюжет, саг, герой, жанрай онсо шэнжэ.
Цырен-Базар Бадмаевич Бадмаев. “Будамшуугай орон нютагаар Сережын аяншалга”. Туд зохёол соо буряад арадай һайн һайхан ёһо гуримуудай, хүндэмүүшэ заншалнуудай зураглагдаһаниинь. (Булагай эхин: үхибүүдэй хрестомати. -Улаан-Үдэ: Бэлиг, 2008.)
Творческо мастерской (1 саг)
Сюжет ба зохёол бэшэхэ гэһэн һанал бодолой зохёолшын ухаан бодолдо бии бололго. Шэлэжэ абаһан зохёолой анализ хэлгэ.
Классһаа гадуур уншалга (3 саг)
Цыдып Балданович Цырендоржиев. «Папансаг» (3,15,17,18,22,23 хэһэгүүд).(Цырендоржиев Ц. Папансаг. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2008.)
Балдан Насанович Ябжанов. «Саяанай домог». Туужа соохүнэй абари зан зураглан харуулха уран һайханай аргануудба хэрэгсэлнүүд. Лирическэ прозо тухай түрүүшын ойлгосо.(Ябжанов Б. Саяанай домог. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл,1971.)
Илья Иринчинович Намсараев. «Мундаргын үхибүүд» (туужа). (Намсараев И. Мундаргын ухибууд: туужа. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хаблэл, 1973.)
Лирическэ зохеолнууд
Лирическэ жанрнууд(9 саг)
Лирикэ - литературын род. Ирагуу (лирическэ) шүлэгэй жанр тухай ойлгосо.
Шагдар Дашеевич Байминов. «Һүниин һэбшээн». «Онгосомни», «Аадар». (Байминов Ш. Мүнхэ золой Мүнгэн шүүдэр. - Улаан-Удэ: Буряад үнэн, 2007.)
Даша Цыретарович Дамбаев. «Байгалай долгид». «Үдэшын зураг», «Орьёл». (Дамбаев Д. Алтан зула. - Улаан-Удэ: Буряад үнэн. 1998.)
Лирическэ зохёолнууд соо хүн юртэмсэ хоёрые зураглалга. Рифм:» тухай түрүүшын ойлгосо. Ритм- шүлэг зохёолой гол үндэһэн. Эпитет, метафора, олицетворени, аллегори г.м. шэмэг үгэнүүд тухай ойлгосо.
Классһаа гадуур уншалга (2 саг)
Цырен-Базар Бадмаевич Бадмаев. «Үдэшэ», «Һолонго». (Бадмаев Ц.Б. Шэлэгдэмэл шүлэгүүд. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1989.)
Галина Хандуевна Базаржапова. “Үүлэн - дүүжэн», «Эрбээхэй, дэгдыш». (Базаржапова Г. Уулзуур: уянгата шүлэгүүд. - Улаан-Удэ: Буряад үнэн, 2001.)
Дулгар Ринчиновна Доржиева. «Үдэшэлэн», «Сэдьхэлэй долгин». (Доржиева Д. Нүүдэл түүдэгүүд. - Улаан-Үдэ: Буряад үнэп, 2004.)
Матвей Рабданович Чойбонов. «Алтан намар», «Мүнхэ нарап». (Чойбонов. М. Мүнхын аршаанай мүнгэн дуһал. - Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл. 1996.)
Жорж Долгорович Юбухаев. « Мундарганууд», «Үбэлэй зурагууд». (Юбухаев. Ж. Ута зам. — Улаан-Үдэ: Буряад үнэн, 2000.)
Творческо мастерской (1 саг)
Шүлэглэмэл зохёол зохёохо уран шадабариин нюусанууд. Шэлэжэ абаһан зохёолоо уран хурсаар уншаха.
Творческо практикум (1 саг)
Шүлэг бэшээд туршаха, болоогүй һаань, дуратай шүлэгөө уран гоеор уншаха.
Басни
Басни тухай (2 саг)
Ажабайдалда дайралдадаг дутуу дундануудые элирүүлжэ, үхибүүдые ниигүүлэсхы сэдьхэлтэйгээр хүмүүжүүлхэ.
С.Норжимаев. “Аймхай охотноон”. “Шаазгайн элидхэл”, “Хүмүүжүүлэгшэ хирээ” .
Зүжэглэмэл зохеолнууд
Зүжэглэмэл зохеолнууд (4 саг)
Зүжэглэмэл зохеолнуудай тусхай шэнжэ. Авторай эзэлдэг һуури ба дүүргэдэг үүргэ. Драматическа зохеол соохи саг. Драматическа зохеол ба уншагша.
Б.Эрдынеев. “Бишыхан хатан”.
Классһаа гадуур уншалга
Цырен Раднаевич Галанов. “Баярта үдэр” (нэгэ акттай комеди). Зохеолой уран һайханай онсо шэнжэ.
Творческо мастерской (1 саг)
Сценари яагаад бэшэдэг бэ?
Уншагшадай конференци (1 саг)
Фольклор ба литература гэһэн темээр түгэсхэлэй, дүн гаргалгын конференци үнгэргэхэ.
Зургаадахи класс
(68 саг)
Миф – фольклор – литература
Оршол (1 саг)
Уран һайханай литературын уг гарбал, бии бололго, гаралга. Литература тухай эрдэм мэдэсэ, эрдэм ухаан, эрдэм мэдэрэл гэхэ мэтые уран наринаар, абьяастайгаар, илангаяа ойлгосо һайтагаар уншалгын үндэһэ һуури.
Мифүүд(2 саг)
Миф тухай ойлгосо. Мифологи үнэн бодото байдал ойлгожо абаха аргануудай нэгэниинь. Мифүү ба онтохонууд, домогууд, урданай түүхэнүүд, аман хөөрөөнүүд.
Буряад арадай мифүүд, тэдэнэй янзанууд, геройнуудынь, зохеон байгуулгынь онсо шэнжэ.
Буряад арадай мифүүдэй грегүүдэй мифүүдһээ илгаа.
Творческо мастерской (1 саг)
Мифүүд яагаад бии болооб? Геройнууд, тэнгэриин эзэд, тэнгэрэһээ бууһан хүбүүд, бар хүсэтэ хүнүүд тухай мифүүд. Эпосэй бии бололго, эпос миф хоерой хоорондохи холбоон.
Классһаа гадуур уншалга (1 саг)
Виктор Шагдарович Гунгаровай “Мифүүд ба домогууд. Классһаа гадуур уншаха ном. (Гунгаров В. Мифүүд ба домогууд.-Улаан-Үдэ: Бэлиг, 2001)
Творческо практикум (1 саг)
Эртэ урда сагай мифологическа герой ба мүнөө үе сагай литературын, кинофильмын геройнуудай хоорондохи адли талануудыень, илгаануудыень оложо шадаха.
Эпос (6 саг)
Эпос тухай ойлгосо. Аман үгын ба бэшэмэл үгын эпическэ зохеолнууд. Эпос литературын родуудай нэгэн. Гол эпическэ жанрнууд. Эпическэ зохеолой герой тухай ойлгосо. Эпическэ зохеол соохи үгын үүргэ.
Буряад арадай үльгэрнүүд – эпическэ зохеолнууд. (Н.Дамдиновай “Гэсэр”, “Аламжа Мэргэн”, “Сагаадай Мэргэн хүбүүн, Ногоодой сэсэн басаган”, “Ерэнсэй ехэ үбгэн”, “Шоно Баатар” г.м.). буряадай үльгэрнүүдэй онсо илгаа, уран найруулгынь шэнжэ, онсо өөрсэ зүйлнүүдынь, дабтагдадаг гол удха баримтануудынь, образуудынь, сюжетнэ элементнүүдынь, уран найруулгынь арганууд ба хэрэгсэлнүүдынь.
АламжаМэргэн (8 час). Нэгэдэхи бүлэг. Аламжа Мэргэн хүбүүн Агуу Гоохон дүүхэй хоёрой түрэһэн гараһан тухай. Тэдэнэй бага наһандаа үншэрэлгэ.
Хоёрдохи бүлэг. Хоёр Зутан абганар тухай. Тэдэниие Аламжа Мэргэн Агуу Гоохон хоёрой угталга.
Дүрбэдэхи бүлэг. Аламжа Мэргэнэй Ягша Хара абгайтай тулалдажа, илалта туйлаад, зобоһон, тулиһан хүнүүдые сүлөөлһэниинь.
Аламжа Мэргэнэй арюун һайхан сэдьхэл, шэн зориг, хүсэ шадал. Тэрэнэй нариихан шарга мориной дүүргэһэн үүргэнүүд.
Үльгэр соохи фантастическа найруулгануудай удха шанар.
Бөө мүргэлэй зохеолнууд. (1 саг)
Бөө мүргэлэй зохеолнууд тухай ойлгосо. “Хаан Шаргай хадын бии болоһон тухай”
Бэшэмэл зохеол (4 саг)
Буряад литература тухай. Литературын түлэбүүд. Ниитэ монгол зохеол. “Шэдитэ хүүр”. С.Гунгаажалцан. “Сайн үгэтэ эрдэниин сан субашид”. Э-Х.Галшиев. “Бэлиг-үүн толи”.
Роман – бэшэмэл эпическэ зохеол. Роман тухай ойлгосо. (1 саг)
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев. “Банзарай хүбүүн Доржо” (5 саг).
Ч. Цыдендамбаев.БанзарайхүбүүнДоржо. Туд роман дотор зураглагдаһан Буряадай түрүүшын эрдэмтэ Доржо Банзаровай бага наһан.
Доржын түрэһэн нютагай онсо шэнжэ, түрэлхид, хүршэнэр, нүхэд. Үгытэй Тобшой хүгшэн, Арюухан, Затагархан гурбанай ажабайдал. Баян Мархансайтанай хомхой һанаан.
Бүдүүлиг ааша.
Һонор ухаатай Доржын һайхан сэдьхэл, Ворхоног Үльгэршын хэлэһэн үгэнүүдээр Доржын һонирхолго, монгол бэшэгтэ һураһаниинь.
Хяагта ошожо, һуралсалаа үргэлжэлүүлһэниинь. Шэнэ нүхэдтэй болоһониинь. Доржын эрдэм шудалалгада ашатайгаар нүлөөлһэн ород багшанар, номууд, нүхэд.
Романай тодо хэлэн, уран арганууд. Романай сюжет, зүрилдөөн (конфликт), байгуулга, геройнуудынь. Үнэн сэхээр, нэрэ түрэеэ хухурангүй ба үнэн сэхэ бэшээр ябалга – романай нравственна зүрисэлдөөн (коллизи). (Булагай эхин: үхибүүдэй хрестомати. -Улаан-Үдэ: Бэлиг, 2008.)
Творческо мастерской (1 саг)
Уран зохеолой сюжет ба композици.
Туужа тухай ойлгосо (6 саг)
Туужа тухай.
Барадий Мункуевич Мунгонов. “Хара һалхин”. Туд повесть соо Г. Н. Левскиин ударидалга доро һурагшадай нютаг ороноо шэнжэлхэеэ Баргажанай аймагаар аяншалһан тухай бэшэгдэһэниинь.
Энэ зохёолой гол геройнуудай дүрэнүүд, тэрэнэй ушаралта ябадалнууд.
Литературна теори: лирическэ отступлени (сухарилта) тухай ойлгосо. Дурдагдаһан повестьдо авторай лирическэ сухарилта оруулһанайнь удха шанар.
Хөөрөөн тухай ойлгосо ( 1 саг)
Цырен-Доржо Дамдинжапов «Юрын буряад эхэ» ( 3 саг)
Энэ рассказ соо Цыренова Бүмбүү Базаровнагай намтарай зураглагдаһаниинь.
Бүмбүү Базаровнагай хөөрөөн соо буряад арадай урданай ба мүнөөнэй байдалай харуулагдаһаниинь.
Басни – эпическэ жанр (4 саг)
Басни тухай ойлгосо. Басни-шүлэглэмэл зохеол аад, эпическэ жанрта ородог юм.
Бато Базарович Базарон. “Зүгы”.Басни соо үгтэһэн аллегори, геройнуудынь, һургаал заабаринь. ( Базарон Б. Алтан гадаһан. – Улаан-Үдэ:Буряадай номой хэблэл, 1967).
Гунга Гомбоевич Чимитов. “Шарга тэргэ хоер”, “Эрэ тахяа” (1 саг). Хэлэ хүгжөөлгэдэ басниин үзүүлдэг удха шанар ба үүргэ. (Булагай эхин: үхибүүдэй хрестомати.-Улаан-Үдэ:Бэлиг, 2008.)
Элбэг Манзаров “Үнэгэнэй һургуули”(1 саг)
Творческо мастерской (1 саг)
Басни зохеожо туршалга.
Лирикэ(1 саг)
Лирикэ, лирическэ уран зохеол тухай ойлгосо. Лирикэ хадаа литературын родуудай нэгэниинь. Лирическэ зохёолнуудай гол түлэб жанрнууд. Лирическэ зохеол соохи уран
үгын удха шанар ба үүргэ.
Лирическэ шулэг. Поэзи ба и прозо хоер уран үгэ (хэлэ) эмхидхэхэ ондо ондоо маягууд (типүүд). Лирикэ ба поэзи. Шулэг ба ритм. Ритм ба шүлэгэй хэмжүүр. Буряад шүлэгэй байгуулга. Ород шүлэгэй байгуулгын илгаа.
Лирическэ герой тухай ойлгосо (1 саг)
Ардан Лопсонович Ангархаев. «Баһал сэдьхэлдэм – бага наһамни» (1 саг)
Шүлэг дотор зураглагдаһан лирическэ геройн урмашал харуулалга. Метафора тухай ойлгосо үргэдхэлгэ. (Ангархаев А. Агууехэ шэди. Улаан-Удэ: Буряад үнэн, 2001.)
Галина Хандуевна Назаржапоеа. «Зунай удэшэ», «Нара хүлеэнэб» (1 саг)
Лирикэ дотор пейзаж (байгаали) зураглалга. (Базаржапова Г. Эхын энхэрэл : шүлэгүүд. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1983.)
Творческо мастерской (1 саг)
Шүлэг яажа бии болодог бэ, ямар технологи гү, али техникэ хэрэглэн шүлэг бэшэдэг бэ?
Классһаа гадуур уншалга (2 саг)
Лопсон Дунзынович Тапхаев.«Зүүн Саяан», «Үбэлэй үдэшэ», “Лүнхэгэр харанхы һүни...». (ТапхаевЛ. Хэнгэргэ: шулэгууд. -Улаан-Удэ Буряадай номой хэблэл, 1976.)
Георгий Цыренович Дашабылов.«Алтаргана», «Ошохомни», «Тала». (ДашабыловГ. Мүнгэн хугага : шүлэгүүд. поэма. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1980.)
Владимир Бадмаевич Намсараев. «Гайхаха һайхан мэдэрэл. (Намсараев В. Аяа хайрата... : шүлэгүүд. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1985.)
Творческо практикум (2 саг)
Шүлэглэмэл мүрнүүдэй түрүүшын абяануудые холбожо, «толгой холболго» байгуулжа туршаха. Шүлэг зохеохо.
Баллада — лиро-эпическэ жанр (3 саг)
Баллада тухай ойлгосо. Лирическэ ба эпическэ талануудынъ. Сюжет.
Цырен- Базар Бадмаевич Бадмаев. «Хүбүүхэн тухай баллада». Тус балладын сюжет. (Бадмаев Ц-Б. Шүлэгүүд. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1982.)
Цырендулма Цыреновна Дондогой. «Гэр тухай баллада». Баллада зохеолгын онсо илгаа. (ДондогойЦ. Шулуудай тарни. -Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл. 1989.)
Творческо мастерской
Ямар зохеолнуудые лиро-эпическэ зохёолнууд гэнэб?
Лирическэ ба эпическэ поэмэнууд (2 саг)
Поэмэнүүдэй лирическэ шулэгһөө ба балладаһаа илгаа.
Дулгар Ринчиновна Доржиева.«Нүүдэл түүдэгүүд (сэдьхэлэй поэмэ)». Зохёол соохи зуүүн зүгэй арадуудай зохёолнуудай шанар, шэнжэ, маяг. (Доржиева Д. Нүүдэл түүдэгүүд : шүлэгүүд. - Улаан-Үдэ : Буряад үнэн. 2004.)
Даши Цыретарович Дамбаев.«Дуулыш, минии атом!». Авторай образ. (Дамбаев Д. Алтан зула. - Улаан-Үдэ : Буряад үнэн, 1998.)
Долоодохи класс
(68 саг)
Герой-характер-образ
Оршол (1 саг)
Литературна зохёол соохи уран һайханай образ ба образность. Хүнэй образ. «Герой», «абари зан» тухай ойлгосо. Эпос драма хоер соо характер зохёон байгуулха принципүүд. Лирическэ герой.
Үлъгэрэй герой(8 саг)
Буряад арадай «Айдуурай Мэргэн» гэһэн үльгэр. Энэ үльгэр соо хүнэй образ зураглалга. Үльгэрэй геройдо арад зоной үгэһэн сэгнэлтэ.
Буряад арадай үльгэрнүүд соохи заншалта болошоһон образуудай байгуулга. Образуудайнь илгаа. Арадай аман ба уран һайханай бэшэмэл зохёолнууд соо зураглагдаһан геройнуудай абари зан.
Шажан мүргэлэй үндэһэтэй зохёол (3 саг)
Ринчен Номтоев. «Аршаанай дуһал». Зохёолой үндэһэн, удха, һургаал, байгуулгынь тухэл маяг. (Алтан гадаһан : хрестомати. -Улаан-Үдэ : Бэлиг, 2008.)
«Үльгэрэй далай. Бурхан багшын түүхэ-намтар». 5—10-дахи бүлэгүүд. Зохёол соо үгтэһэн ажамидаралай һургаал. Зохеолой геройе зураглалга. (Үльгэрэй далай / Г. ба Ц. Чимитовүүдэй оршуулга. - Улаан-Үдэ: «Республикын хэблэлэй үйлэдбэри» гэһэн бүлгэмэй хэблэл, 2006.)
Буряад арадай XVIII-XIXзуун жэлнүүдэй бэшэмэл зохёолнууд (6 саг)
Энэ үеын буряад арадай бэшэмэл зохёолнууд соо хүнэй дүрэ шарай зураглалга.
Бальжан хатанай туужа. Туд домог соо буряад арадай уг гарбал тухай хэлэгдэһэниинь. Энэ домогто адлирхуу удхатай домогуудай дэлгэрһэниинь. Иимэ жанрай зохёолнуудай онсо шэнжэ шанар.(Алтай гадаһан: хрестомати. -Улаан-Удэ: Бэлиг, 2008.)
Вандан Юмсуновай бэшэһэн «Эрдэмтэ соохор моритой Эрилтэй хаан» гэһэн зохёол. Аман зохёолтой холбоонь. Эрдэмтэ соохор мориной шэдитэ үүргэ. Алтан Шаа Одхон Дангина хоёрой дүрэнүүд. (Алтан гадаһан : хрестомати. - Улаан-Үдэ : Бэлиг, 2008.)
Творческо мастерской (1 саг)
Арадай аман зохеол ба уран һайханай литература соо хүниие, тэрэнэй абари зан зураглалга. Нютагай материал хэрэглэлгэ.
Эпическэ зохёолой герой (1 саг)
Эпос литературын род гээшэ гэһэн ойлгосо хүгжөөлгэ. Эпическэ эохёол соо хүниие зураглалга. Герой ба абари зан гэһэн ойлгосонуудые гүнзэгырүүлгэ. Геройн хэлэн, тэрэнэй үйлэ хэрэгүүд хадаа геройе тодорхойлхо арга хэрэгсэлнүүд. Герой ба сюжет. Автор ба герой.
Хоца Намсараевич Намсараев. «Олзуурхуу Ондорёон» (2саг)
Юмор ба сатира. Комическа эффект бии болгоходо жэжэ зүйлэй дүүргэдэг үүргэ. (НамсараевX. Рассказууд. Повестьнууд- Улаан-Удэ : Бурят-монголой гүрэнэй хэблэл, 1957. - Т.1.)
Жамсо Тумунович Тумунов. «Талын бүргэд»(3 саг)
Уран һайханай зохеолнууд соо баатар зоригтониие зураглан
харуулалга. Зохёолой герой ба уншалга. (Булагай эхин: үхибүүдэйхрестомати. - Улаан-Удэ: Бэлиг, 2008.)
Балдан Насанович Ябжанов.“Хэрмэшэ”(3 саг)
Рассказ ба очерк. Зэргэсүүлгэ, геройнуудта характеристика үгэхын арга. Портрет ба хэлэн. Хүн ба байгаали. (Булагай эхин: үхибүүдэй хрестомати. - Улаан-Үдэ: Бэлиг. 2008.)
Творческо практикум(1 саг)
Геройнуудые зэргэсүүлгэ. Литературна геройтой хөөрэлдөөн (бэшэг бэшэлгэ, һанаандаа бии бол гон хөөрэлдэхэ, геройн нэрэһээ бэшэг бэшэхэ, интервью абаха).
Ондо ондоо сагуудай ба зохёолнуудай геройнуудай уулзалга. Литературна очерк зохёолго.
Классһаа гадyyp уншалга (6 саг)
Владимир Жамбалович Тулаев. “Эсэгэеэ хүлеэлгэ”. (ТулаевВ. Эсэгэеэ хулеэлгэ. -Улаан-Уд : Буряадай номой хэблэл. 1990.)
Цокто Номтоевич Номтоев.“Шагжын хула”.(Номтоев Ц. Шагжын хула. — Улаан-Үдэ : Буряад үнэн. 2000.)
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев. Түрэлнютагһаахоло (8 час).
Ч. Цыдендамбаевай намтар, зохёохы зам тухай мэдээн.
“Түрэл нютагһаа холо” гэжэ роман сооэрдэмтэ Д. Банзаровай намтар, эрдэмэй ажал тухай бэшэгдэһэниинь. Роман соо түрүүшын буряад эрдэмтын шэнжэлхэ ухаанай хүгжэн һалбарһаниие, хэһэн ажалыень авторай уранаар зураглаһаниинь.
Д. Банзаровай эрдэмтэ болохо замда ород эрдэмтэд М. Ковалевский болон бусадай туһа.
Д. Банзаровай дүрэ. Тэрэнэй хурса бэлигтэй, түрэл арадтаа үнэн сэхэ, үетэн нүхэдтөө һайнаар хандадаг, үе сагайнгаа түрүү үзэл ойлгожо абахые оролдодог һайн һайхан шэнжэнүүдтэй байһыень үнэн зүбөөр харуулалга. Авторай харуул-һан тэрэ үеын буряад нютагай байдал.
Ардан Лопсонович Ангархаев.«Алтан»(4 саг)
Сюжет зохёолгын уран шадабари. Сюжедэй композици ба образай композици. Туужын конфликтын үндэһэн. Нэрэ хүндэ тухай үнэн ба худал ойлгосо. Романтическа характер тухай ойлгосо. (Ангархаев Л. Алтан. - Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл. 1977.)
Лирическэ зохёолой герой (1 саг)
Лирикэ тухай ойлгосо үргэдхэхэ ба гүнзэгырүүлхэ. Лирическэ зохеолой автор ба лирическэ герой. Лирическэ герой ба эпическэ зохеолой герой.
Н.Г.Дамдинов “Шэнхинээтэ нарһад”
Д.А.Улзытуев “Хабартаа”
Л.Д.Тапхаев “Зүүн Саяан”, “Үбэлэй үдэшэ”
Б.Н.Жанчипов “Буряаднай”
Г.Ж.Раднаева “Наран сэсэг”, “Ургы сэсэгби”, “Хүгшэн эжыдээ”
Д.Ш.Доржогутабай “Хара хүнэй-дура һэшхэл”
Матвей Рабданович Чойбонов. “Мүнхын аршаанай мүнгэн дуһал”. (Чойбонов М. Мүнхын аршаанай мүнгэн дуһал.-Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1996.)
Творческо мастерской (1 саг)
Хүнэй мэдэрэл ба лирикэ. Хүгжэм ба лирикэ.
Драматическа зохеолой герой (1 саг)
Зүжэгэй зохеолой гол нюур тухай юрэнхы ойлгосо.
Батомунко Пурбуевич Пурбуев .“Талын басаган” (4 саг)
Драма, литературна род гэһэн ойлгосонуудые үргэдхэхэ, гүнзэгырүүлхэ. Драматическа зохеолой герой ба тэрэнэй характер бии болохо хэрэгсэлнүүд. Драма соо авторай үзэл суртал гаргаха арганууд. (Пурбуев Б. Шэлэгдэмэл зүжэгүүд.- Улаан –Үдэ: Бэлиг, 2006.)
Уншагшадай конференци
Уран һайханай литература соо хүниие зураглан харуулалга. ( 1 саг)
Наймадахи класс
(68 саг)
Литература ба уран һайханай ёһо заншал
Оршол (1саг)
Соёл литература хоёр уран һайханай eho заншалгүйгөөр бии болодоггүй, хүгжэдэггүй гэһэн ойлгосо. Ёһо заншал ба литературын хүгжэлтэ. Искусстводохи шэнэлэлтэ тухай түрүүшын ойлгосо.
Фольклор ба литература(5 саг)
Арадай аман зохеолой уран һайханай eho заншал. Аман зохёолой ёһо заншалые литературада хэрэглэлгэ.
Хүн түрэлтэнэй соёл болбосоролой хүгжэлтэдэ аман зохёолой үүргэ, тэ-рэнэй гуманис удха, уран һайханиинь.
Аман зохёол соо зураглагдаһан арадай нангин һанал бодол, эрмэлзэл зорилго, хараа баримта, ойлгосо мэдэсэ, һургаал заабари, уран һайханай мэдэрэл, арадай тала хаража, энхэ амгалан байдал, баян хэшэг олгохоо оролдоһон арадай баатар мэргэшүүлэй дүрэнүүд, тэдэнэй хэһэн хэрэгүүд, ябаһан ябадал.
Аман зохёол — арадай гүн ухаанай һайхан сэдьхэлэй, үндэһэн хэлэнэй дундаршагүй баялиг.
Арадай аман зохёол түхэлөөрөө хубаарилга: шүлэгэй, прозын, зүжэгэй. Тэдэнэй жанрнуудаар илгарал.
Шүлэгэй жанрнууд: оньһон үгэнүүд, таабаринууд, дуунууд, юрөөлнүүд, жороо үгэнүүд, үльгэрнүүд. Эдэ зохёолнуудай онсо янза: байгуулга, толгой холбуулга, параллелизм, рифмэ г. м.
Прозын жанрнууд: мифүүд, домогууд, удхалһан хөөрөөнүүд (түүхэнүүд), онтохонууд, һонирхолтой хөөрөөнүүд. Прозын зохёолнуудай байгуулга, сюжет, уран арганууд г. м.
Зүжэгэй жанрнууд: арадай наадан, хатар, гурим заншалай ёһололнуудые гүйсэдхэлгэ. Тэдэнэй онсо янза.
Үльгэрнүүд (1 саг).Үльгэрнүүд — буряад арадай аман зохёолой эгээн ехэ жанр. Үльгэрнүүдэй темэ, гол удха, байгуулга, хэлэн, уран арганууд, геройнуудайнь патриотизм, арадай ажабайдал зураглалга.
Үльгэршэд — түрүү үзэл бодолоороо, бэлиг шадабаряараа онсо илгаржа, арадай дундаһаа урган гараһан оюун ухаатан мүн. Үльгэр хэлэхэ ёһо, гурим. Аман зохёолнуудые хөөрэлгэдэ үльгэршэдэй онсо арга шадабари. Үльгэршэд А. А. Тороев, Е. И. Сороковиков-Магай, П. Тушемилов тухай мэдээн.
“Гэсэр” эпос (10 час).
“Гэсэр” — Буряадай героическа эпосүүдэй элитэ ехэнь. “Гэсэр” үльгэр эрдэмтэдэй суглуулан бэшэжэ, бүридхэһэн тухай. Туд үльгэрэй гол удха. Гэсэрэй дүрэ, дайшалхы хэрэг, ябадалайнь зорилго. Энэ эпосэй байгуулга, хэлэн, уран арганууд, мифическэ зүйлнүүд.
Үльгэр соо буряад, монгол, түбэд болон бусад арадуудай соёл болбосоролой талаар харилсаанайнь баримтанууд.
Буряад арадай XVIU-XIX зуун жэлнүүдэй бэшэмэл зохёолнууд ба тэдэнэй уран һайханай eho заншалнууд (1 саг)
“Монголой нюуса тобшо”(зохёолһоо хэһэгүүд) (5 саг)
Зохеолой түүхэтэ үндэһэн ба сюжет. Образуудынь. «Монголой нюуса тобшо» ба арадай аман зохёол. «Монголой нюуса тобшо» гэһэн зохеолой удха шанар. (Алтан гадаһан: хрестомати. Улаан-Үдэ : Бэлиг. 2008.)
Оршуулганууд (2 саг)
«Сайн үгэтэ эрдэниии сан субашидһаа», «Шэдитэ хүүр» г.м.
Замай тэмдэглэлнүүд (3саг)
Домба-Даржап Заяев «Замай тэмдэглэлнуудЬээ». Базар Барадин «Замай тэмдэглэлнүүд». Будда Рабданов «Мүргэлшэнэй замай тэмдэглэлнүүд», “Хуулигуй ноён, хориггүй зон”.
Буддын шажанай зохёолнууд ба тэдэнэй eho заншалнууд ( 5 саг)
Буддын шажанай зохёолнууд. «Үльгэрэй далай. Бурхан багшын түүхэ намтар» 1-4 дэхи бүлэгүүд. Уран зохёолнууд соохи шажан мүргэлэй идейнүүд ба удха баримтанууд. Буддын шажанай зохёолнуудай нүлөөн. («Үльгэрэй далай» / Г. ба Ц. Чимитовүүдэй оршуулга - Улаан-Удэ: «Республикын хэблэлэй үйлэдбэри» гэһэн бүлгэмэй хэблэл. 2006.)
XX зуун жэлэй эхинэй буряад литература ба тэрэнэй eho заншалнууд (6 саг)
Арадай аман зохёолой, бэшэмэл зохеолнуудай, буддын шажанай зохеолнуудай, ородой ба хари гүрэнүүдэй литературануудай eho заншалай буряад литературын бии болон хүгжэхэдэ үзүүлһэн нүлөөн.
Уран һайханай литературануудай хоорондохи харилсаан, нүлөөн тухай ойлгосо үгэхэ.
Чойжил-Лхама Базарон. «Хаарташан». Гол геройнуудынь. Драматургическа конфликтнь. Байгуулгынь онсо шэнжэ. (Буряад литература: хрестомати.10 класс. — Улаан-Үдэ : Бэлиг, 1996.)
Дондок-Ринчин Намжилон. «Буряад аршааншадай байдал». Философско лирикэ тухай ойлгосо. Тус шүлэгэй геройнуудай доторой байдал зураглалга. Аллегори ба олицетворени тухай ойлгосо. (Буряад литература: хрестомати. 10 класс. — Улаан-Үдэ : Бэлиг, 1996.)
Иннокентий Барлуков. «Архиин зэмэ». Уран зохёолой конфликт. Гол геройнуудайнь абари зан. Сентиментальность (уян сэдьхэл) тухай ойлгосо. Тэрэниие уран зохеолдо хэрэглэлгэ. (Буряад литература: хрестомати. 10 класс. — Улаан-Үдэ : Бэлиг. 1996.)
Романтизм(1 саг)
Романтизм тухай ойлгосо. Романтическа eho заншалые уран һайханай литературада хэрэглэлгэ. Романтизм ба романтическагерой.
Солбонэ Туяа (Петр Никифорович Дамбинов).«Цветостепь»(3 саг)
«Цветостепь» гэһэн шүлэгүүдэй суглуулбари. «Ангар далай” гэһэн романтическа поэмэ. Гол геройнь дүрэ. Буряад арадай аман ба бэшэмэл зохёолнуудтахи романтическа eho заншалнууд. Философско лирикэ тухай ойлгосо гүнзэгырүүлэн үргэдхэхэ.
Параллелизм тухай ойлгосо. (Солбонэ Туя. Моя совесть чиста: избранные стихи, статьи. — Улан-Удэ : СО РАИ, Бурятский институт общественных наук, 1992.)
Реализм(1 саг)
Реализм тухай ойлгосо. Реалистическэ eho заншал. Зүбөөр зураглалга зүбтэй байлга хоёрой хоорондохи илгаа. Уран зохёолой геройн доторой байдал зүбөөр зураглан харуулха арганууд ба хэрэгсэлнүүд. Психологизм тухай ойлгосо.
Цыденжаб Дондупович Дондубон. «Хиртэһэн hapa» (6 саг)
Геройн абари зан реалистическаар зураглан харуулха eho заншал. Геройн дотор боложо байһан зүрилдөө зураглалга. (ДондубонЦ. Зохёолнууд. — Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1988; Буряад литература: хрестомати. 8 класс. — Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл. 1992.)
Гушаад онуудай ба Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үе буряад литературада (6 саг)
Дайнай үедэхи литературын, уран зохёолшодой үндэр үүргэ, патриотизм, арадуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай үедэ бүхы арадай морально-политическэ нэгэдэлэй улам бэхижэжэ, фашизмые илан дараха, энхэ тайбан байдал тогтоохо хэрэгтэ зорюулагдаһаниинь хани нүхэсэл, хүнүүдэй баатаршалга харуулха, дайсан фашистын зэрлиг зосоохиие элишэлхэ гэһэн зорилгонууд. Энэ шухала зорилгонуудые баримталжа бэшэгдэһэн зохёолнууд: X. Намсараевай “Илалтын туяа”, Ц. Номтоевой “Хүлэг” повестьнууд, Ц. Галсановай “Чудска нуур дээрэхи сууряан”, Ч. Цыдендамбаевай “Гвардеец”, Ж. Тумуновай “Эхын юрөөлөөр” поэмэнүүд, Н. Балданогой “Байгалай загаһашад” пьесэ, А. Шадаевай очеркнууд.
Зохёолнууд соо патриотизм үргэхэ, үргэдхэхэ хэрэгтэ түүхын темэ хэрэглэлгэ. Н. Балданогой “Бабжа-Барас баатар”, X. Намсараевай “Тайшаагай ташуур” зүжэгүүд, Ц. Галсановай “Павел Балтахинов” поэмэ ба бэшэшье зохёолнууд соо эрхэ сүлөөгэйнгөө түлөө арадай тэмсэл, энэ тэмсэлдэ ород арадтай аха дүүгэй хани барисаа урда сагһаа байгуулан ерэһые харуулалга.
Патриотическа удхатай шүлэгүүдые бэшэһэн поэдүүд: Ц. Галсанов, Ж. Тумунов, Ч. Цыдендамбаев, Ш. Нимбуев, Ж. Балданжабон, Б. Базарон, Ц. Номтоев, Д. Хилтухин, С. Дунаев, К. Брянский ба бусад. Поэзиин гражданска, публицистическэ, инагай жанрнууд. Шэнээр хэрэглэгдэһэн жанрнууд: мэндын бэшэгэй, захяагай, юрөөлэй маягтай шүлэгүүд, сатирическэ шүлэгүүд. Аман зохёолой баян жасаһаа поэдүүдэй хэрэглэһэн зүйлнүүд.
Дайнай һүүлэй жэлнүүдтэ ажахыгаа һэргээхын, арьбадхахын хойноһоо арадай оролдоһониинь. Уран зохёолшодой урда табигдаһан шэнэ зорилгонууд. Буряад уран зохёолшодой зэргэдэ шэнэ бэлигтэнэй жагсан оролго: Д. Батожабай, Ц. Шагжин, Н. Дамдинов, Ц. Жимбиев, Ц. Бадмаев, Ч.-Р. Намжилов, Г. Чимитов, Ц. Галанов, С. Ангабаев. 1950 ондо Москвада буряад литературын үдэшэнүүд эмхидхэгдэжэ, нэрэтэй уулзалгада зүбшэн хэлсэлгэ.
Түүхын үе сагые үргэнөөр зураглаһан ехэ зохёол бүтээхэ гэһэн уран зохёолшодой оролдолгонууд, буряад литература соо прозын зохёолнуудай түрүү һуурида гаралга. Романай бии бололго. Түрүүшын романууд: Ж. Тумуновай “Нойрһоо һэриһэн тала”, “Алтан бороо”, X. Намсараевай “Үүрэй толон”, Ч. Цыдендамбаевай “Банзарай хүбүүн Доржо”. Шүлэглэһэн, зүжэг зохёолнууд соо үргэн дэлисэтэй бүтээлнүүд: Ж. Тумуновай “Сүхэ-Баатар” поэмэ, Н. Балданогой “Дүлэн” зүжэг, X. Намсараевай “Домогто шүлэглэл” поэмэ ба бусад.
Дайнай һүүлдэхи үе сагай байдал харуулһан зохёолнууд.
Хүнүүдэй баатар ажал, үндэр патриотизм, эб найрамдалай түлөө тэмсэл, дай үүсхэгшэдые буруушааһан дэлхэйн хүн зоной хүсэ шадалаа нэгэдхэлгэ тухай зохёолнууд. Ц. Галсановай, Ж. Тумуновай, Д. Жалсараевай, Н. Дамдиновай, Ц.-Б. Бадмаевай, Ц. Жимбиевэй шүлэгүүд, Ч. Цыдендамбаевай “Соном Гармаев” поэмэ. Публицистическэ политическэ шүлэгүүдэй аялгын эршэдэлгэ.
Литературада ушарһан дутуу дундануудые элирүүлэлгэ, сагай алхадалһаа гээгдэлгэ, мүнөөнэй хүнэй сэдьхэл халирхайгаар зураглалга, схематизм, хёмороо харуулхагүй декларативна зохёол бэшэлгэ, эдэниие усадхахын түлөө оролдолго.
Mэлс Жамьянович Самбуев. «Зуун дуун» (сонедүүдэй ном) (2 саг)
(Самбуев М. Зуун дуун : сонедүүдэй ном. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1990.)
Юһэдэхи класс
(102 саг)
Автор – образ- уншагша
Оршол (1саг)
Уншагша ба уран зохеолой ажамидарал. Ондо ондоо үе сагай хүнүүдэй уран зохёол уншалга ба ойлгожо абалга. Баруун Европын литературануудай хүгжэлтын түүхэдэ Дунда зуун жэлнүүдэй үе, шэнээр хүгжэһэн галаб (XV—XVI зуун жэлнүүдтэхи эрдэм ба искусствын һалбаран хүгжэһэн үе). Гэгээрэлэй галаб, ородой ба хариин гүрэнүүдэй XVIII, XIX, XX зуун жэлнүүдэй үеын, тэдэнэй нэгэдэхи ба хоёрдохи хахадай литература гэхэ мэтэ үенүүдтэ хубаардаг тухай ойлгосо. Мүн бaha буряад литературын хүгжэлтын шатада XX зуун жэлэй нэгэдэхи хахадай, XX зуун жэлэй хоердохи хахадай үе гэжэ хубаагдадаг болоһон тухай ойлгосо үгэхэ.
XX зуун жэлэй I- дэхи хахадай буряад литература .Лирическэ ба лиро-эпическэ поэзи. (2 саг)
Мүнхэ Сарьдаг {Будажаб Цыренович Найдаков). «Саяанда» (2 саг)
(Л. Тапхаевай оршуулга). Байгаалияа хамгаалха, тэрээндэ нарин нягтаар хандаха гэһэн мүнөө үе сагай гол шухала асуудалнуудай нэгые аяар XX зуун жэлэй 20-ёод онуудта хараалһаниинь. Шэнэ шанартай лирическэ геройн бии болон хүгжэлгэ. (Хабарай гэрэл. — Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл. 1990.)
Цэдэн Галсанович Галсанов. «Буряадни. Буряадни, түрэлхи Буряадни», «Табан таанараа магтанам», «Хэнгэргэ» (2 саг)
Пейзаж ба тэрэнэй үүргэ. (Галсанов Ц. Дуунайм дээжэ. -Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл. 1962.)
Творческо практикум (2 саг)
Литературна хүгжэлтые үенүүдтэ хубаалга.
Эпическэ прозо(1 саг)
Цыденжаб Дондупович Дондубон. «Брынзын санха» (5 саг)
Хэдэн сюжетнэ һалбаринуудтай үргэн дэлисэтэй эпическэ зохёол буряад литературада зохёолгын түрүүшын туршалга. Реалистическэ методэй бүхэжэлгэ, роман зохёохо ухаан бодолой эдэбхитэйгээр хүгжэжэ байһаниие гэршэлэлгэ. Буряад литературада романай бии болон хүгжэхэ үеын эхилэлгэ. «Брынзын санха» гэһэн туужа соо хүниие шэнэ хараагаар хаража, реалистическэ ёhoop зураглалга. Туужын гол зүрилдөөн ба тэрэниие элдэб янзаар тайлбарилга. (Дондубон Ц. Зохёолнууд. - Улаан-Удэ : Буряадай номой хэблэл, 1988.), (Буряад литература : хрестомати. 10 класс. — Улаан-Үдэ : Бэлиг, 1996.)
Цыден-Жаб Арсаланович Жимбиев. «Гал могой жэл» (7 саг)
(ЖимбиевЦ-Ж. Гал могой жэл. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1972.)
Темэ, мотив, сюжет, жанр.
Творчески практикум(2 саг)
«Мүнхэ» теманүүд ба образууд.
Комическа драма (1 саг)
Цырен Галзутович Шагжинай уран һайханай юртэмсэ (3 саг)
«Будамшуу». Зохёолой фольклорно ундэһэниинь. Арадай дундаһаа гараһан геройе шэнэ ehoop тайлбарилга. Арад зоной сэсэн мэргэн ухаан. Аман зохёолой поэтикэ хэрэглэлгэ. (Шагжин Ц. Будамшуу: зүжэгүүд, рассказууд. — Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1987.), (Буряад литература: 7 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1991.)
Творческо практикум(1 саг)
Автор, образ, упшагша гурбанай хоорондохи холбоон.
Литературна хараа шэглэл ба үе саг(2 саг)
Классицизм, сентиментализм, романтизм, реализм, тэдэнэй нлгаа ба бии болон хүгжэлтын үе саг. Реализмын бии бололго. Реализм мунөөүе сагай литературын гол метод. Метод ба литературна хараа шэглэл хоёрой хоорондохи илгаа. Реалистическэ метод баримталан уран зохёолгын гол принципүүд.
Творческо практикум (2 саг)
Литературоведческэ шэнжэлэлгэ.
XX зуун жэлэй 2- охи хахад - буряад литературын хүгжэлтын алтан үе (3 саг)
Литературын гол шухала род болон жанрнуудай түргэнөөр хүгжэлгэ. Шалтагааниинь. Үндэһэниииь.
Буряад литературада романай бии бололго. Ж.Т. Тумуновай, Х.Н. Намсараевай, Ч.Ц. Цыдендамбаевай романууд. XX зуун жэлэй 1-дэхи хахад - роман зохёохо ухаан бодолой хүгжэлтын үе. Вуряад романуудай бии болон хүгжэлгын уран һайханай үндэһэ баримтанууд ба ёһо заншалнууд. Роман-дилоги, роман-трилогинуудай бии бололго. Хоер ба гурбан романуудһаа буридэһэн үргэн ехэ дэлисэтэй эпическэ зохёолнуудай бии бололгын ушар шалтагаан, үпдэһэн, ёһо заншал. Мүнөөнэй үе саг зураглан харуулһан түрүүшын романууд. Прозын бэшэ жанрнуудай хүгжэлтэ.
Поэзиин шэнэ шэнжэ. Шэнэ жанрнуудай бии бололго. Зохёолгын арга боломжонуудай, зохёохы мэргэжэл шадабариин, оньһон аргын дээшэлэлгэ.
Буряад драматургида болоһон гүнзэгы удхатай хубилалтанууд. Драматургическа эохёолнуудые зохёохо түхэл маягай улам һайжаруулга.
Үхибүүдэй литературын хүгжэлгэ.
Мэлс Жамьянович Самбуев. «Ленинград тухай шүлэгүүд» (3 саг)
Шүлэгүүдэй цикл тухай ойлгосо. Буряад хүбүүнэй философско удхата образ. Гүнзэгы философско удхатай, үргэн дэлисэтэй уянгата образуудые зохёохо шэнэ eho гуримай бии болон бүхэжэлгэ. (Буряад литература: хрестомати. 9 класс. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1989.)
Даша-Дабаа Жалсараевич Мункоев.«Эхэ тухай дуун» (2 саг)
Уянгата прозын хүгжалтэ. (МункоевД-Д. Бургэд. - Улаан-Үдэ, 2007.)
Балдан Насанович Ябжанов.«Эхэ шоно» (4 саг)
Хүн ба байгаали. Туужын уянгата үндэһэниинь. (Ябжанов Б.Эртын шүүдэр. - Улаан-Удэ : Буряадай номой хэблэл, 1986.)
Александр Галсан-Нимаевич Лыгденов. «Үншэн» (3 саг)
Мүнөө үе сагай гол шухала асуудалнуудай нэгэн болохохүнэй һанаанай, зүрхэ сэдьхэлэй, доторой байдалай орёо хурсазүрилдөөнүүдые шиидхэлгэ. (Лыгденов А. Морин хуур. - Улаан-Үдэ: Наран. 1096.)
Творческо практикум (1 саг)
Уянгата прозын хүгжэлтын хараа шэглэл.
Цырен Раднаевич Галанов.«Саран хүхы»(7саг)
Уран зохёол бэшэхэдээ, домогууд, oньhoнба хошоо үгэнүүд, таабаринууд гэхэ мэтэ аман зохёолнуудые хэрэглэлгэ - уран зохёолой нэгэ eho гурим, заншал. (ГалановЦ. Мунхэ зула : шэлэгдэмэл зохёолнууд. - Улаан-Үдэ : Буряад үнэн, 2002.)
Творческо практикум (1 саг)
Уран зохёол бэшэлгэдэ аман зохёолнуудые, арадай хатар наадануудые хэрэглэлгэ.
Д-Р. Батожабай «Багшашни хэн бэ?»(4 саг)
Ажабайдал туужын бодото ундэһэн. Зохёолой нэрын сэхэ бадалда удха. Байгаалиин, ажабайдалай, тоонто нютагай, түрэл зоной, үетэн нүхэдэй, хүн бүхэнэй хүмүүжэхэдэ багшань болодог гурим. «Нэрээ хухаранхаар, яһаа хухара» гэһэн оньһон үтын удха. Зохёолой нравственна, этическэ, эпическэ ба лирическэ таланууд, образуудынь. Хүнэй зан абари зураглан харуулһан арганууд, хэрэглэгдэһэн тодорхойлолгонууд гү, али уран һайханай детальнууд. (Батожабай Д. Багшашни хэн бэ? Повесть. - Улаан-Үдэ: Бурят-монголой гүрэнэй хэблэл, 1957.)
XXзуун жэл. Хубисхалай ба дайнай үе (1 саг)
Цыденжаб Дондупович Дондубон.«Шуһата хюдалга» (5 саг)
(Дон Ц. Зохёолнууд. - Улаан-Үдэ : Бурят-Монголой гурэнэй хэблэл, 1958, Буряадай номой хэблэл, 1988.)
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев. «Илахаяа ошохомнай», «Гвардеец» (3 саг)
(ЦыдендамбаевЧ. Буряадай угалзанууд: шэлэгдэмэлзохёолнууд. - Улаан -Үдэ» : Буряад үнэн, 2003.)
Шираб Нимбуевич Нимбуев. «Эхын юрөөл” (2 саг)
(НимбуевШ. Сэдьхэлэй дуун. - Улаан-Үдэ : Буряадай номойхэблэл, 1962.)
Лирическэ геройн образ, тэрэнэй гуниглалга эдэ поэдүүдэй зохёолнууд соо зураглан харуулалга.
Творческо практикум(1 саг)
Поэтическэ семинар.
Творческо мастерской
Арадай аман зохёолой поэтикэ, үльгэрэй шүлэглэлэй ёһо гурим хэрэглэлгэ.
Жамсо Тумунович Тумунов (10 саг). «Халуун зүрхэн», “Веда”,«Лейтенант Саханаев», «Эсэгэ хүбүүн хоер» (3 саг)
Дайн хүнэй ба арад зоной ажабайдалда. Хүнонсо байдалда. (ТумуновЖ. Дайнай үеын зохёолнуудһаа. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1960.)
Творческо практикум (2 саг)
Сочинени -бодомжол го.
Уншагшадай конференци (2 саг)
Уран зохёол ба тэрэнэй уншагшад.
Арбадахи класс
(102 саг)
XX зуун жэлэй буряад литература соо бүтээгдэһэн уран гоё юртэмсэ
Оршол (1саг)
Уран зохёолшын уран гоё гү, али уран һайханай юртэмсэ тухай ойлгосо. Уншагша литературна процессэй эдэбхитэй хабаадагша.Уран зохёол ба тэрэнэй тайлбарилга.
Дабталга (2 саг )
Буряад литературын бии болон хүгжэлгэ (обзор ба үзэһэнөө системэдэ оруулга, гуримшуулга).
Буряад литературын хүгжэлтые үенүүдтэ хубаалга. XVIII—XIX зуун жэлнүүдтэ бэшэмэл зохеолнуудай буряад орондо дэлгэрэлгэ. Бэшэмэл зохеолнуудай онсо шэнжэ, жанрнуудынь.
Творческо практикум (1 саг)
Хуряангы удхатай элидхэл.
XX зуун жэлэй 1-дэхи хахадай литературын уран һайханай юртэмсэ (1 саг)
Творческо практикум(1 саг)
Семинар, мини-сочинени, сочинениин түсэб ба тезис, реферат.
Намжил Гармаевич Балданогой уран юртэмсэ(5 саг)
«Энхэ-Булад баатар». (Оперо. Либреттэнь Н.Г. Балданогой, хүгжэмынь композитор М. Фроловой). Шэнэ жанрай бии бололго. Буряад драматургиин хүгжэлтын шэнэ шата. Либреттэ зохёолгын оньһон арга. (БалданоН. Энхэ-Булад баатар: зүжэгүүд. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл. 1982.)
Творческо практикум (2 саг)
Литература ба оперо. Шэнжэлгын ажал.
Буддын шажанай зохёолнууд ба тэдэнэй ёho заншалнууд(5 саг)
«Үльгэрэй далай». 10-дахи бүлэгһөө саашанхи бүлэгүүд. Нигүүлэсхы һайхан сэдьхэлтэй хүн бүхэнэй буян хэжэ ябабал, өөртэньшье, үри хүүгэдтэньшье, уг саданартаньшье хододоо һайн хэрэг тохёолдохо гэһэн удха. Буддын шажанай һургаал зааһан зохёолнуудай удха шанар. (Үльгэрай далай / Г. ба Ц. Чимитоһүүдэй оршуулга. - Улаан-Удэ: Республикын хэблэлэй үйлэдбэри» гэһэн хэблэл, 2006.)
XXзуун жэлэй 2-дохи хахадай литературын уран һайханай юртэмсэ (1 саг)
Жамсо Тумунович Тумуновай уран һайханай юртэмсэ(7 саг)
«Нойрһоо һэриһэн тала». Романай бэшэгдэһэн түүхэ. «Сэсэгмаа” гэһэн зүжэгэй үүргэ. Романай нэрын сэхэ ба далда удха, жанрайнь онсо шэнжэ, образуудайнь системэ, арадай гүн ухаанай удха шанар (арадай философи, ажабайдалай ёһо заншал).
“ Нойрһоо һэриһэн тала” Ж.Т. Тумуновай зохёохы ажалай дүн. (Буряад литература : хрестомати. 10 класс. - Улаан-Үдэ: Бэлиг, 1996.)
Творческо практикум (2 саг)
Семинар, дискусси. Дэлгэрэй образдо рецензи бэшэлгэ.
Хоца Намсараевич Намсараевай уран һайханай юртэмсэ(11 саг)
«Үүрэй толон». Романай түүхэтэ үндэһэн, бэшэгдэһэн түүхэнь. «Цыремпил» гэһэн туужын удха шанар. Романай нэрын сэхэ ба далда удха, жанрайнь онсо шэнжэ, образуудайнь системэ. «Нойрһоо һэриһэн тала» гэһэн романтай адли ба адли бэшэ талануудынь. Роман -Х.Н. Намсараевай зохёохы ажалай дүн. (Буряад литература: хрестомати. 8 класс. - Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1992.)
Творческо практикум(2 саг)
Семинар, элидхэл-шэнжэлгэ, реферат.
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаевай уран һайханайюртэмсэ (8 саг)
«Түрэл нютагһаа холо» гэһэн роман. Д. Банзаровай темэ Ч. Цыдендамбаевай творчестводо. Романуудай жанр. Дилоги тухай ойлгосо. Эпическэ зохеолой шэнжэ шанар. Образно системынь онсо шэнжэ.
Буряад литературада роман зохёохо ухаан бодолой хүгжэлтын нэгэ шатын дүүрэжэ, нүгөө үндэр дээдэ шатын эхилэлгэ. Гүнзэгы удхатай, үргэн дэлисэтэй эпическэ зохёолнуудай, эпическэ, лиро-эпическэ жанрнуудай батажалга. (Буряад литература. 7 класс. — Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 1991; Буряад литература: хрестомати. 10 класс. - Улаан-Удэ: Бэлиг, 1996.)
Творческо практикум (2 саг)
Семинар-диспут, сочинени-бодомжолго, реферат, ролеор үнгэргэгдэхэ дискусси.
Африкан Андреевич Бальбуровай уран һайханай юртэмсэ(6 саг)
“Зэдэлээтэ зэбэнүүд». Романай нэрын удха, фольклорно үндэһэниинь, зүрилдөөниинь, образно системэнь. Арад зон ба засаг түрэ. Шажан мүргэлэй асуудалнууд. Интеллигенциин үүргэ. (Буряад литература: хрестомати. 11 класс. - Улаан-Үдэ : Бэлиг, 1996.)
Творческо практикум(2 саг)
Теоретическэ семинар, реферат.
Дамба Зодбич Жалсараевай уран һайханай юртэмсэ(5 саг)
Лирикэ. Д. Жалсараевай поэзиин гол темэнүүд ба жанрнууд. «Газар дэлхэйн дуунууд» - шүлэгүүдэй баглаа (цикл). Шүлэгүүдэй баглаа тухай ойлгосо. Шүлэгүүдэй баглаа зохёохо оньһон арга. Д. Жалсараевай публицистическэ стиль, оньһон үгын найруулга хэрэглэһэниинь. (Буряад литература: хрестомати. 11 класс. -Улаан-Удэ: Бэлиг, 1996.)
Теоретическэ практикум (2 саг)
Поэтическэ текст тайлбарилга.
Николай Гармаевич Дамдиновай уран һайханай юртэмсэ(3 саг)
Лирикэ. Н.Г. Дамдиновай поэзи соо хүн ба юртэмсэ гэһэн һанал бодол (концепци) шиидхэлгэ. «Мүшэтэ харгы» гэһэн сонедүүдэй гүрлөө. Сонет ба сонедүүдэй гүрлөө тухай ойлгосо үргэдхэлгэ. Сонедүүдэй гурлөө зохёолгын оньһон арга. (Дамдино Н. Избранные произведения. — Улаан-Удэ, 2001. — Т. 1.)
Творческо практикум(1 саг)
Шүлэг ба сонет зохёолго.
Дондок Аюшеевич Улзытуевай уран һайханайюртэмсэ(5 саг)
Лирикэ. Д. Улзытуевай буряад шүлэг зохёолгодо верлибр, лирическэ миниатюрын жанр, япон шүлэгэй хайку, танка гэхэ мэтэ хэбүүдые нэбтэрүүлгэ. «Энэ замбида минии анха түрэхэдэ...», “Наран гараг!” гэһэн Д. Улзытуевай шүлэгүү д верлибр хэрэглэлгын жэшээтэ шүлэгүүд. Д. Улзытуевай япон шүлэгүүдые тэрэ хэбээрнь оршуулга ба хэблэлгэ. Бусон. Исса, Басе гэхэ мэтэ япон шүлэгшэдэй зохеолнуудые оршуулһан тухай.
Оршуулга тухай ойлгосо (2 саг)
Оршуулгын орёо заршам. (Улзытуев Д. 36 шулэгууд / Согсолборилогшо Б-С.Т. Банзаракцаева. - Улаан-Үдэ : БНЦ СО РАН, 1996.)
Буряад романай, драматургиин, лирикып уран һайханай юртэмсэ (дабталга ба үзэһэнөө гуримшуулга) 7 саг)
Буряад роман ба тэрэнэй бии болохын бэлэдхэл. Ye сагтаа тааруу зохёол бэшэхэ формо бэдэрэлгэ. Буряад романай жанрай өөрэ ба олон янза.
Буряад драматургиин хүгжэлтэ ба шэнэлэлтэ. Буряад театрай хүгжэлтын гол зам.
Буряад лирикып хүгжэлтэ, тэрэнэй жанрнууд, поэтикэ.
Ородой ба Баруун Европын литературануудай уран һайханай юртэмсэ (юрэнхы мэдээсэл - обзор) (4 саг)
XIX-XX зуун жэлнүүдэй Баруун Европын литература: литературна процессэй өөрэ янза, гол шэглэлынь, методынь, стилиинь, уран зохёолшодойнь нэрэнүүдынь.
Англиин, Германиин, Франциин литературануудтахи романтизм: романтическа ёһо заншалай өөрсэ янза.
Баруун Европын литературануудта реализмын бүрилдэн бии бололго ба тэрэнэй гол нээлгэ: шэнэ нэрэнүүд ба шэнэ геройнууд.
Ородой болон Баруун Европын романтизм ба реализм: хоорондохи харилсааниинь ба нүлөөниинь.
Уншагшадай конференци
Арбан нэгэдэхи класс
(102 саг)
XXзуун жэлэйбуряад литературынуран һаййханай юртэмсэ
Оршол (1саг)
XX зуун жэлэй буряад литературын периодизаци (хүгжэлтын үенүүдтэ хубаалга). Россиин гүрэнэй ниитэ-политическэ процесснүүдтэй холбоон. Буряал литературын периодизациин условно байлга.
Буряад прозын уран һайханай юртэмсэ(1 саг)
Реализмын хүгжэлтэ
Даширабдан Одбоевич Батожабайн уран һайханай юртэмсэ. “Төөригдэһэн хуби заяан” (8 саг).
Романай философско проблематика, нэрэнэйнь удха, жанрайнь онсо шэнжэ. Трилоги тухай ойлгосо. Трилогиин байгуулга, гол образуудынь. Буряад литературын хүгжэлтын түүхэдэ эзэлдэг һууринь, литературын хүгжэлтэдэ үзүүлһэн нүлөөн. (Батожабай Д-Р. Төөригдэһэн хуби заяан. Улаан-Удэ. 1986; Буряад литература : хрестомати. 11 класс. — Улаан-Удэ : Бэлиг, 1996.)
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаевай уран һайханай юртэмсэ. “Буряад басаган” (5 саг). Хүнэй нэрэ дээрэ үргэн, тэрэнэй сэдьхэлэй байдал харуулһан зохёол. (Цыдендамбаев Ч. Буряадбасаган. Буряад литература: хрестомати. 11класс. — Улаан-Удэ : Бэлиг, 1996.)
Творческо практикум (1 саг)
Ардан Лопсонович Ангархаев. «Мунхэ ногоон хасуури» (6 саг)
Энэ дэлхэйдэ мүнхэ юумэн бии юм гү, али үгы юм гү гэһэн асуудал роман дотор шиидхэлгэ. «Нэрэ мүнхэ, яһан сагаан» гэһэн oньһон үгын удха тайлбарилга. Романай образно системнэ онсо өөрэ янза. (Буряад литература : хрестомати. 9 класс. — Улаан-Үдэ : Буряадай номой хэблэл, 1989; Ангархаев А. Мунхэ ногоон хасуури. — Улаан-Удэ : Буряадай: номой хэблэл, 1982.)
Творческо практикум (1 саг)
Буряад драматургиин уран һайханай юртэмсэ(1 саг)
Буряад драматургиин хүгжэлтэ. Буряад литературын драматургиһаа эхилэлгэ. Шалгааниинь. Драматургическа зохёолнуудай эпическэ удха. Драматургическа ба прозаическа зохёолнуудай адли ба адли бэшэ таланууд.
Михаил Жалбуевич Батоинай уран һайханай юртэмсэ. “Таршаа Намжалай түүхэ”
( 4 саг). Хүнэй дабашагүй даабари бүтээжэ шадаха шадабари.
Базар Барадинай уран һайханай юртэмсэ. “Ехэ удаган абжаа” (4 саг).
Буряадай түүхын баримтанууд дээрэ үндэһэлжэ бэшэгдэһэн зүжэг. Буряад зоной түлөөлэгшэнэрэй ородой Петр 1 хаанда ошожо бараалхаһан тухай, байһан газар нютагаа эзэлхэ эрхэ олыт гэжэ гуйһан тухай. (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Буряад уран шүлэгэй уран һайханай юртэмсэ(2 саг)
Бато Базарович Базароной уран һайханай юртэмсэ. “Улаалзай”(2 саг). Хүдөө талын шэмэг сэсэг тухай. (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Цырендаши Цымпилоной уран һайханай юртэмсэ.“Буряад басаганда” (2 саг). (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Творческо мастерской (1 саг)
Шүлэгэй уран арганууд.
Мүнөө үеын буряад үргэлжэлһэн зохеолой уран һайханай юртэмсэ
Гуруевай Чингис Цыренович уран һайханай юртэмсэ. “Туһалха хэрэгтэй” ( 3 саг).
Хүндэ туһалхада, өөртөө туһа хэһэнтэй адли. (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Дугар Aбидуевич Дылгыров. «Сэдьхэлэй гуниг» (4 саг).
Инаг дурандаа үнэн сэхэ ябаха тухай. (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Доржо Осорович Эрдынеевэй уран һайханай юртэмсэ. «Үйлын үри» (6 саг)
Национальна, социальна ба хүн түрэлтэнэй амидаралай асуудалнуудай харилсаан. Хүн түрэлтэнэй угай удха шанар. (Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Творческо практикум (1 саг)
Мүнөө үеын буряад драматургиин уран һайханай юртэмсэ
Батомунко Пурбуевич Пурбуев. “Эрьехэ наран” - I, II, III. (5 саг)
Жанрайнь онсо янза, лирико-психологическа үндэһэниинь, гол темэнь ба удхань. үйлэдэгшэ нюурнуудайнь образууд. (Пурбуев Б. Шэлэгдэмэл эүжэгүүд. - Улаан-Удэ : Бэлиг. 2006.)
Михаил Жалбуевич Батоинай уран һайханай юртэмсэ. “Юртэмсын гурбан сэсэшүүл” (3 саг)
Символизм гэжэ шэглэлээр бэшэгдэһэн зүжэг. Байгаали хамгаалха – хүнэй уялга.
(Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Творческо практикум (1 саг)
Творческо мастерской (1 саг)
Прозын зохеолой шүүмжэлэл.
Мүнөө үеын буряад поззиин уран һайханай юртэмсэ (5 саг)
Буряад поэзиин хүгжэлтэ. Поэмын шэнэ шэнжэ шанар. Шүлэг зохёолнуудай жанрай олон янза. Шүлэглэмэл зохёолой формо шэнэдхэлгэ. Зүүн зүгэй поэзиин, илангаяа япон шүлэгэй түхэл маяг хэрэглэлгэ.
Цырен-Дулма Цыреновна Дондогой. «Эхэ тухай хоёрдохи поэмэ» (5 саг).
Эхэ эсэгын аша туһа, үри хүүгэдэй үүргэ тухай философско удхатайгаар домоглолго. Эхын образ байгуулга. Поэмын уран найруулга. (Дондогой Ц. Шулуудай тарни. Улаан-Удэ : Буряадай номой хэблэл, 1989.)
Галина Жигмытовна Раднаева. «Түрэлгын зоболон” (4 саг)
Поэмын уянгата үндэһэниинь, шэнэ формо хэрэглэлгэ, лирическэ образынь. (Раднаева Г. Түрэлгын зоболон : уянгата поэмэнууд. Петропавловка, 1996.)
Лопсон Дунзынович Тапхаев. «Дүрбэн сэсэг» ( 2 саг).
Уран шүлэгшын образно хэлэн, метафора гэхэ мэтэ уран үгын арга боломжые шадабаритайгаар хэрэглэлгэ. Л.Д. Тапхаевай шүлэгэй найруулгын онсо шэнжэ. (Тапхаев Л. Дүрбэн сэсэг. Улаан-Удэ : Буряад үнэн, 2008.)
Ардан Лопсонович Ангархаевай уран һайханай юртэмсэ. “Би – шулуунби” (2 саг). “Агууехэ шэди», «Амиды зүрхэнэй шуһан». Шэнэ уеын шэнжэтэй уянгата зохёолнууд. Шэнэ найруулгатай, гунзэгы философско удхатай зохёолнууд. Шүлэг зохёолгын хуушан eho заншал ба шэнэ зохеохы шэглэл. (Ангархаев А. Агууехэ шэди. Улаан-Удэ: Буряад үнэн. 2001; Ангархаев Л. Амиды зүрхэнэй шуһан. - Улаан-Удэ: Буряад үнэн, 2005.)
Баир Сономович Дугаров. «Түрэлхидэйм хэлэн, хүлисөөрэй». Лирическэ героин образ. Түрэл арадайнгаа, түрэһэн дайдынгаа гоё һайханиие магтан зураглалга. (Дугаров Б. Звезда кочевника. - Иркутск, 1994.)
Галина Хандуевна Базаржапова-Дашеева. “Үеһөө үедэ уг залган” (2 саг)
(Буряад литература: хрестомати 11 класс. - Улаан-Удэ: Буряадай номой хэблэл, 2015.)
Дулгар Ринчиновна Доржиева. “Соембын элшэ”, “Газарай хүйһэн”. Хүн бүхэнэй хүйһэн бэеэрээ эхэ газартаяа холбоотой байһанн тухай, эхэ газарай, эльгэн тоонтын удха шанар тухай уянгалан домоглолго. (ДоржиеваД. Алтан һабагша: шүлэгүүд. - Улаан-Удэ : Наран, 1997.)
Творческо мастерской (2 саг)
Мүнөө үеын поэзии онсо илгаа.
Буряад литература үзэхэдэ иимэ дүн түсэблэгдэнэ
Тус программа соо һурагшад гол түлэб иимэнүүд онол шадабаритай болохо гэжэ хараалагдана:
- үзэг бэшэгэй талаар зүбөөр, алдуугүйгөөр ба удхын ойлгожо уншаха оньһон аргатай, дадалтай болохо (5-7 –дохи классуд);
- уран хурсаар уншаха шадабаритай болохо (5-11-дэхи классуд);
- уран зохеолые сюжетно-композиционно нэгэдэл гэжэ хадуужа абаха (5-6-дахи классуд);
- уран зохеол дотор авторыень, тэрэнэй зохеол соо зураглагдаһан геройнуудта ба үйлэ хэрэгүүдтэ, ушарнуудта, уншагшадта хандалгые ойлгожо абаха (5-9-дэхи классуд);
- уран зохеол соохи этическэ, социально-историческа ба нравственна-философско проблематика илгаруулха шадалтай болохо (9-11-дэхи классууд);
- уран зохеолой жанр болон родто хубаардагые ойлгожо элирүүлхэ шадабаритай болгохо (5-6-дахи классууд);
- уран зохеолые ба тэрэнэй хубинуудые хаба соогоо бэеэ даагаад анализ хэхэ шадабаритай болохо (8-11-дэхи классууд);
- уран зохеолдо үндэһэ баримтатай эстетическэ сэгнэлтэ үгээжэ шадаха (9-11-дэхи классууд);
- уран зохеолые соел болон еһо заншалтай холбожо, тайлбарилха шадабаритай болгохо (9-11-дэхи классууд);
- диалог, монолог зүбөөр хэрэглэжэ, хэлэжэ шадаха болохо (5-11-дэхи классууд);
- элдэб янзын бэшэмэл ажалнуудые бүтээхэ шадабаритай болохо (5-11-дэхи классууд);
- шэнжэлгын ажалнуудые хэхэ шадабаритай болгохо (8-11-дэхи классууд);
- уран зохёол дотор авторыень, тэрэнэй зохёол соо зураглагдаhан геройнуудта ба уйлэ хэрэгүүдтэ, ушарнуудта, уншагшадта хандалгые ойлгожо абаха (5-9 классууд);
- уран зохёол соохи этическэ, социально-историческа ба нравственно-философско проблематика илгаруулха шадабаритай болохо (9-11 классуд);
- уран зохёолой жанр болон родто хубаардагые ойлгожо элируулхэ шадабаритай болохо (5-6 классууд);
- уран зохёолой хэлэнэй эстетическэ үүргэ дүүргэдэгые, тэрэнэй жэжэ тодорхойлолгонуудые анхарха, ойлгожо абаха шадабаритай болохо (5-9 классууд);
- уран эохёолые ба тарэнэй хубинуудые хаба соогоо бэеэ даагаад анализ хэхэ шадабаритай болохо (8-11 классууд);
- уран эохёолдо ундэhэ баримтатай эстетическэ сэгнэлтэ угэжэ шадаха (9-11 классууд);
- уран зохёолые соёл болон ёhо заншалтай холбожо, тайлбарилха шадабаритай болохо (9-11 классууд);
- диалог ба монолог зүбөөр хэрэглэжэ, хэлэжэ шадаха болохо (5-11 классууд);
- элдэб янзын бэшэмэл ажалнуудые бутээхэ шадабаритай болохо (5-11 классууд);
- шэнжэлэлгын ажалнуудые хэхэ шадабаритай болохо (8-11классууд).
Буряад литературын хэшээлдэ hурагшадай наhандань тааруулжа,
мэдэсэ, шадабарида табигдаха гол эрилтэнүүд
hурагшад гол түлэб иимэ юумэнүүдые мэдэхэ еhотой:
- уншажа байhан зохёолойнгоо автор тухай, номой нэрын удха ээргэсүүлжэ тайлбарилга;
- уран зохёолшоной намтарhаа тон шухала мэдээнүүдые;
- уран зохёолнуудай текстнуудые;
- шудалан үзэжэ байhан зохёолой герой болоод гол үйлэдэгшэ нюурнууд тухай, зохёол соохи шухала үйлэнүүдые мэдэхэhээ гадна, тэдэнэй хоорондохи харилсаа холбоонуудые, типическэ удха шанар;
- уран зохёол бэшлэхэ гол шухала арганууд, зураглалай янзанууд, зохеолой темэ, идей, гол удха, уран зохеолой геройнууд, сюжет г.м. литературна теориhоо ойлгосонуудые;
- байгуулгын (композициин) шухала онсо янзануудые, хэлэнэй зураглан тодорхойлхо арга хэрэгсэлнүүдые;
- программын эрилтын ёhоор сээжэлдэhэн шүлэгүүдые, эпическэ зохёолой хэhэгүүдые;
- литературна зан абари (характер), литературна тип, романтизм, реализм гэhэн ойлгосонуудай шухала шэнжэнүүдые г.м.
Һурагшад иимэ юумэнγγдые хэжэ шадаха еһотой:
- уран зохеолшын зохеол соогоо бэшэһэн уран зураглалые хөөрэжэ;
- уран зохеолшын зураглаһан зурагые ухаан бодолдоо, сэдьхэлдээ бии болгожо;
- γзэжэ байһан зохеолой гол шухала γйлэнγγдые (эпизодуудые), γйлэдэгшэ нюурай хэлэһэн γгэ, хэрэг г.м. бусад олон юрын γйлэнγγдһээ илгажа;
- зохеол соохи γйлэнγγдэй болоһон шалтагааниие, сагые, тэрэнэй хойшолонгые элирγγлжэ;
- γзэжэ байһан зохеолой хэлэнэй уран аргануудые, байгаалиин зураглалнуудые текст сооһоо илгажа;
- зохеолой идейнэ болоод уран һайханай талые харуулалгада сюжедэй зγйлнγγдэй (γйлын хγгжэлтын эхин, γйлын уялдалга, γйлын хγгжэлтын эгээл дээдэ шата) γγргэ болон гол проблематика элирγγлжэ;
- γзэгдэжэ байһан зохеолнуудай байгуулгын (композициин) зγйлнγγдые илгажа;
- зохеолой удха задалан харуулхадаа, геройн γγргэ ба геройдо γгэһэн авторай сэгнэлтэ эли тодо болгожо;
- зохеолой геройнуудай өөр өөрын ба бултандань хабаатай шэнжэнγγдые тодорхойлон, характеристикэ γгэжэ, тэдэндэ авторай ямараар хандажа байһые элирγγлхэ зорилготойгоор геройнуудые зэргэсγγлжэ;
- уран зохеолнуудай текст лирическэ, эпическэ, драматическа жанрай байһаарнь тэдэнииень хараадаа абажа, тодоор, уранаар уншажа;
- уран зохеолой геройнуудта характеристикэ γгэхэ сложно тγсэб табижа;
- γзэжэ байһан зохеолой геройнууд тухай, тэдэндэ авторай ямараар хандажа байһые хараадаа абан, һурагша бγхэнэй, бγхы һурагшадай зэргэсγγлһэн аман гγ, али бэшэмэл өөрын бодомжолготой сочинени (сочинени-рассуждени) зохеожо;
- монологическа хэлэлгэ һайнаар хэрэглэжэ, өөрынгөө һанамжа ойлгосотойгоор хэлэжэ, тэрэнээ ойлгуулжа, баримталжа, хамгаалжа;
- тγсэб табижа, тэрэ тоодо тезиснэ тγсэб, мγн литературна-критическэ статьяануудаар конспект бэшэжэ;
- нэгэ гγ, али хэдэн материалнууд дээрэ γндэһэлэн, литературна темээр элидхэл, соносхол (сообщени) гγ, али реферат бэлдэжэ;
- γзэһэн зохеолоор гγ, али хэдэн зохеолнуудаарпроблемнэ шэнжэтэй аман ба бэшэмэл бодомжолготой сочинени (сочинени-рассуждени), тэрэ тоодо зэргэсγγлһэн характеристикэ зохеожо, мγн литературна ба публицистическэ темэнγγдээр бодом-жолготой сочинени зохеожо;
- литературын асуудалнуудаар бэшэһэн хγдэлмэринγγдээр тезисγγдые ба конспект-нγγдые табижа;
- бэеэ даагаад уншаһан номоор, хараһан кинофильмнγγдээр, теледамжуулгануудаар, зγжэгγγдээр, уран зурагуудаар, шагнаһан хγгжэмөөр рецензии гγ, али һанамжа бэшэжэ;
- уншаһан номой справочна аппарат, мγн литературна терминγγдтэй словарь, шэнэ толинуудые хэрэглэжэ г.м.
Буряад литература үзэлгэ болбол имагтал түхэл янза дүрсөөр харуулдаг дээрэһээ һурагшадые арад зондоо үнэн сэхээр хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ тон ехэ удха шанартай.
Һурагшадта түрэлхи литература шудалан үзүүлхэдээ, буряад хэлэнэйнгээ баялигтай гүнзэгыгөөр танилсуулха, һайнаар хэлүүлдэг, уншуулдаг, бэшүүлдэг болгохоһоо гадна, буряад арадайнгаа ажабайдал, түүхэ, заншал, зан абари үзэжэ байгаа зохёолнууд дээрэ үндэһэлэн, һайнаар ойлгуулха, ухаан сэдьхэлдэнь шэнгээхэ, манай обществын ёһото эрхэтэн болгон хүмүүжүүлхэ гэһэн шухала зорилгонууд табигдана.
Багша хадаа хэшээл бүхэндөө буряад литературын хүмүүжүүлхы үүргэнүүдые шударгыгаар бэелүүлхэ уялгатай.
Һуралсал-хүмүүжүүлгын зорилгонуудые бэелүүлгэдэ, үхибүүдэй наһанай арга боломжо хараадаа абадаг дээрэһээ һургуулиин литературна курс эхин удаагаа хоёр шата боложо хубаарна. Нэгэдэхи шатада эхин классуудай һурагшад уншажа, хөөрэжэ һурана. Удаадахи шатада V-VII классуудай һурагшад уншалга, хөөрэлгэеэ үргэлжэлүүлнэ, мүн зохёол шэнжэлэн үзэлгын түрүүшын дүршэлтэй боложо эхилнэ.
V-VII классуудай түрэлхи литературын программа тематическа гол ёһоной үндэһэн дээрэ байгуулагдаба. Эндэ арадай аман зохёолнууд, буряад литература сооһоо удхын ба байгуулалтын талаар һурагшадай ойлгосо, мэдэсэдэ таарамжатай уран һайханай зохёолнууд шэлэгдэн абтажа, тайлбарилан уншахаар, шудалан үзэхөөр хараалагдаба. Эдэ зохёолнууд хадаа түүхын үе сагтай, арад зоной үйлэ хэрэгтэй, түүхэтэй, түрүү хүнүүдэй дүрэтэй сэхэ холбоотой юм.
V-VIIклассайлитературынкурсһурагшадыеуранзохёолабьяастайгааруншахадуратай, ходорхойгоор, тодозүбөөруншахашадабарииньхүгжэхэ, уншаһанзохёолооухаандаабуйлуулан, удхыеньзүбөөрэлирүүлэнойлгодог, һонирходогболгохоһоогадна, һурагшадайзохёолшудалан, шэнжэлэнүзэхээхиндадалнуудыебүридүүлхэ, түрэлхилитературатухайгааюрэнхымэдэсэтэйболгохогэһэнзорилгонуудыетабина. Мүн уншажа байһан зохёолойнгоо уран һайханайнь, хэлэнэйнь онсо шэнжые ойлгохо, һурагшадай дадал дүршэлые бүрилдүүлхэ, хүгжөөхэ болоно.
Тудклассуудтазохёолнуудыеуншахадаа, арадайтүүхэдэ, уранзохёолшынзохёолсоогоохаруулһанүесагта, арадзонойажалхүдэлмэрииньашатуһада, үйлэхэрэгтэ, ёһозаншал, гуримдаһурагшадайанхаралхандуулха, олониитынажабайдалтухайойлгосыеньсаашаньүргэдхэхэ, мэдэсыеньгүнзэгырүүлхэ, һурагшадайзанзаншал, сэдьхэлухаа,бодол хүсэл зүбөөр, даамайгаар бүрилдүүлхэ, түрэл арадайнгаа хэлэдэг үндэһэн хэлые һайнаар шудалжа, хүнэй ойлгохоор, тодо һонороор хэлүүлжэ һургаха шухала. Һурагшадые түрэһэн нютаг ороноо һайнаар мэдэхээрнь, дуратайгаар хүмүүжүүлхэ, ажабайдалай үзэгдэлнүүдэй, нютагайнгаа байгаалиин гоё һайханиие зүбөөр сэгнэдэг хүн болгожо һургаха юм. Тэдэниие түрэһэн эхэ эсэгэеэ, аха зониие хүндэлхэ гэһэн арадай һайн һайхан заншалые хүндэлжэ баримталха дадалтай болгохо.
V–VII классуудта буряад литературын программа соо оруулагдаһан зохёолнууд бүхыдөө эхинһээ адаг хүрэтэр уншагдахаһаа гадна, шэлэгдэн абтаһан эпическэ зохёолой зарим хэһэгүүд уншагдахаар хараалагдана. Зохёолой удха тухай хөөрэлдөөн, эхин шатын шэнжэлэл хэжэ һуралга имагтал литературна текст дээрэ хүдэлэлгэһөө эхитэй. Тиимэ дээрэһээ эндэ һурагшадта хандан хэлэхэ багшын үгэдэ тусгаар эрилтэ табигдана.
Гоё һайхан найруулгатай, гүнзэгы удхатай, уран зохёолой хэлэнһээ, удхаһаа һабагшатай багшын үгэ, хөөрөө, һурагшадта ёһото жэшээ боложо үгэхэ ушартай. Багшын уран үгүүлэл, хөөрөөн һурагшадай хэлээ баяжуулжа, сэдьхэлээ хүдэлгэжэ һурахада, болбосорходо, хүгжэхэдэ, уншаһан зохёолоо сэгнэжэ шадаха дүршэлыень бүрилдүүлхэдэ айхабтар ехэ удха шанартай.
Уран зохёолоор шэнжэлэл хэхэдээ, һурагшадай мэдэсэ, хэлэхэ, хөөрэхэ дүршэл хараадаа абан, олон янзын арганууд сооһоо уран зохёолой удха зүбөөр ойлгуулха тон таарамжатай аргануудые шэлэн хэрэглэхэ болоно. Уран зохёолой гол удха, байгуулга, хэлэ зүбөөр ойлгуулха, һурагшадай һанал бодол зүбөөр бүрилдүүлхэ, ухаалдюулжа һургаха хэрэгтэ шанар һайнтайгаар, зүбөөр эмхидхэгдэһэн литературна шэнжэлэл ехэ удха шанартай. Түрэлхи литературын ном соохи зохёолой текстнүүдэй удаа үгтэһэн “асуудал ба даабаринуудта” багша анхаралтайгаар хандажа, һурагшадые зүб харюу үгүүлжэ, шанар һайнтайгаар дүүргүүлжэ һургаха шухала. Гэбэшье ном соохи “асуудалнууд ба даабаринуудые” багша үзэмжөөр, таараха соонь хэрэглэхэ аргатай.
Программа соо шудалан үзэхэ ба уялгата уншаха зохёолнуудһаа гадна, һурагшадай заабол сээжэлдэхэ зохёолнууд үгтэнхэй. Шүлэг гү, али прозаическа зохёолһоо шэлэн абтаһан зарим хэһэгүүдые һурагшадай сээжэлдэхэдэ, тусгаар анхарал хандуулагдаха болоно. Шүлэг сээжэлдүүлжэ һургахын тулада багша бэлэдхэлэй хүдэлмэри һайса хэхэ ёһотой. Эндэ һурагшадые нэгэ нэгээрнь шүлэг хэлүүлхэ, мүн булэг бүлэгөөр гү, али хоороор уншалга эмхидхэжэ болоно.
Сээжэлдэхэ зохёолнуудай нэрэнүүдэй удаа классһаа гадуур һурагшадай уншаха зохёолнууд үгтэнхэй. Һурагшадай гэртээ уншаһан зохёолнуудаар хэшээлэй үедэ хөөрэлдөө хэхын тулада программаар тусгаар саг һомологдоно. Классһаа гадуур зохёолнуудые багшын хүтэлбэри доро һурагшад уншахадаа: 1) зохёол өөрөө (бэеэ даагаад) уншажа һурана; 2) уншаһан зохёолойнгоо удхые хөөрэжэ һурана; 3) зохёолой удха өөрынхеэрээ сэгнэжэ, шэнжэлжэ туршаха аргатай болоно.
Эдэ хүдэлмэри түрэлхи литература заалгын болоод һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэ хүгжөөхэ зорилгонуудые бэелүүлхын түлөө хэгдэнэ.
Түрэлхи литература тухайгаа һурагшад ямар мэдэсэтэй, ойлгосотой болохо ёһотой юм гэһэн эрилтэнүүд программа соо класс классаар үгтэһэн материалнуудай удаа тусгаар бэлдэгдэжэ үгтэбэ. Багша тэдэ эрилтэнүүдые бэелүүлхэ зэргэтэй.
Эдэ эрилтэнүүдһээ гадна, түрэлхи литературын хэшээлдэ һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэ хүгжөөлгөөр хэгдэхэ ажалай гол янзанууд үгтэбэ. Энэ ажал бэелүүлхын тулада класс бүхэндэ хэлэ хүгжөөлгөөр тусгаар саг хараалагдана.
Буряад литературын VIII-IX классуудай программа литературно-удаа дараалһан гол ёһоор табигдана. Туд программа V – VII классуудай түрэлхи литературын программада түшэглэн, саашань үргэлжэлүүлнэ, тиихэдээ һургуулида литература үзэлгын шэнэ шата боложо үгэнэ.
Эндэ түрэлхи литератураар урдахи классуудта һурагшадай олоһон мэдэсэ, дүршэл, шадабари үргэдхэгдэхэ, гүнзэгырүүлэгдэхэ, саашадаа X – XI классуудта буряад литература шудалхаар нарин бэлэдхэлтэй болохо юм. Тиихэдээ VIII–IX классуудта һурагшадай үзэл бодол хүгжөөхэ, хүмүүжэлынь нарижуулха, буряад литературада, уран уншалгада дурлалынь хурсадхаха, тэдэнэй уранаар уншаха, уншаһанаа хөөрэжэ үгэхэ, зохёол шүүлбэрилхэ, һанал бодолоо дүүрэнээр, гуримтайгаар хэлэхэ, урданай ба мүнөө үеын арадай ажабайдалтай, ажал хүдэлмэритэй нягтаар холбон харуулха, баримталха, зохёолнууд соо зураглагдаһан дүрэнүүд дээрэ хүнэй һанал бодол, эрмэлзэл зориг, зан заншал тухай бодомжолхо, согсолхо, уранаар хөөрэхэ, бэшэхэ дүршэл шадабарииень бүри ехээр хүгжөөхэ, нарижуулха зорилгонууд табигдана.
VIII–IX классуудай буряад литературын программа соо арадай аман зохёолһоо, уран зохёолшодой зохёолнуудһаа эхилээд, литературно-удаа дараалһан гол ёһо баримталан, мэдээжэ зохёолшодой эрхим һайн зохёолнууд, зохёолнуудһаа хэһэгүүд тус классуудай һурагшадай наһанда, ойлгосо мэдэсэдэ тааруулагдан шэлэгдэн абтажа оруулагдаба.
Тус классуудта табигдаһан зорилгонуудые хүсэдөөр бэелүүлхын тула литература заалгада хэрэглэгдэдэг арга онолнуудые зохёохы шанартайгаар нарижуулан һайжаруулха, һуралсалай гол түхэл (формо) болохо хэшээлэй хажуугаар лекци, семинар, хөөрэлдөөнүүдые, практикум, консультаци г. м. хэрэглэлсэхэ байна.
Хэшээлдэ багшын оролто үгын удха шанарта ехэ анхарал хандуулха хэрэгтэй. Багшын үнэншэмэ һонин уран хөөрөөн һурагшадай сэдьхэл хүдэлгэнэ, аман ба уран зохёол зүбөөр сэгнэжэ һурахадань туһална, тэдэндэ литературна уран хөөрөөнэй жэшээ боложо үгэнэ.
Үгын искусствын уран һайханһаа үндэһэлһэн программа соо ороһон зохёолнуудые уранаар уншажа, сэдьхэлээ доһолгон удхыень ойлгожо, һурагшад ухаагаа баяжуулха байна. Эндэ зохёолой текст дээрэ хүдэлхэдөө, уншаһанаа хөөрэхэ, текст шэнжэлэл хэхэ, зохёолой удхаар һанамжануудаа хэлэхэ г.м. хүдэлмэридэ тусгаар анхарал хандуулагдаха юм.
Һурагшадай бэлэдхэл, ойлгосо, мэдэсэ хараадаа абажа, зохёолой текст шэнжэлхэдэ, үрэ дүн һайтай, таараха арга онолнуудые хэрэглэхэ шухала. Тиихэдэ һурагшад үзэжэ байһан зохёолой удхаар бодомжолхо, гол удхыень гүнзэгы ойлгожо абаха юм.
Туд классуудай программа соо согсолон үзэгдэхэ материалнууд — арадай аман зохёол ба тэрэнэй жанрнууд, үльгэрнүүд ба үльгэршэд, мүнөө үеын хэдэн уран зохёолшодой зохёолнууд — ороһон байна. Эндэ лекционно арга, хөөрэлдөөнүүдые хэрэглэхэдэ таарамжатай. Тиихэдэ уран зохёолшын зохёол үзэхэдөө, классһаа гадуур уншагдаха туд зохёолшын гү, али үзэгдэжэ байһан зохёолой темэдэ дүтэрхы бэшэ зохёолнуудые хэрэглэн, семинарай шэнжэтэй хэшээлнүүдые үнгэргэжэ болоно.
Мүн энэ классуудта литературна теорёор, һурагшадай мэдэсэ үргэдхэгдэхөөр, гүнзэгырүүлэгдэхээр, тэдэндэ шэнэ мэдэсэ үгэхөөр хараалагдана. Литературна теориин ойлгосо, мэдэсэнүүдые үзэжэ байһан ба үзэһэн зохёолнуудай жэшээ дээрэ харуулбал, һурагшадта ойлгосотой байха.
VIII–IX классуудай программын ёһоор буряад литература үзэжэ дүүргээд байхадаа, һурагшад арадай аман зохёолой бии болоһон, хүгжэһэн, түрүүшын уран зохёолшодой зохёолнуудһаа эхилээд, мүнөө үеын уран зохёолшодой зохёолнууд тухай гүнзэгы мэдэсэтэй болоһон байха ёһотой. Тиихэдээ арадай аман зохёолой ба литературна зохёолнуудай жанрнууд тухай, уран зохёолой байгуулга, сюжет, темэ, удха, онсо уран арганууд, хэлэн г. м. тухай мэдэсэеэ үргэдхэһэн, зохёолой текст уншаха, хөөрэхэ, шэнжэлхэ, өөрынгөө һанамжа, бодол дамжуулха дүршэл шадабарияа һайжаруулһан, нарижуулһан байха болоно. Тиигэжэ һурагшад, саашадаа X–XI классуудта буряад литература амжалтатайгаар шудалха бэлэдхэлтэй болоһон байха юм.
X–XI классуудай программа буряад литературын хүгжэлтын түүхэ үзэхөөр табигдаба.
Туд классуудта ниитэ зоной түрүү үзэл бодолтой литературын нягта холбоотой байдагые, арадай ажабайдалда литературын ямар үүргэтэй байһые һурагшадта ойлгуулжа үгэхэ юм. Тиин тэдэниие гоё һайханиие ойлгохо талаһаа талаһаа хүгжэнги уншагша болгохо, зохёолнуудай уран һайханиие гүнзэгыгөөр ойлгохо, гоё һайханиие ойлгохо талаһаань зүбөөр сэгнэхэ хүнүүдые хүгжөөхэ зорилготой юм.
Литература аха классуудта заахадаа, бүхы хүн түрэлтэнэй түүхын бодото ушарнуудай хоорондохи холбоондо, асуудалнуудта, илангаяа сэдьхэл бодолой удхатай асуудалнуудые тобойлгон илгажа, һурагшадай анхарал хандуулха байна. Эдэ зорилго, асуудалнуудые зохёол соогоо уран зохёолшод табижа шиидхэхэдээ, түүхын бодото байдалда үндэһэлнэ гэжэ ойлгуулха. Тиихэдэ урданай сагые харуулһан зохёолнуудай удха мүнөө сагай асуудалнуудта дүтэ болоно, һурагшадай ухаан сэдьхэл хүмүүжэнэ.
X– XI классуудай литературын курс монографическа ба обзорно темэнүүдые үзэхөөр хараална. Тиимэһээ һурагшад буряадайнгаа элитэ уран зохёолнуудтай танилсаха аргатай, тэдэнэй литературын хүгжэлтэдэ ямар һуури ззэлдэг, ямар онсо удха, шанар оруулһые ойлгожо абана.
Программа соо оруулагдаһан зохёолнууд булта һурагшадаар уншагдаха, удаань шэнжэлэгдэхэ зэргэтэй. Тэрэ тоодо уран зохёолшын ажал ябуулга, зохёохы зам, тэрэнэй Эхэ орондоо үнэн сэхэ, бэеэ үгэнги, үндэр мэдэрэлтэй байһаниинь зохёолойнь текст шудалан, зүб мүрөөр бодомжолходо, удхыень ойлгоходо туһалха юм.
Уран зохёолнуудые шэнжэлхэдээ, һурагшад буряад литературын баялигтай, түрэл арадайнгаа сэдьхэл ухаанай хүгжэлтэтэй, литературын хүгжэлтын ёһо гуримтай, түхэлнүүдтэй (формонуудтай) танилсана, литературна теорёор мэдэсэнь үргэдэнэ, зохёолнуудай удха гүнзэгыгөөр ойлгожо абана, гоё һайханиие ойлгохо талаар хүмүүжэнэ.
Литературын теориин ойлгосонуудые һурагшад V-VII классуудта шудалжа эхилэад, VIII-IX классуудта үргэлжэлүүлнэ, хүгжөөнэ, X-XI классуудта бүри орёо ойлгосонуудтай танилсана. Эндэ литературна түхэл, литературна шэглэл, арабта ёһо бодото байдалада үндэһэлхэ гэһэн литературын гол уран аргатай танилсажа шудална. Литературна ойлгосонуудые удаа дараалан, шата шатаарнь, хоорондонь холбоотойгоор һурагшадай ухаанда бүрилдүүлхэ юм.
Хэшээлнүүдтэ ба хэшээлһээ гадуурхи хүдэлмэридэ “Байгал” журналда, “Буряад үнэн” газетэдэ гаража байгаа ниитэ зоной һаналай талаһаа һайшаагдаһан мүнөөнэй уран зохёолнууд, публицистикэ үргэнөөр хэрэглэгдэхэ байна. Тиихэдээ мүнөө сагай литературын шухала асуудалнуудтай танилсуулха, литературна зохёолнуудые хэрэглүүлжэ, һурагшадые һонирхуулдаг, ажабайдалай асуудалнуудаар харюу олгуулжа һургаха юм. Эндэ һурагшадай хүмүүжэлдэ туһатай арадай ажал харуулһан зохёолнуудта онсо анхарал хандуулха байна.
Гэрэй даабари соо уран зохёолой текст уншалга болон зохёолоор хэхэ бусад ондоо хүдэлмэри хараалагдана. Класс бүхэнэй программада һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэлгэ хүгжөөхэ хүдэлмэри үгтэнэ. Эдэ хүдэлмэри зохёол үзэлгэтэй нягта холбоотой байжа, һурагшадай ухаалдин бодомжолхо, уранаар ба удха зохилдоотойгоор бодомжолхо шадабарииень хүгжөөхэ, гоё һайханиие ойлгохо мэдэрэлыень нарижуулха, уран зохёолнуудые шэнжэлхэ, сэгнэхэ шадабаритай болгохо юм.
Зарим хүдэлмэри жэл бүри үнгэргэгдэжэ байдагшье һаа, классһаа класста һуралсалай зорилгоһоо, үзэгдэхэ материалай онсо янзаһаа, һурагшадай бэлэдхэлһээ боложо орёо, нарин болгогдожо байха юм.
Аман гү, али бэшэмэл хүдэлмэриин урда тээ заатагүй бэлэдхэлэй һургалгын хүдэлмэри үнгэргэхэ хэрэгтэй. Эндэ буряад хэлэ үзэлгэдэ бүрилдүүлэгдэһэн һурагшадай мэдэсэ, шадабари ба дадалгада багша түшэглэхэ байна. Мүн литератураар үнгэргэгдэдэг аман ба бэшэмэл хүдэлмэри заабол үзэжэ байһан уран зохёолнуудтай холбоотой байха юм. Һурагшадай хэлэлгын болбосоролые дээшэлүүлхын тула олон янзын хүдэлмэри, тэрэ тоодо диалогическа ба монологическа хэлэлгэ хэрэглэхэ шухала.
Литератураар һурагшадай мэдэсэдэ табигдадаг гол эрилтэнүүд класс классаар үгтэбэ. Эдэ эрилтэнүүдэй ёһоор һурагшад монографическаар үзэгдэдэг зохёолнуудай удха, өөрсэ онсо уран һайханииень мэдэхэ, литературын теориин ойлгосонуудые ашаглажа шадаха, сээжэлдэхээр дурадхагдаһан текстнүүдые сээжээр мэдэхэ зэргэтэй.
Класс бүхэнэй программын һүүлдэ һурагшадай мэдэсэ сэгнэхэ, шэнжэлхэ шадабари ба хэлэлгыень шалгаха эрилтэнүүд нэрлэгдэнэ. Энэ хадаа литература заалгые бодото шэглэлтэй болгоно, һургуулиин урда табигдаһан шэнэдхэн хубилалгын шухала зорилгонуудай ёһоор үгтэнэ.
Литератураар һургалгын, хүмүүжүүлгын зорилгонуудые бэелүүлэлгэ нэн түрүүн багшын оролдолгоһоо, бэлэдхэлһээ, мэргэжэлэй шадабариһаа, үргэн гүнзэгы мэдэсэһээ, соёлһоо дулдыдаха. Туд программа багшада зохёохы шанартайгаар эдэбхи үүсхэлтэйгээр хүдэлхэ ехэ арга боломжо үгэнэ. Тиимэһээ багша һурагшадаа аман ба уран зохёолдо дурлуулан, сэдьхэл бодолой ба гоё һайханиие ойлгохын талаар хүгжөөхэ, эдэбхитэй болгон хүмүүжүүлхэ аргатай.
Туд программада хабсаргалтанууд үгтэбэ:
1-дэхи хабсаргалта: һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэлгээр, бэшэмэл хүдэлмэри үнгэргэлгөөр, тетрадь шалгалгаар нэгэдэмэл эрилтэнүүд.
2-дохи хабсаргалта: литератураар һурагшадай мэдэсэ, шадабари, дүршэл сэгнэхэ хэмжээнүүд.
1-дэхи хабсаргалта
Һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэлгэдэ,
бэшэгэй хүдэлмэри хэлгэдэ,
тетрадьнуудые шалгалгада табигдаха нэгэдхэмэл эрилтэнүүд
I. Һурагшадай хэлэлгэдэ табигдаха эрилтэнүүд – һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэлгэ
Һурагшадай амаараа ба бэшэмэлээр хэлэһэн алишье үгэ (тусхай темээр үгэһэн тэдэнэй дэлгэрэнгы харюу, элидхэл, рецензи г. м.) сэгнэгдэхэ зэргэтэй. Тиихэдээ хэлэһэн үгын удха, удаа дарааланиинь (логическое построенне) , уранаар хэлэгдэһэниинь (речевое оформление) хараада абтаха юм. Һурагшад иимэнүүд юумэ шадаха ёһотой;
- үгтэһэн темээр хажуу тээшээ хадуурангүй хэлэжэ гү, али бэшэжэ;
- темэеэ задалан, гол удхыень эли харуулхаар тон шухала баримтануудые (фактнуудые) болон мэдээсэлнүүдые шэлэн абажа;
- материалаа найруулан хэлэжэ, бэшэжэ үгэжэ, удхыень тааруулан, удаа дараалан харуулжа, баримтануудай ба үйлэушарнуудай хоорондохи ушар шалтагаанай, тэдэнэй хойшолонгой холбоо элирүүлэн байгуулжа, хэрэгтэй шухала согсолол, тобшолол хэжэ;
- һанамжаяа дамжуулхадаа, хэлэлгын арга боломжонуудые тон зүбөөр, сэхэ руунь хэрэглэжэ;
- харилсаанай зорилгоһоо, ушар байдалһаа дулдыдажа, хэлэлгэеэ (хөөрэлдөөнэй, научна, публицистическэ г.м. али нэгэ янзаар байгуулжа;
- удхын сохилтонуудые баримталан, зүбөөр зогсолтонуудые хэжэ, аянгалан шангаар, тодоор харюусажа;
- бэшэгээр дамжуулан хэлэхэ алишье бодолоо бэшэгэй дүримэй ба сэглэлтын ёһо гуримуудые баримталан, сэбэрээр, наринаар бэелүүлжэ.
II. Һурагшадай бэшэгэй хүдэлмэриин түхэлнүүд
1. Һурагшадай класстаа ба гэртээ хэхэ хүдэлмэри һуралсалай хүдэлмэри гээшэ. Эндэ туд хүдэлмэриин иимэ түхэлнүүд ороно:
- буряад хэлээр упражненинүүд;
- X-XI классуудта эхин материалнуудаар (первоисточнигуудаар) конспектнүүд, литератураар реферадууд;
- IX-XI классуудта хэшээлэй үедэ багшын уншаһан лекцеэр түсэбүүд, конспектнүүд;
- учебнигүүд сооһоо статьянуудай ба бэшэ материалнуудай түсэбүүд;
- буряад хэлээр, литератураар сочиненинүүд, асуудалда бэшэмэл харюунууд;
2. Буряад хэлээр, литератураар үдэр бүриин ба дүн гаргалгын бэшэгэй хүдэлмэри хэгдэхэ юм.
Үдэр бүри хэгдэжэ байгаа хүдэлмэреэр шалгалтын хүдэлмэри үнгэргэхэдөө, программын ёһоор үзэгдэһэн материалай хэр зэргэ ойлгогдоһониие шалгаха гэһэн зорилготой. Иимэ шалгалтын хүдэлмэриин удха, хэр зэргэ түргэ түргэн үнгэр-гэгдэхэ байһаниинь багшын үзэмжэһөө дулдыдадаг. Эндэ багша предмедэйнгээ онсо янза, үзэжэ байһан материалайнгаа хэр зэргэ орёо хүндэ байһые, классайнгаа һурагшадай бэлэдхэл хараадаа абажа шиидхэдэг.
Тус шалгалтын хүдэлмэридэ багша хэшээлэй бүхы саг гү, али зарим тэдыень хэрэглэхэ аргатай.
Дүн гаргалгын шалгалтын хүдэлмэри иимэ ушарта үнгэргэгдэдэг:
- программын горитой ехэ темэнүүдые үзэһэнэй удаа;
- һуралсалай четвертиин, хахад жэлэй эсэстэ.
Һурагшадай ажалые ехэдхэхэгүйн тула дүн гаргалгын шалгалтын хүдэлмэри үнгэргэхэ саг һургуулида тусхай графигай ёһоор тодорхойлогдодог. Һургуулиин хүтэлбэрилэгшэд багшатай хөөрэлдэжэ, туд график зохёодог юм. Нэгэ үдэр нэгэ шалгалтын бэшэмэл хүдэлмэри, недели соо хоёрһоо дээшэ бэшэ хүдэлмэри класста үгтэхэ зэргэтэй.
Класс бүхэндэ үнгэргэгдэхэ шалгалтын хүдэлмэри түсэблэхэдөө, бүхы четверть соо нэгэ жэгдээр үнгэргэхөөр хараалха: шалгалтын бэшэмэл хүдэлмэри һуралсалай четвертиин, хахад жэлэй эсэстэ олоор үнгэргэхөөр түсэблэжэ огто болохогүй. Һуралсалай четвертиин түрүүшын үдэр, һайндэрнүүдэй удаадахи үдэр, понедельнигтэ шалгалтын хүдэлмэри үнгэргэжэ болохогүй.
III. һурагшадай бэшэмэл хүдэлмэриие багшын шалгаха гурим
1. V–IX классуудта литератураар һурагшадай тетрадьнууд һарадаа хоёр дахинһаа үсөөн бэшээр, X–XI классуудта нэгэ дахинһаа үсөөн бэшээр шалгагдаха зэргэтэй.
2. Буряад хэлээр, литератураар һурагшадай бэшэһэн изложени, сочиненинүүд, мүн алишье түхэлэй шалгалтын хүдэлмэри булта шалгагдаха ёһотой.
3. Литератураар һурагша хоёр тетрадь хэрэглэхэ юм. Нэгыень — һуралсалай алишье түхэлэй бүхы хүдэлмэри дүүргэхэдээ хэрэглэхэ, нүгөөдыень — шалгалтын сочиненинүүдые дүүргэхэдээ хэрэглэхэ.
2-дохи хабсаргалта
Буряад литератураар һурагшадай мэдэсэ,
шадабари болон дүршэлыень сэгнэхэ гуримууд
Программын эрилтын ёһоор һурагшадай ямар мэдэсэтай, шадабаритай ба дүршэлтэй болоһые, буряад литератураар хэр зэргэ бзлэдхэлтэй болоһые зүбөөр элирүүлхэ байһан соонь шалгаха гээшэ гол зорилго болоно.
“Юрэнхы эрдэмэй ба мэргэжэлэй һургуулиие хубилган шэнэдхэлгын гол шэглэлнүүд” соо хэлэгдэһэн заабаринуудые хараадаа абажа, һурагшадай мэдэсэ сэгнэхэдээ, тэдэнэй журам, үзэл болоод мэдэрэлынь хэр зэргэ зүбөөр бүрилдэнхэйб, эстетическэ талаараа ямараар хүмүүжүүлэгдэжэ байнаб, уншаһан уран зохёолоо зүбөөр ойлгохо, сэгнэжэ шадаха шадабаринь хэр зэргэбүрилдэжэ байнаб гэһэн зүйлнүүдтэ анхаралаа хандуулха хэрэгтэй.
Һуралсалай шата бүхэндэ (хэшээлэй алишье үедэ) үнгэргэгдэдэг һурагшадай өөһэдөө уншалгын үедэ, уншажа байһан зохёолой удхые зүбөөр ойлгохо, хөөрэжэ шадаха болохо дүршэлыень хүгжөөхэ. Зохёол соо харуулагдаһан үйлэнүүд, үйлэдэгшэ нюурнуудай хэлэһэн үгэнүүд, хэһэн хэрэг үйлэнүүд, зохёолой үзэл бодолой удха болоод уран һайханайнь зүйлнүүдые элирүүлгэдэ ямар удхатай, үүргэтэй байһыень һурагшадай ойлгожо, өөрынхеэрээ сэгнэжэ шадаха дүршэл шадабарииень арьбадхаха, үргэдхэхэ.
Уран зохёол шудалан үзэлгэдэ, илангаяа тэрэнэй шэнжэлэл хэлгэдэ литературна теори шудалха айхабтар ехэ удха шанартай. Багша хадаа литературна теориин удхые гүнзэгыгөөр ойлгуулха гэжэ оролдохо, гадна һурагшадай мэдэсые бодото ажалдань, шудалан үзэжэ байһан уран зохёолго (сочинени) бэшэлгэдэ, хөөрэлгэдэнь зүбөөр, шадамараар хэрэглүүлхэ, энэ һуралгада тусгаар анхаралаа хандуулжа байха болоно. Энэ талаар литература болон искусство тухай хэлэһэн үгэнүүдэй, статьянуудай һурагшадай литературна бэлэдхэлдэ тон ехэ удха шанартай байһые ойлгуулха.
Һурагшадые тусхай литературна бэлэдхэлтэй болгохын тула литературна теоринуудые һайнаар шудалуулха, гүнзэгы мэдэсэтэй болгохо шухала. Эндэ багша һурагшадай мэдэсэдэ, тэрэнэй шанартань тусгаар эрилтэ табиха уялгатай. Һурагшад зохёолго, асуудалда харюу, реферат болоод бэшэшье бэшэмэл хүдэлмэри ямараар бэшээб, тэрээн дээрэһээнь үндэһэлжэ, тэдэнэй литературна бэлэдхэлэй, мэдэсын, аман ба бэшэмэл хэлэнэй дүршэл шадабариин хэр зэргэ хүгжэһэниинь сэгнэгдэхэ болоно. Программын эрилтын ёһоор һурагшадай литературна бэлэдхэл, илангаяа һурагшадай аман ба бэшэмэл хэлэнэй бэлэдхэлынь, дүршэл шадабаринь тусхай гуримтайгаар бүрилдүүлэгдэхэ ёһотой юм.
Һуралсалай жэлэй турша соо, четверть бүхэндэ түрэлхи хэлээр бэшэгдэхэ ёһотой зохёолгын тоо иимэрхүүгээр хубаагдаха болоно:
Классууд | Хэды зохеолго бэшэгдэхэб | ||
класстаа | гэртээ | хамта дээрээ | |
V | 3 | — | 3 |
VI | 3 | 1 | 4 |
VII | 2 | 2 | 4 |
VIII | 2 | 2 | 4 |
IX | 2 | 2 | 4 |
X | 3 | 3 | 6 |
XI | 3 | 3 | 6 |
Зохёолгын ехэ багань (түсэбгүйгөөр) гол түлэб иимэрхүү байха: V класста — тетрадиин 1 нюурһаа бага бэшэ, VI класста — нюур хахадһаа бага бэшэ, VII класста — 2 нюурһаа бага бэшэ, VIII класста — 2 нюур хахадһаа бага бэшэ, IX класста — 3 нюур хахадһаа бага бэшэ, X класста — 4 нюурһаа бага бэшэ, XI класста — 5–6 нюур.
Хэрбээ һурагшын зохёолгын дээрэ хэлэгдэһэн хэмһээ багашагаар бэшэгдэһэн байгаа һаа, удхын талаар хангалтатай байбалнь, хэмэй ёһоор таараха сэгнэлтын тэмдэг табиха. Хэрбээ зохёолгын хараалагдаһан хэмһээ ехэшэгээр бэшэгдээд байгаа һаа, тэрээнтэй зэргэ сэгнэлтын тэмдэг үргэжэ болохогүй.
Хэшээлдэ, гэртээ бэшэгдэһэн зохёолго V–VIII классуудта долоон хоногой хугасаа соо заабол шалгагдаха байгаа һаань, харин IX–XI классуудта арбан хоногой турша соо шалгагдаха зэргэтэй. Һурагшадай зохёолго шалгахада, хоёр янзын сэгнэлтэ табигдаха ёһотой: түрүүшын сэгнэлтын тэмдэг удхын ба хэлэнэй түлөө, хоёрдохинь — зүбөөр бэшэлгэдэ, V–VI классуудта бэшэгдэһэн зохёолгын (удхын ба хэлэнэй) түлөө табигдаһан нэгэдэхи сэгнэлтын тэмдэг түрэлхи литературада, хоёрдохинь — буряад хэлэндэ хабаатай.
Класс бүриин программын хараагаар һурагшадай үгэһэн аман харюуда сэгнэлтын тэмдэг табихадаа, багша иимэ гол эрилтэнүүдые хүтэлбэри болгон абаха:
1. Үзэжэ байһан зохёолой текстын удха мэдэлгэ, уран һайханайнь талые, идейнэ удхыень ойлголго, һайнаар уншажа, хөөрэжэ шадалга.
2. Зохёол соо харуулагдаһан үйлэнүүдэй (эпизодуудай) хоорондохи холбоо, геройнуудай хэһэн хэрэг, үйлэ, хэлэһэн үгэ г. м. элирүулэн хэлэжэ шадалга.
3. Үзэһэн зохёолойнгоо идейнэ-эстетическэ удха элирүүлхын тулада хэрэглэгдэдэг уран һайханай зэбсэгүүдэй үүргые ойлголго.
4. Шэнжэлэл хэхэдээ, класстаа үзэһэн гү, али өөрөө уншаһан зохёолоо хэрэглэжэ шадалга.
5. Олониитын тэмсэл болоод үе сагай гол эрилтые хараадаа абан, уран зохёол шэнжэлжэ шадалга. Зохёол тухай мэдэхэ болоһон, ойлгоһон юумэеэ сэбэр литературна хэлээр хэлэжэ шадалга; харюу зүбөөр үгэлгэ; класс бүхэндэ уранаар, тодо һонороор, ходорхойгоор уншалга, тиихэдээ V класста 1 минута соо 100 үгэһөө дээшэ бэшэ, VI класста — 110-һаа доошо бэшэ, VII класста– 120-һоо доошо бэшэ үгэ уншажа үрдихэ гэжэ хараалагдана. Саашадаа дээдэ класста уншалгаар иимэрхүү ёһо гурим баримталагдаха зэргэтэй.
Дээрэ тэмдэглэгдэһэн эрилтын ёһоор:
“Таба” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг үзэжэ байһан зохёолойнгоо текстын удхые тон һайнаар, бүхөөр, гүнзэгыгөөр ойлгоһоноо харуулхадань; зохёолой үзэл бодолой-эстетическэ удхые тайлбарилхадаа, уран һайханай аргануудай үүргые, харуулагдаһан үйлэнүүдэй хоорондохи үлхөө холбоо, геройнуудай ба үйлэдэгшэ нюурнуудай абари зан, хэһэн хэрэг болоод тэрэнэй ямар удхатай байһые ойлгоһоноо хэлэжэ, хөөрэжэ шадаха байхадань; уран зохёолой шэнжэлэл хэхэдээ, литературна теорёор мэдэсэеэ, шэнжэлэл хэхэ дүршэлөө, хэлэһэн һанал бодолоо баримталхын тула текст соо байһан зүйлнүүдые хэрэглэлгэ, зохёол соохи үе саг хоёрой холбоо тайлбарилжа шадахадань (IX–XI кл); сэбэр литературна хэлээр тордиһогүйгөөр, ходорхойгоор хөөрэжэ, хэлэжэ шадаха байхадань табиха.
“Дүрбэ” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг зохёолой текст яһала һайнаар, гүнзэгыгөөр, мартахагүйгөөр ойлгоһон байхадань; зохёолой үзэл бодолой-эстетическэ удхые тайлбарилхадаа, уран һайханай аргануудай үүргые, харуулагдаһан үйлэнүүдэй хоорондохи холбоо, геройнуудай ба үйлэдэгшэ нюурнуудай абари зан, хэһэн хэрэг болоод тэрэнэй ямар удхатай байһаар ойлгоһоноо хэлэжэ, хөөрэжэ шадаха байхадань; уран зохёолой шэнжэлэл хэхэдээ, литературна теорёор мэдэсэеэ, шэнжэлэл хэхэ дүршэлөө, хэлэһэн һанал бодолоо үндэһэлхын тула текст соохи зүйлнүүдые хэрэглэжэ шадаха байхадань; сэбэр литерагурна хэлээр хэлэжэ, хөөрэжэ шадаха байхадань табиха. Гэбэшье һурагша үгэһэн харюу соогоо нэгэ-хоёр бага зэргын алдуу гаргажа болоно.
“Гурба” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг үзэжэ байһан зохёолойнгоо текстын гол түлэбыень дунда зэргээр мэдэһэн, ойлгоһон байхадань; зохёолой уран һайханайнь болоод үзэл бодолой удхыень тайлбарилхадаа, үгын уран аргын үүргые, гол үйлэнүү-дэй хоорондохи холбоо, геройнуудай абари зан, хэһэн хэрэгүүдые ойлгоһоноо хэлэжэ шадаха байхадань; литературна теориин асуудалнуудые гол түлэб мэдэхэ байбашье, зүгөөр зохёол шэнжэлхэдээ, тэрэнээ хэрэглэжэ шадаха шадабариинь багашаг байхадань; зохёол шэнжэлхэдээ, шэнжэлгын шүүлбриин дүршэлтэй хүсэд болоогүйгөө харуулаа һаань, хэлэһэн һанал бодолоо зохёолой текстээр баримталха шадабариинь багашаг байхадань; уншажа, хөөрэжэ шадаха шадабариинь һайн бэшэ байхадань табиха. Багшын асуудалда харюусахадаа, хэдэн алдуу гаргаа хадань, хүсэд һайнаар хэлэжэ бираагүй һаань, харюугайнь байгуулга дутуутай байхада, туд сэгнэлтын тэмдэг табиха.
“Хоёр” гэһэн сагнэлтын тэмдэг зохёолой удхын шухала асуудалнуудые тулюураар мэдэхэдэнь, зохёолой үзэл бодолой-эстетическэ удхые тайлбарилхадаа, гол геройнуудай хэһэн хэраг үйлэ, һанал бодол, абари зан, шухала уран аргануудай үүргые элирүүлжэ шадахагүй; юрэ теоретико-литературна ойлгосонуудые мэдэхэгүй, литературна хэлэнэйнь эгээ ахир, уншалгынь тулюур, уншаха, хөөрэхэдөө ехэ ядалдадаг байхадань табиха.
“Нэгэ” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг багшын асуудалда харюусахадаа, зохёолой удхаар юушье мэдэхэгүйгөө, программын гол шухала теоретико-литературна асуудалнуудые, огтолон ойлгоогүйгөө харуулаа хадань; хэлэхэ, хөөрэхэ юумэеэ зүбөөр байгуулжа, зохёожо шадахагүй, уншаха, хөөрэхэ дүршэлэйнь тон ахир, тулюур байхадань табиха.
Зохеолго сэгнэхэ сэгнэлтын тэмдэгүүд
Литератураар бэшэһэн зохёолгын сэгнэлтэнүүдые табихадаа, иимэнүүд шухала эрилтэнүүдые хүтэлбэри болгон абаха:
темэеэ зүбөөр ойлголго, тэрэнээ табигдаһан түсэбэй ёһоор дүүрэнээр, гүнзэгыгөөр харуулалга, текстын зүйлнүүдые байһан соонь дамжуулга, зохёолой идейнэ тематическа удхаһаа дулдыдуулан, геройнуудай абари зан, зохёол соо харуулагдаһан үйлэнүүдые зүбөөр тайлбарилга, зохёолой гол һанал бодолнуудые үндэһэлэлгэ, темэеэ зүбөөр тайлбарилхын түлөө текст сооһоо гол шухала материал хэрэглэлгэ, олон зүйлнүүдые нэгэдхэжэ, тобшолол гаргалга, цитата зүбөөр шэлэн абажа, зохёолгын текст соо тааруулан оруулжа шадалга;
түсэб табигдаһан, зохёолго соохи хубинууд һуури байраараа тааруулагдаһан, хубинуудайнь хоорондохи холбоо зүбөөр байгуулагдаһан байхадань;
үгын баялиг удха зүбөөр хэрэглэлгэ, хэлэнэй гоё һайхан уран үгэнүүдые хэрэглэжэ шадалга.
Зохёолго зүбөөр бэшэлгын (грамотностиин) түлөө табигдадаг хоёрдохи сэгнэлтын тэмдэг “Буряад хэлээр һурагшадай мэдэсэ, шадабари ба дүршэлые сэгнэхэ гуримтай” тааруулагдажа табигдаха зэргэтэй.
Зохёолгын түлөө “Таба” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг:
үзэжэ байһан зохёолойнгоо текст тон һайнаар мэдэжэ, табиһан түсэбэйнгөө ёһоор темэеэ гүнзэгыгөөр харуулжа, бэшэһэн зүйлнүүдээ, һанал бодолоо батаар үндэһэлжэ, жэшээнүүдээр баримталһан байхадань; темэеэ зүбөөр харуулхын тула литературна материалаа һайнаар эблүүлэн шэнжэлжэ, нэгэдхэжэ, тобшолол хэжэ шадахадань;
удхадань тааруулһан һайн найруулгатэй; зүб литературна хэлээр бэшэгдэһэн байхадань:
нэгэн гү, али хоёр алдуу хэһэн; удхын талаар багашаг, эли бэшэ зүйл гаргаһан байхадань табигдаха.
Зохёолгын түлөө “Дүрбэ” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг:
табиһан түсэбэйнгөө ёһоор темэеэ яһала дүүрэнээр удхалжа, литературна материалаа һайн мэдэхэ байһанаа харуулхадань, мүн зохёолгодоо ондоо бэшэшье шухала материал хэрэглэхэдэнь, хэлэхэеэ һанаһан һанал бодолоо үндэһэлжэ, тобшолол ба согсолол хэжэ шадахадань;
удхадань тааруулһан һайн найруулгатэй, зүб литературна хэлээр бэшэгдэһэн байхадань;
удхын бага сага хоёр-гурбан алдуу гаргаһан, темэһээ хажуу тээшээ гаран алдаһан, гурба дүрбэн хэлэнэй дутагдал гаргаһан байхадань табигдаха.
Зохёолгын түлөө “Гурба” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг:
темынь голтүлэбынь харуулагдаад, бүхы дээрээ зүбшүүгээр харуулһан байбашье һаа, нэгэ талаһаань харуулһан гү, али темээрээ дүүрэн бэшэ харюу үгэһэн, найруулан бэшэхэдээ, текстын удхаар зарим тэды алдуу гаргаһан, темэһээ гараһан байхадань; тобшолол ба согсолол хэхэ шадабариинь тулюуршаг байхада;
литературна материалаа яһала гуримтайгаар найруулһан байгаад, зүгөөр зарим һанал бодолоо һамаргаһан, урда хойнонь оруулһан байхадань;
удхын талаар дүрбэ-табан дутуу зүйлнүүдые, хэлэнэй талаар дүрбэһөө дээшэ бэшэ алдуу гаргаһан байхадань табиха.
Зохёолгын түлөө “Хоёр” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг:
темэеэ хүсэд харуулаагүй, түсэбөө баримталаагүй, зохёолой текст тулюураар, һэбхеэр мэдэхэ байһанаа харуулһан, зарим үйлэнүүдые тэрэ тушаа һамаргажа байжа, дутуугаар бэшэһэн, ямаршье тобшолол, согсолол хээгүй, һанал бодолоо текстын материалаар баримталаагүй, юрэнхыгөөр бэшэжэрхиһэн байхадань;
зохёолгын хубинуудайнь хоорондоо һулаар холбогдоһон, бэшэһэн материалаа тэрэ тушаа бодолгүйгөөр эблүүлһэн байхадань;
тулюур хэлэтэй, огто таарахагүй хэлэнэй ехэ алдуунуудые гаргаһан байхадань табиха.
Зохёолгын түлөө “Нэгэ” гэһэн сэгнэлтын тэмдэг:
темэеэ огтолон харуулаагүй, һанал бодолоо найруулан бэшэжэ шадаагүй, зохёолой удхаар юушье мэдэхэгүй байһанаа гэршэлһэн байхадань;
“Хоёр” гэһэн сэгнэлтын тэмдэгэй алдуугай тоодо орходоо, олоор алдуу гаргаһан байхадань табиха.
5-дахи класс буряад литератураI-дэхи четверть 18час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Һуралсалай түсэблэгдэһэн дүнгүүд | ||
Буряад литератураар шадабари | Метапредметнэ шадабари | Үхибүүнэй өөрын хүгжэлтын дүнгүүд | ||||
Оршол(3 час) | ||||||
1 | Литература - уран угын искусство | 1 | ||||
2-3 | Уран зохеолой нюусанууд | 2 | ||||
Фольклорой бага жанрууд (6+2) | ||||||
4 | Фольклор тухай ойлгосо. Бага жанрнууд | 1 | Өөрөө хэшээлэй темэ хэлэхэ, зорилгыень табиха. | |||
5 | Тоолуурнууд. Буряад нааданууд | 1 | ||||
6 | Сэсэ буляалдаан, буряад наадануууд | 1 | ||||
7 | Жороо үгэнүүд | 1 | Өөрынгөө хэлэ уран, баян, тодо, сэбэр болгохоёо оролдохо. | |||
8-9 | Таабаринууд | 2 | ||||
10-11 | Оньһон ба хошоо үгэнүүд | 2 | ||||
12 | Буддын шажанай зохеолнууд | 1 | ||||
Арадай онтохонууд (7саг) | ||||||
«Зургаан нүхэд» (2 саг) | Юрэ хөөрэлгэ, зураглал, һанаһанаа хөөрэлхэ, үргэлжэлүүлхэ. | |||||
13 | Зургаан нүхэд | 1 | ||||
14 | Нүхэртөө туһалнад | 1 | Багшын заһаһан алдуу ойлгожо, өөрынгөөһанал бодол хубилгахаяа бэлэн байха. | |||
15* | Зохеолой анализ | 1 | ||||
«Һүүл хубуун» (2 час) | ||||||
16 | Шадалтай хүбүүн | 1 | ||||
17 | Хаанай даабари дүүргэбэ | 1 | ||||
18 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 |
5-дахи класс буряад литератураII-дохи четверть 14 саг
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Һуралсалай түсэблэгдэһэн дүнгүүд | ||
Буряад литератураар шадабари | Метапредметнэ шадабари | Үхибүүнэй өөрын хүгжэлтын дүнгүүд | ||||
1 | «Сэсэн хулгана» | 1 | ||||
2 | Буряад арадай онтохошод. Ондоо арадай онтохонууд. | 1 | ||||
Эпическэ жанрнууд | ||||||
Литературна онтохонууд (3 саг) | ||||||
3 | В.Халхуев «Жабдай». Аляа-Бата. | 1 | ||||
4 | Аранжан хаанай басага абаралга | 1 | ||||
5 | Классһаа гадуур уншаха литературна онтохонууд | 1 | ||||
Рассказ (13 саг) | ||||||
Л.Толстой «Хайратай морин» (2 саг) | Текстээр дамжуулагдаһан мэдээсэлнүүдэй янза (виды информации) ойлгохо: юун тухай хэлэгдэнэб, удхань ямар бэ, идейнь ямар бэ? | |||||
6 | Пимен үбгэн | 1 | ||||
7 | Воронок. Зохеолой анализ | 1 | ||||
А. Лыгденов «Унаган» (3 саг) | ||||||
8 | Төөришэбэб. | 1 | ||||
9 | Зээрдэ гүүнэй ашаар. Зохеолой анализ. | 1 | Өөрынгөө дураар уншаһан зохёол тухайгаа һанамжаяа, ойлгоһоноо өөрын-хеэрээ хөөрэхэ. | Уншаха, харилсаха дуратай байха. | ||
10* | Рассказ зохеолго «Минии морин» | 1 | ||||
Ц.Номтоев «Хилээмэн» (3 саг) | ||||||
11 | Жалсарай хүбүүнэй хилээмэндэ хандаса | 1 | Тоонтодоо, түрэл орондоо дуратай байһанаа, өөрын-гөө хандаса харуулха. | |||
12 | Таряан тухай онтохон | 1 | ||||
13 | Хилээмэнэй үнэ сэн | 1 | ||||
14 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 |
5-дахи класс буряад литератураIII-дахи четверть 20 саг
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Һуралсалай түсэблэгдэһэн дүнгүүд | ||
Буряад литератураар шадабари | Метапредметнэ шадабари | Үхибүүнэй өөрын хүгжэлтын дүнгүүд | ||||
1 | Д.Сультимов «Өөрыгөөхэһээбэ» | 1 | Хэлэхэ, харилса-ха зорилгоһоо үндэһэлэн, хэрэг-тэй сагта моно-лог гү, али диалог хэрэг-лэжэ шадаха. | |||
2 | Д.Дылгыров «Эсэгын орден» | 1 | ||||
3 | Б.Ябжанов «Нулимса» | 1 | ||||
4 | М.Шолохов «Мэнгэ» | 1 | ||||
5* | Минии туруушын рассказ | 1 | Багашаг эпическэ зохёол болон ехэ зохёолой хэһэгүүдые тобшоор, удхадань дүтэрхыгөөр, түүбэрилэн найруулан бэшэхэ. | Өөрынгөө хэһэн ажал сэгнэжэ шадаха. | ||
Туужа | ||||||
Ц-Б Бадмаев. «Будамшуугай орон нютагаар Сережын аяншалга тухай» (10 саг) | ||||||
6 | Сережа ондоо буудалда буушоо. | 1 | Үгөөр хэлэгдэһэн ойлгосо схемэ, таблица, модель болгохо, тиин һөөргэнь модель соо харуулаатай ойлгосо үгөөр хэлэхэ. Анализ, синтез хэхэ. | |||
7 | Сережые угталга. Будын гэртэхин. | 1 | ||||
8 | Сережа мориндо мордобо. | 1 | ||||
9 | Шагай наадажа hурана | 1 | ||||
10 | Даага дэллээн, үреэ шэмхээн | 1 | ||||
11 | Һээр шаалган | 1 | ||||
12 | Хони хайшалаанда ябалга. | 1 | Зохёол соохи үйлэнүүдэй болоһон шалтагааниие, сагые, тэрэнэй хойшолонгые элирүүлхэ. | Багшатаяа сугтаа һуралсалай проблемнэасуудал яажа шиидхэхэ тухайгаа хөөрэлдэн, тусхай түсэб табиха. | ||
13 | Сережа гэртээ ябаха болобо | 1 | ||||
14-15 | Уран зохеол соохи еhо заншалнууд | 2 | ||||
16 | Сюжет, зохеолой анализ | 1 | ||||
Классһаа гадуур үгтэһэн туужанууд (3 саг) | Олон ондоо янзын уншалга хэрэглэхэ. | |||||
17 | Ц.Галанов “Үлгы наһан”.Солбон хүбүүн. | 1 | ||||
18 | Солбон городто ерэбэ. | 1 | ||||
19 | Баабайнь дайнда мордобо. | 1 | ||||
20 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 |
5-дахи класс буряад литератураIV-дэхи четверть 18 саг
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Һуралсалай түсэблэгдэһэн дүнгүүд | ||
Буряад литератураар шадабари | Метапредметнэ шадабари | Үхибүүнэй өөрын хүгжэлтын дүнгүүд | ||||
Лирическэ зохеолнууд (9 саг) | Оршон тойронхи байгаалиин, тиихэ-дэ хажуудахи хү-нүүдэйнгээ бай-дал ойлгохо, тэдээндэ өөрын-гөө хандаса, хүнүүдые дэм-жэһэнээ, тэдээндэ туһалһанаа түрэл хэлэн дээрээ харуулха. | |||||
1 | Ирагуу шулэгэй жанр тухай ойлгосо | 1 | Үзэжэ байһан зохёолой хэлэнэй уран аргануудые, байгаалиин зураглалнуудые текст сооһоо илгаха. | |||
2-3 | Д.Дамбаев «Байгалай долгид», «Үдэшын зураг» | 2 | ||||
4-5 | Ш.Байминов «Онгосомни», «Аадар» | 2 | ||||
Классһаа гадуур үгтэһэн шүлэгүүд (2 саг) | ||||||
6 | Г.Х.Базаржапова-Дашеева “Алханын алтан оройһоо”, “Үүлэн зурагууд” | 1 | Шалтагаан хойшолон хоёрой хоорондохи холбоо харуулха, тодоруулан зохёон тогтоохо, бодомжолхо. | |||
7 | Х.Д.Дампилова “Хабарзаан” | 1 | ||||
8 | Шүлэглэмэл зохеолой нюусанууд | 1 | ||||
9 | Минии туршалга | 1 | ||||
Басни (2 саг) | ||||||
10-11 | С.Норжимаев. «Аймхай охотноон», «Шаазгайн элидхэл», «Хүмүүжүүлэгшэ Хирээ» | 2 | ||||
Зүжэглэмэл зохеолнууд (5 саг) | ||||||
12 | Зужэглэмэл зохеолнууай шэнжэнууд | 1 | Ажаябуулга эмхидхэхэдээ, хөөрэлдэжэ, хоорондоо хэлсэжэ, нэгэ һанал бодолдо ерэхэ; асуудалнуудые табиха. | |||
13 | Б.Эрдынеев «Бишыхан хатан» | 1 | ||||
14 | Хатан Мундуу хоер | 1 | Зохёолой геройдо өөрынь хэһэн хэрэг, үйлэ, хэлэһэн һанал бодолынь баримталан, характеристикэ үгэхэ. | |||
15 | Уу-та-тай | 1 | ||||
16 | Хатан Алтан ордондо бусаба. | 1 | ||||
17 | Сценари тухай | 1 | ||||
18 | Жэлэй дүн гаргалга. Шалгалтын хүдэлмэри. | 1 |
6-дахи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 18час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Миф – фольклор-литература | ||||
1 | Оршол | 1 | ||
Мифүүд (2 саг) | ||||
2 | Миф тухай ойлгосо | 1 | ||
3 | Буряад арадай мифүүд, тэдэнэй янзанууд, геройнуудынь. | 1 | ||
4 | Творческо мастерской. Миф яагаад бии болодог бэ? | 1 | ||
5 | Классһаа гадуур уншалга. В.Ш.Гунгаров “Мифүүд ба домогууд” | 1 | ||
6 | Творческо практикум.Мифологическа герой ба мүнөө сагай литературын, кинофильмын геройнууд. | 1 | Шэнжэлгын ажал хэхэ | |
Арадай аман зохеол ( 6 саг) | ||||
7 | Буряад арадай аман зохеол тухай. Эпос тухай ойлгосо. | 1 | ||
8 | Буряад арадай үльгэрнүүд – эпическэ зохеолнууд. | 1 | ||
9 | “Аламжа Мэргэн хүбүүн Агуу Гоохон дүүхэй хоер” | 1 | ||
10 | Аламжа Мэргэн хүбүүнэй хоер Зутан абганар тухай | 1 | ||
11-12 | Булад Хуурай хүүгэнэй Аламжа Мэргэн хүбүүе амидыруулһан тухай | 2 | Тестын даабаринууд | |
Бөө мүргэлэй зохеолнууд | ||||
13 | Бөө мүргэлэй зохеолнууд тухай ойлгосо. “Хаан Шаргай хадын бии болоһон тухай” | 1 | ||
Бэшэмэл зохеол (4 саг) | ||||
14 | Буряад литература тухай. Литературын түлэбүүд. | 1 | ||
15 | Ниитэ монгол зохеол. “Шэдитэ хүүр” | 1 | ||
16 | С.Гунгаажалцан. “Сайн үгэтэ эрдэниин сан субашид” | 1 | ||
17 | Э-Х.Галшиев. “Бэлиг-үүн толи” | 1 | ||
18 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Асуудал-харюу |
6-дахи класс, буряад литература II- дохи четверть, 14час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
XX зуун жэлэй уран зохеол ( 6 саг) | ||||
1 | XX зуун жэлэй уран зохеол тухай. Роман тухай ойлгосо. | 1 | ||
2 | Ч.Цыдендамбаев Банзарай хүбүүн Доржо”. Борхоног. | 1 | ||
3 | Мархансай. Балдан. | 1 | ||
4 | Аюухан | 1 | ||
5 | Хэшэгтэ нагаса. Түрүүшын алхамууд. | 1 | ||
6 | Арюухан һалхин | 1 | Шалгалтын асуудалнууд | |
7 | Творческо мастерской. Уран зохеолой сюжет ба композици. | 1 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
Туужа тухай ойлгосо (6 саг) | ||||
8 | Туужа тухай | 1 | ||
9 | Б. Мунгонов «Хара һалхин”. Гайхалтай олзо. | 1 | ||
10 | Хангай тайгын оеорто | 1 | ||
11 | Бүргэд-Иван | 1 | ||
12 | Дайсан элирүүлэгдэбэ | 1 | ||
13 | Бандеровецые бариха даабаритан | |||
14 | Шалгалтын хүдэлмэри | Тестын даабаринууд |
6-дахи класс, буряад литература III- дахи четверть, 20час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Ц.Номтоев «Эдэбхи» (5 саг) | 1 | ||
2 | Загаһа үсхэбэрилхэ тухай | 1 | ||
3 | Тужын нуур шэнжэлгэ | 1 | ||
4 | Ойн ангууд | 1 | ||
5 | Тужын нуурта загаһад асарагдаба | 1 | ||
6 | Творческо практикум. Буряад нютагай загаһад. | 1 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
7 | Хөөрөөн тухай ойлгосо ( 1саг) | 1 | ||
Ц-Д.Дамдинжапов «Юрын буряад эхэ» ( 3 саг) | ||||
8 | Бүмбүүгэй бага наһан. | 1 | ||
9 | Баһал гансаараа | 1 | ||
10 | Баярта дайнда мордобо. | 1 | Тест | |
А.Лыгденов “Морин хуур” (3 саг) | ||||
11 | Үльгэршэн Лодой | 1 | ||
12 | Морин хуурай бии болоһон тухай домог | 1 | Домог хөөрэлгэ | |
13 | Лодой үбгэнэй хоер ашанар | 1 | ||
Басни – эпическэ жанр (4 саг) | ||||
14 | Басни тухай ойлгосо | 1 | ||
15 | Б.Б.Базарон “Эрдэмтэ эрбээхэй” | 1 | ||
16 | Г.Г.Чимитов “Эрэ тахяа”, “Шарга тэргэ хоер” | 1 | ||
17 | Э.С.Манзаров “Үнэгэнэй һургуули” | 1 | Классһаа гадуур уншалга | |
18-19 | Творческо практикум.Басни зохеожо туршаха. | 2 | ||
20 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Асуудал - харюу |
6-дахи класс, буряад литература IV- дэхи четверть, 18час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Лирикэ (5 саг) | ||||
1 | Лирикэ ба лирическэ герой тухай ойлгосо | 1 | ||
2 | Б.Д.Абидуев “Сонхоор малайһан һара”, “Алтан далай” | 1 | ||
3 | А.Ангархаев “Баһал сэдьхэлдэм–бага наһамни” | 1 | ||
4 | Г.Базаржапова “Зунай үдэшэ”, “Нара хүлеэнэб” | 1 | ||
5 | Ш-Х.А.Базарсадаева “Түрэлхи хэлэн”, “Сэдьхэлэй үгэ” | 1 | ||
6 | Творческо мастерской. Шүлэг яажа бии болодог бэ? | 1 | Шүлэг бэшэжэ туршалга | |
Классһаа гадуур уншалга (2 саг) | ||||
7 | Л.Тапхаев “Зүүн Саяан”, “Үбэлэй үдэшэ”, “Лүнхэгэр харанхы һүни” | 1 | ||
8 | Г.Дашабылов “Алтаргана”, “Ошохомни”, “Тала”. В.Намсараев “Гайхаха һайхан мэдэрэл” | 1 | ||
9-10 | Творческо практикум. Шүлэг зохеолго. | 2 | ||
Баллада – лиро-эпическэ жанр (3 саг) | ||||
11 | Баллада тухай ойлгосо | 1 | ||
12 | Ц-Б.Бадмаев «Хүбүүхэн тухай баллада», “Баллада” | 1 | ||
13 | Ц-Д.Дондогой «Гэр тухай баллада» | 1 | ||
Поэмэ тухай ойлгосо ( 2 саг) | ||||
14 | Д. Ц.Дамбаев “Дуулыш, минии атом” | 1 | ||
15 | Д.Р.Доржиева “Нүүдэл түүдэгүүд” | 1 | ||
Драматическа зохеол ( 2 саг) | ||||
16 | Драма ба драматическа зохеол тухай ойлгосо. Ц.Г.Шагжин “Будамшуу”. | 1 | ||
17 | Адаг баян эрхим баян хоер | 1 | ||
18 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын хүдэлмэринүүд |
7-дохи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 18час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Оршол. Литературна зохеол соохи уран һайханай образность. | 1 | ||
Үльгэрэй герой (8 саг) | ||||
2 | Үльгэр. “Айдуурай Мэргэн” | 1 | ||
3 | Агуу Ногоон дүүхэй холын замда гарана. | 1 | ||
4 | Амитадтай анда нүхэд болобо. | 1 | ||
5 | Агуу Ногоон дүүхэй Эжи Мүнхү хаанда ерэбэ. | 1 | ||
6 | Эжи Мүнхү хаанай даабаринуудые дүүргэнэ. | 1 | ||
7 | Эрхэ Сүүбэн басаганай нүхэр боложо, нютагтаа асарба. | 1 | ||
8 | Эрхэ Сүүбэн мэхэлүүлһэнээ мэдэбэ. | 1 | ||
9 | Шалгалтын асуудалнууд | 1 | Асуудал-харюу | |
Шажан мүргэлэй үндэһэтэй зохеол (3 саг) | ||||
10 | Һургаалай зохеол. Р.Номтоев “Аршаанай дуһал” | 1 | ||
11 | Худагта унаһан дүрбэн | 1 | ||
12 | “Үльгэрэй далай” | 1 | ||
Буряад арадай XVIII-XIX зуун жэлнүүдэй бэшэмэл зохеолнууд (6 саг) | ||||
13 | “Балжан хатан” тухай туужа домог. | 1 | Хэшээл-презентаци | |
14 | Сагаан Лубсан эсэгэнь, Сорол эхэнь | 1 | ||
15 | Бүүбэй Бэйлэ хаан худа ураг болохоео ерэбэ. | 1 | ||
16 | Дай Хун тайжа Балжан хатан хоер | 1 | ||
17* | Творческо мастерской. Захаамин нютагай домогууд | 1 | ||
18* | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
7-дохи класс, буряад литература II -дохи четверть, 14 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | В.Юмсунов “Эрдэмтэ Соохор моритой Эрилтэй хаан”. Эрилтэй хаанай бүлэ. | 1 | ||
2 | Алтан Шаа хүбүүн | 1 | ||
3 | Үргэлжэлһэн зохеол болон гол нюур тухай ойлгосо | 1 | ||
Х.Намсараев “Олзуурхуу Ондореон” (2 саг) | ||||
4 | Ондореон – ёгтолон харуулһан дүрэ | 1 | ||
5 | Норбо ямар хүн бэ? | 1 | ||
Ж. Тумунов “Талын бүргэд” (3 саг) | ||||
6 | Талын бүргэд | |||
7 | Талын бүргэдэй дүүргэһэн даабаринууд | |||
8 | Нина Петровна | Багахан тест | ||
Балдан Ябжанов“Хэрмэшэ” (3 саг) | ||||
9 | Араата нүхэр | |||
10 | Хэрмэшэеэ абарба. | |||
11 | Хэрмэшэ гунигтай мэдэрэлдэ абтаба. | Литературна диктант | ||
12-13* | Творческо практикум. Дайн уй гашуудал асардаг. Манай нютагай дайнай ба ажалай ветеранууд. | 2 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
14* | Тестын хүдэлмэри | 1 | Тестын асуудалнууд |
7-дохи класс, буряад литература III-дахи четверть, 20 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
В.Тулаев “Эсэгэеэ хүлеэлгэ” (3 саг) | ||||
1 | Эжэл гурбан нүхэд | 1 | ||
2 | Гурбан хүбүүд хүгшэндэ зэмэлүүлбэ. | 1 | ||
3 | Оһолтой байдалда ороһон хүбүүд | 1 | ||
Ц.Номтоев “Шагжын хула” (3 саг) | ||||
4 | Хула морин | 1 | ||
5 | Шагжын хула нютагаа ерэбэ. | 1 | ||
6 | Морин гээшэ эрдэни. | 1 | Хөөрөө бэлдэхэ | |
Ч.Цыдендамбаев “Түрэл нютагһаа холо” (5 час) | ||||
7 | Доржын нүхэд | 1 | ||
8 | Доржын багшанар | 1 | ||
9 | Доржо Таня хоер | 1 | ||
10 | Доржо диссертацияа хамгаална | 1 | ||
11 | Оюутадай ба багшанарай харилсаан | 1 | ||
12 | Творческо мастерской. Доржо Банзаров – буряадай түрүүшын эрдэмтэн | 1 | Хэшээл-презентаци | |
А.Ангархаев “Алтан” (4 саг) | ||||
13 | Дёминой Шоентой нүхэсэл | 1 | ||
14 | Моходой, тэрэнэй хэлэһэн үгэнүүд | 1 | ||
15 | Шнелль Кузнецов хоер | 1 | ||
16 | Алтанай уурхайнуудай эзэн | 1 | ||
Ш.Байминов “Жамбал баатар” (3 час) | ||||
17 | Эрын гурбан наадан | 1 | ||
18 | Дайнай үе | 1 | ||
19 | Шухала даабари даалгагдана | 1 | ||
20 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
7-дохи класс, буряад литература IV-дэхи четверть, 18 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Эхэ байгаали | ||||
Уянгын зохеолой гол нюур тухай юрэнхы ойлгосо | ||||
1 | Лирикэ. Лирическэ зохеолой автор ба лирическэ герой. Лирическэ зохеолой герой ба эпическэ зохеолой герой. | 1 | ||
2 | Н.Г.Дамдинов “Шэнхинээтэ нарһад” | 1 | ||
3 | Д.А.Улзытуев “Хабартаа” | 1 | ||
4 | Л.Д.Тапхаев “Зүүн Саяан”, “Үбэлэй үдэшэ” | 1 | ||
5 | Б.Н.Жанчипов “Буряаднай” | 1 | ||
6 | Г.Ж.Раднаева “Наран сэсэг”, “Ургы сэсэгби”, “Хүгшэн эжыдээ” | 1 | Элидхэл бэлдэхэ | |
7 | Д.Ш.Доржогутабай “Хара хүнэй-дура һэшхэл” | 1 | Анализ хэхэ | |
8 | М.Р.Чойбонов “Мүнхын аршаанай мүнгэн дуһал”, “Зула бадарна” | 1 | ||
9 | Творческо мастерской. Хүнэй мэдэрэл ба лирикэ. Хүгжэм ба лирикэ. | 1 | Элидхэл бэлдэхэ | |
10 | Зүжэгэй зохеолой гол нюур тухай юрэнхы ойлгосо | 1 | ||
Б.П.Пурбуев “Талын басаган” (4 саг) | ||||
11 | Хуудам сагаан талын хонишод | 1 | ||
12 | Додитон | 1 | ||
13 | Совхозой отделениин центр | 1 | ||
14 | Сэрэнтэн | 1 | Асуудал-харюу | |
15 | Уншагшадай конференци | 1 | ||
16 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Тестын даабаринууд | |
17 | Хэшээл - тобшолол | 1 | ||
18 | Сγлөө саг | 1 |
8-дахи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 18час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Литература ба уран һайханай ёһо заншал | ||||
1 | Оршол | 1 | ||
Фольклор ба литература (5 саг) | ||||
2 | Аман зохеолой заншалые литературада хэрэглэлгэ | 1 | ||
3 | Мифүүд. Дэлхэй яажа бии болооб. Арааха. | 1 | ||
4 | Домогууд. Хори тухай домог. Хонгоодор зоной домог. Сартуул яһатанай домог. | 1 | ||
5 | Дуунууд. Оньһон ба хошоо үгэнүүд. | 1 | ||
6 | Үреэлнүүд. Таабаринууд. | 1 | Терминγγдэй диктант | |
7 | Yльгэрнγγд | 1 | ||
«Гэсэр» (10 час) | ||||
8 | «Гэсэр» - буряадай героическа эпос | 1 | ||
9 | Нэгэдэхи һалаа. Баруунай ба зγγнэй тэнгэришγγл. | 1 | Таблица зураха | |
10 | Хоер ехэ тэнгэришγγлэй арсалдаан | 1 | ||
11 | Хоер ехэ тэнгэришγγлэй дайн | 1 | ||
12 | Хоердохи һалаа. Гэсэрэй дайда дээрэ тγрэһэн тушаа. Нюһата-Нюургай хγбγγнэй Саргал-Ноен абгайндаа байһан туша. | 1 | ||
13 | Абай-Гэсэрэй гурбан абхайнар | 1 | ||
14 | Гурбадахи һалаа. Гэсэрэй Архан Шγдхэрые дараһан тушаа. Дγрбэдэхи һалаа. Гэсэрэй Гал-Нурманиие дараһан тушаа. | 1 | Зурагаар хүдэлэлгэ | |
15 | Табадахи һалаа. Гэсэрэй Орголи эреэн гγрөөһэ дараһан тушаа. | 1 | ||
16 | Зургаадахи һалаа. Гэсэрэй Шэрэм минаата хааниие дараһан тушаа. Долоодохи һалаа. Гэсэрэй Абарга-Сэсэн мангадхайе дараһан тушаа. | 1 | ||
17 | Наймадахи һалаа. Гэсэрэй Лойр хара Лобсоголдойе дараһан тушаа. Юһэдэхи һалаа. Гэсэрэй Шара голой хаашуулые дараһан тушаа. | 1 | Зурагаар хүдэлэлгэ | |
18 | Шалгалтын хγдэлмэри | 1 | Тестын хγдэлмэри |
8-дахи класс, буряад литература II- дохи четверть, 14 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Буряад арадай XVIII-XIXзуун жэлнүүдэй бэшэмэл зохеолнууд ба тэдэнэй уран һайханай заншалнууд | ||||
“Монголой нюуса тобшо” (5 саг) | ||||
1 | “Монголой нюуса тобшо” тухай | 1 | ||
2 | Тэмүүжинэй уг гарбал | 1 | ||
3 | Чингисэй эдир наһан | 1 | ||
4 | Тэмүүжиндэ Чингис хаан соло олгогдоһониинь | 1 | ||
5 | “Чингис хаан” кинофильм харалга | 1 | ||
Замай тэмдэглэлнүүд (3 саг) | ||||
6 | Д-Д.Заяев “Замай тэмдэглэлнүүдһээ” | 1 | ||
7 | Б.Барадин “Замай тэмдэглэлнүүдһээ” | 1 | ||
8 | Б.Рабданов “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” | 1 | Асуудал-харюу | |
Буддын шажанай зохеолнууд ба тэдэнэй ёһо заншалнууд (5 саг) | ||||
9 | Э.Ч.Дугаров “Будда Шакьямуни” | 1 | ||
10 | Хайрлангы сэдьхэл. Эсэгын тухашарал. | 1 | ||
11 | Сэдьхэлэй хүлгөөн. Шэдитэ үзэгдэл. | 1 | ||
12 | Боди модон.Һургаалай дэлгэрэл. | 1 | ||
13 | Буддын хүбүүн.Һүүлшын һургаал. | 1 | ||
14 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын асуудалнууд |
Буряад литература 8-дахи класс III-дахи четверть, 20 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
XX зуун жэлэй эхинэй буряад литература ба тэрэнэй заншалнууд (6 саг) | ||||
1 | Буряад арадаа гэгээрүүлэгшэд | 1 | ||
2 | Ч-Л.Базарон “Хаарташан” (2 саг). Доржотоной гэрэй байдал. | 1 | Анализ хэхэ | |
3 | Доржын бодолгүй ябадалһаа хохидолго | 1 | ||
4 | Д-Р.Намжилон “Буряад аршааншадай байдал” | 1 | ||
5 | Б.Б.Барадин “Сэнгэ баабай” (2 саг). Сэнгэ баабайн ажабайдал. | 1 | ||
6 | Ород эмшэн буряад зоной байдал тухай | 1 | Тестын хγдэлмэри | |
7 | Ц-А.Дугарнимаев хуушан монголһоо буулгаба “Буряад монголой уг гарбалай домог” | 1 | ||
Поэт-реформатор (2 саг) | ||||
8 | Д. Дашанимаев – элитэ поэт, оршуулагша, журналист | 1 | ||
9 | «Тоеон». “Туг”. Шγлэг соохи уран арганууд. | 1 | Анализ хэхэ | |
10 | Творческо мастерской. Шγлэгэй хэмжγγр, строфа, ритм. | 1 | ||
Романтическа ёһо заншалые буряад литературада хэрэглэлгэ (5 саг) | ||||
11 | Романтическэ ёһо заншалай нүлөөн | 1 | ||
12 | П.Н.Дамбинов (Солбонэ Туяа) “М.Н.Богдановай дурасхаалда”, “Энэл даа түрэһэн таламни”, “Ангар” | 1 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
13 | Ч.Ц.Цыдендамбаев – поэт-лирик, прозаик | 1 | ||
14 | “Концерт” | 1 | ||
15 | Д-Д.Ж.Мункоев “Таладаа гарабаб...” | 1 | Тест | |
Реалистическэ ёһо заншалые буряад литературада хэрэглэлгэ | ||||
Ц.Дон «Хиртэһэн һара» ( 6 час) | ||||
16 | Реализм. Ц,Дон. | 1 | ||
17 | “Хиртэһэн һара” - тэрэ үеые үнэншэмөөр харуулалга. | 1 | ||
18 | Раднын гэртэхин. Гурбан хγсэн мγргэлдөө. | 1 | ||
19 | Радна γбгэнэй һанал бодол | 1 | ||
20 | Шалгалтын хγдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
Буряад литература 8-дахи класс IV-дэхи четверть, 18 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Гэмынь урдаа, гэмшэлынь хойноо | 1 | ||
2 | Эндγγрэл хадаа һургаал болодог | 1 | Тест | |
Гушаад онуудай ба Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үе буряад литературада | ||||
К.Ш.Цыденов «Хээрэ» | ||||
3 | Гэндэнэй Намсарай Ямпилай Сэжэб хоерой харилсаан | |||
4 | Сэжэбэй һүүлшын гуйлта. Хүдөө нютагай байгаали. | Асуудал – харюу | ||
Ц.Р.Галанов «Эсэгын хүбүүн” | ||||
5 | Дондогой баабайн захяа | |||
6 | Дондог баабайдаа бэшэг бэшэбэ. | |||
7 | Творческо практикум. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан минии нютагаархид. | Шэнжэлгын ажал | ||
8 | Ц.Д.Дондогой «Эхэ тухай поэмэ» | |||
Буряад сонет | ||||
9 | Творческо мастерской. Сонедэй түүхэһээ. | Мэдээсэл бэлдэхэ | ||
10 | М.Ж.Самбуев «Аласай замда юрөөнэб”- сонедүүдэй гүрлөө | Презентаци бэлдэлгэ | ||
Хүн түрэлтэн, уг гарбал, уг изагуур | ||||
11 | Л.Д.Тапхаев “Угай түүхэ”- поэмэ | |||
А.Г.Лыгденов “Үншэн” (2 саг) | ||||
12 | Сэндэмэ хүгшэн гансаардаба. | |||
13 | Эхын зүрхэн эндүүрдэггүй. | |||
А.Г.Лыгденов “Нюдэнэй аршаан” ( 2 саг) | ||||
14 | Нютагаа зориһон журналист. | |||
15 | Тэмээн шулуунай түүхэ | Тест | ||
Арадай аман зохеолой заншалые буряад литературада хэрэглэлгэ | ||||
Д.Н.Сультимов “Амиды зула” ( 2 саг) | 1 | |||
16 | Орбондой, Обоодой, Балюу гурбанай зүрилдөөн | |||
17 | Энеэдэтэй байдалда ороһон Орбондойтон | 1 | ||
18 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
9-дэхи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 27час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Автор – образ - уншагша | 1 | ||
XX зуун жэлэй 1-дэхи хахадай буряад литература (2 саг) | ||||
2 | Лирическэ поэзи | 1 | ||
3 | Лиро-эпическэ поэзи | 1 | ||
Б.Ц.Найдаков-Мүнхэ Сарьдаг “Саяанда” (2 саг) | ||||
4 | Мүнхэ Сарьдагай намтар | 1 | ||
5 | “Саяанда”- байгаалияа хамгаалха гол шухала асуудал хараалһан зохеол | 1 | Уран гоеор уншалга | |
Ц.Г.Галсанов“Буряадни, Буряадни, түрэлхи Буряадни”... (2 саг) | ||||
6 | “Табан таанараа магтанам”, “Хэнгэргэ” | 1 | ||
7 | Пейзаж ба тэрэнэй үүргэ | 1 | ||
8-9 | Творческо практикум. Литературна хүгжэлтын үенүүд. | 2 | ||
10 | Эпическэ прозо | 1 | ||
Ц.Д.Дондубон “Брынзын санха” ( 5 саг) | ||||
11 | Ц. Доной намтар ба зохеохы зам | 1 | ||
12 | «Брынзын санха»- хүниие шэнэ харгыгаар хаража, реалистическэ ёһоор зураглаһан туужа | 1 | ||
13 | Должоной ажабайдал | 1 | ||
14 | Ангиин дайсадай «уургай», тэдэнэй hүйд таталга | 1 | ||
15 | Хамтын ажалай эдэбхитэд | 1 | ||
16 | Должон Ёндон хоерой харилсаан | 1 | Асуудал-харюу | |
Ц-Ж.А.Жимбиев “Гал могой жэл” (7 саг) | ||||
17 | Уран зохеолшын намтар, зохеохы зам | 1 | ||
18 | «Гал могой жэл» - темэ, мотив, сюжет, жанр. Зохёол соохи хөөрэгшэ нюур. | 1 | ||
19 | Минии гэртэхин | 1 | ||
20 | «Нааданхай буунуудтал адли шатаhан бага наhан» | 1 | ||
21 | Түрүүшын hүниин манаан | 1 | ||
22 | Эхэнэрнүүдэй ажабайдал | 1 | ||
23 | Эсэгынгээ түлөө үһөөгөө абахаяа ошохом. | 1 | Багахан тест | |
24 | Творческо практикум Батажаб – дайнай үеын эдиршүүлэй эрхим нэгэниинь | 1 | Найруулга бэшэхэ | |
25-26 | Творческо практикум. “Мүнхэ” темэнүүд ба образууд. | 2 | Хэшээл-бодомжолго | |
27 | Шалгалтын хγдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
9-дэхи класс, буряад литература II- дохи четверть, 21час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Комическа драма | 1 | ||
Ц.Г.Шагжин “Будамшуу” (4 саг) | ||||
2 | Ц. Шагжинай зохеохы зам. “Будамшуу” – фольклорно үндэһэтэй зохеол. | 1 | ||
3 | Арадай дундаһаа гараһан герой | 1 | ||
4 | Найдан үбгэнэй ажабайдал | 1 | ||
5 | Арад зоной сэсэн мэргэн ухаан | 1 | ||
Литературна хараа шэглэл ба үе саг (2 саг) | ||||
6 | Классицизм, сентиментализм, романтизм, реализм, тэдэнэй илгаа | 1 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
7 | Реализм – мүнөө үе сагай литературын гол метод | 1 | ||
8 | Творческо практикум. Литературоведческэ шэнжэлэлгэ | 1 | ||
XXзуун жэлэй 2-дохи хахад – буряад литературын хүгжэлтын алтан үе (3 саг) | ||||
9 | Литературын гол шухала род болон жанрнуудай түргэнөөр хүгжэлгэ. Прозын жанрнуудай хүгжэлтэ. | 1 | ||
10 | Поэзиин шэнэ шэнжэ | 1 | ||
11 | Буряад драматургида болоһон гүнзэгы удхатай хубилалтанууд. Үхибүүдэй литературын хүгжэлтэ. | 1 | ||
М.Ж.Самбуев “Ленинград тухай шүлэгүүд” (3 саг) | ||||
12 | М.Ж.Самбуевай намтар ба зохеохы зам | 1 | Хэшээл-презентаци | |
13 | “Ленинград тухай шүлэгүүд”. Шүлэгүүдэй цикл тухай. | 1 | ||
14 | Шүлэгүүдэй үргэн дэлисэтэй уянгата образууд | 1 | ||
Д-Д.Ж.Мункоев “Эхэ тухай дуун” (2 саг) | ||||
15 | Д-Д.Ж.Мункоевой зохеохы зам | 1 | ||
16 | “Эхэ тухай дуун” | 1 | ||
Б.Н.Ябжанов “Эхэ шоно” (4 саг) | ||||
17 | Б.Н.Ябжановай зохеохы зам | 1 | ||
18 | “Эхэ шоно”. | 1 | ||
19 | Гүлгэдөө тэжээхэ мэдэрэл | 1 | ||
20 | Эхэ шонын үһөөгөө нэхэлгэ | 1 | Багахан тест | |
21 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын асуудалнууд |
9-дэхи класс, буряад литература III- дахи четверть, 30 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
А.Г-Н.Лыгденов “Үншэн” (3 саг) | ||||
1 | А.Г-Н.Лыгденов зохеохы зам. “Үншэн”. | 1 | ||
2 | Пүнсэг- түшэг тулгуури болохо хүбүүниинь | 1 | ||
3 | Эхын зүрхэн хэзээдэшье эндүүрдэггүй. | 1 | ||
4 | Творческо практикум. Уянгата прозын хүгжэлтын хараа шэглэл. | 1 | Хэшээл-бодомжолго | |
Ц.Р.Галанов “Саран хүхы” (7 саг) | ||||
5 | Ц.Галановай зохеохы зам | 1 | ||
6 | «Саран хγхы» - байгаали хамгаалгын зохеол | 1 | ||
7 | Байгаали хамгаалагшад. Гомбо-Доржо γбгэн. | 1 | ||
8 | Виктор Горбунов | 1 | ||
9 | Долгор | 1 | ||
10 | «Хоер хγлтэй арьяатад» | 1 | ||
11 | Гааниин сэдьхэлэй «хайлалга» | 1 | ||
12 | Творческо практикум. Уран зохеол бэшэлгэдэ аман зохеолнуудые, арадай хатар наадануудые хэрэглэлгэ. | 1 | Зэргэсүүлгэ хэхэ | |
Д-Р.Батожабай “Багшашни хэн бэ?” (4 саг) | ||||
13 | Д-Р.Батожабайн зохеохы зам | 1 | ||
14 | «Багшашни хэн бэ?» туужын бодото үндэһэн | 1 | ||
15 | Чулуун-Батын «зγб харгыда» оролго | 1 | ||
16 | «Нэрээ хухаранхаар, яhаа хухара» | |||
17 | Иван Петрович ба тэрэнэй шабинар. | 1 | ||
18 | «Һайнаар ажалаа хэхэ гээшэ һэшхэлэй хγсэн» | 1 | Тестын хγдэлмэри | |
XX зуун жэл. Хубисхалай ба дайнай үе. | 1 | |||
Ц.Д.Дондубон. “Шуһата хюдалга” ( 5 саг) | ||||
19 | Ц.Д.Доной зохеохы зам | 1 | ||
20 | “Шуһата хюдалга” | 1 | ||
21 | Мүндэр шэнги буужа байһан һомонуудай дунда | 1 | ||
22 | Ташуураар шабхадаха шэмээ гараа бэлэй | 1 | ||
23 | Манай хэрэг хэзээдэ бүтэхэ. | 1 | ||
Ч. Ц. Цыдендамбаев. “Илахаяа ошохомнай”, “Гвардеец» (3 саг) | ||||
24 | Ч. Ц. Цыдендамбаевай зохеохы зам | 1 | ||
25 | Илахаяа ошохомнай | 1 | ||
26 | Гвардеец | 1 | ||
Ш.Нимбуев «Эхын юрөөл” (2 саг) | ||||
27 | Ш.Нимбуевай зохеохы зам | 1 | ||
28 | Эхын юрөөл | 1 | ||
29 | Творческо практикум. Поэтическэ семинар. | 1 | ||
30 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 |
9-дэхи класс, буряад литература IV- дэхи четверть, 16 час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1-2 | Творческо практикум. Дайнай үеын зохеолнуудай онсо шэнжэ. | 2 | Тγγхын хуудаһа-нуудые γзэхэ | |
Ж.Т.Тумунов. Дайнай үеын зохеолнуудһаа. ( 10 саг) | ||||
3 | Ж.Тумунов дайнай үедэ | 1 | ||
“Халуун зүрхэн” ( 2 саг) | ||||
4 | Макар Петрович ба тэрэнэй хүршэ | 1 | ||
5 | Шулуунһаа хатуу зүрхэн | 1 | ||
“Веда” ( 3 саг) | тестнγγд | |||
6 | Семён Базаровай бодолнууд | 1 | ||
7 | Веда – зоригтой партизан басаган | 1 | ||
8 | Гал хүүюурэй дэргэдэ | 1 | ||
“Лейтенант Саханаев” (2 саг) | ||||
9 | Суута разведчик | 1 | ||
10 | Хүбүүдэй туйлалтанууд | 1 | ||
11 | “Эсэгэ хүбүүн хоер” | 1 | ||
“Наранай орохо зүг тээшэ” ( 2 саг) | ||||
12 | Түрүүшын саһан | 1 | тестнγγд | |
13 | Тагнуул. Маната үдэр. | 1 | ||
14-15 | Хэшээл-конференци | 2 | ||
16 | Шалгалтын хγдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
10-дахи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 27час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
XX зуун жэлэй буряад литература соо бүтээгдэһэн уран гоё юртэмсэ | ||||
1 | Оршол | 1 | ||
Дабталга (2 саг) | ||||
2 | Буряад литературын бии болон хүгжэлгэ | 1 | ||
3 | Буряад литературын хүгжэлтые үенүүдтэ хубаалга. | 1 | ||
4 | Творческо практикум. Хуряангы удхатай элидхэл. | 1 | ||
5 | XX зуун жэлэй 1-дэхи хахадай литературын уран һайханай юртэмсэ | 1 | ||
6 | Творческо мастерской. Семинар, мини-сочинени, сочинениин түсэб ба тезис, реферат | 1 | ||
Н.Г.Балданогой уран һайханай юртэмсэ (5 саг) | ||||
7 | Н.Г.Балданогой зохеохы зам | 1 | ||
8 | “Энхэ-Булад баатар” - оперо | 1 | ||
9 | Буумал хаанай хүбүүд | 1 | ||
10 | Хэшэгтэ дархан | 1 | ||
11 | Түрэһэн эсэгэеэ олобо. | 1 | ||
12-13 | Творческо практикум. Литература ба оперо. | 2 | Шэнжэлгын ажал | |
Буддын шажанай зохеолнууд ба тэдэнэй ёһо заншалнууд ( 5 саг) | ||||
14 | “Үльгэрэй далай” – Буддын шажанай һургаал зааһан зохёолнууд | 1 | ||
15 | Бэеэ үргэл болгоһон Гунда гүрөөһэн тухай зүйл | 1 | ||
16 | Гуйранша эхэнэрэй бүд үргэһэн тухай зүйл | 1 | ||
17 | Алтан домбо тухай зүйл | 1 | ||
18 | Зөөлэрһэн гэжэ нэрэтэй гэрэй эзэн тухай зүйл | 1 | ||
19 | XX зуун жэлэй 2-дохи хахадай литературын уран һайханай юртэмсэ | 1 | ||
Ж.Т.Тумуновай уран һайханай юртэмсэ (7 саг) | ||||
20 | Ж.Т.Тумуновай зохеохы зам | 1 | ||
21 | “Нойрһоо һэриһэн тала” романай бэшэгдэһэн түүхэ | 1 | ||
22 | Дамбатан, Тоhотынхи. Табхайн Дугар | 1 | ||
23 | Алханын отрядайхид | 1 | ||
24 | Дэлгэр. Хоер харгын дундуур ябахаб. | 1 | ||
25 | Сэсэгма - найдамтай нүхэр | 1 | ||
26 | Хоер харгын дундуур ябажа болохогү ? | 1 | ||
27 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 |
10-дахи класс, буряад литература II- дохи четверть, 21час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1-2 | Творческо практикум. Дэлгэрэй образдо рецензи бэшэлгэ. | 2 | ||
Х.Н.Намсараевай уран һайханай юртэмсэ (11 саг) | ||||
3 | Х.Н.Намсараевай зохеохы зам | 1 | ||
4 | “Үүрэй толон” романай түүхэтэ үндэһэн | 1 | ||
5 | Галшатан: Галша, Дари, Должод | 1 | ||
6 | Баян Бадма | 1 | ||
7 | Цыремпилэй γбгэ эсэгэнэр | 1 | ||
8 | Цыремпил Должод хоер | 1 | ||
9 | Галша γбгэнтэнэй, баян Бадмын ааша | 1 | ||
10-11 | Эрын еһоор тэмсэжэ уна, эмээлтын шадалаар дабхижа уна. | 2 | Анализ хэхэ | |
12 | Залуу γеын заяан хуби хоер ондоо байха | 1 | ||
13 | Тγрэһэн нютагаа бусалга | 1 | ||
14 | Тестын хүдэлмэри | 1 | Тестнүүд | |
15-16 | Творческо практикум. Семинар, элидхэл-шэнжэлгэ, реферат | 2 | ||
Ч.Ц.Цыдендамбаевай уран һайханай юртэмсэ ( 8 саг) | ||||
17 | Ч.Ц.Цыдендамбаевай зохеохы зам | 1 | ||
18 | “Түрэл нютагһаа холо” – роман-дилоги | 1 | ||
19 | Нюуса ном | 1 | ||
20 | Холын нютагта үншэрэлгэ | 1 | ||
21 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын асуудалнууд |
10-дахи класс, буряад литература III- дахи четверть, 30час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Доржын нүхэд | 1 | ||
2 | Таня Доржо хоер | 1 | ||
3 | Ородой түрүү хүнүүдэй нүлөөн | 1 | ||
4 | Актова зал хүнхинэбэ | 1 | ||
5 | Тестын хүдэлмэри | 1 | ||
6-7 | Творческо практикум. Доржо Банзаров – түрүүшын эрдэмтэн | 2 | Хэшээл-презентаци | |
А.А.Бальбуровай уран һайханай юртэмсэ ( 6 саг) | ||||
8 | Африкан Бальбуровай зохеохы зам | 1 | ||
9 | «Зэдэлээтэ зэбэнүүд» романай гол удха | 1 | ||
10 | Ондрии Ута Мархаас хоер | 1 | ||
11 | Савелий Кузнецов | 1 | ||
12 | Михаил Дорондоев. Ханта Дорондоев. | 1 | ||
13 | Хани нүхэд | 1 | Тестын хүдэлмэри | |
14-15 | Творческо практикум.Фольклор ба литература | 2 | Хэшээл-шэнжэлгэ | |
Д.З.Жалсараевай уран һайханай юртэмсэ ( 5 саг) | ||||
16 | Д.З.Жалсараевай зохеохы зам | |||
17 | “Газар дэлхэйн дуунууд” – шүлэгүүдэй баглаа | Мэдээсэл бэлдэлгэ | ||
18 | Хүшөөгэй дуун | |||
19 | Дүрөөгэй дуун | |||
20 | Һүнэй дуун | |||
21-22 | Творческо практикум. Ёһо заншал зохеолнууд соо, ёһо заншалаа сахиха | 2 | ||
Н.Г.Дамдиновай уран һайханай юртэмсэ (3 саг) | ||||
23 | Н.Г.Дамдиновай зохеохы зам | 1 | ||
24 | “Мүшэтэ харгы” – сонедүүдэй гүрлөө | 1 | Мэдээсэл бэлдэлгэ | |
25 | Дэлхэйн мүшэтэ зүдхэл | 1 | ||
26-27 | Творческо практикум. Сонет ба сонедүүдэй гүрлөө тухай ойлгосо. Магистрал. | 2 | Мэдээсэл бэлдэлгэ | |
28-29 | Конференци. Буряад ороной лиригүүд. | 2 | ||
30 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
10-дахи класс, буряад литература IV- дэхи четверть, 24час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Д.А.Улзытуевай уран һайханай юртэмсэ ( 5 саг) | ||||
1 | Д.А.Улзытуевай зохеохы зам | 1 | ||
2-3 | Творческо практикум. Верлибр, лирическэ миниатюрын жанр, япон шүлэгэй хайку, танка | 2 | Хэшээл-презентаци | |
4 | “Энэ замбида минии анха түрэхэдэ...” верлибр хэрэглэжэ бэшэгдэһэн шүлэгүүд | 1 | ||
“Наран гараг!” – верлибр хэрэглэжэ бэшэгдэһэн шүлэгүүд | 1 | |||
5 | Д.А.Улзытуевай япон шүлэгүүдые оршуулга ба хэблэлгэ. | 1 | ||
6 | Бусон, Исса, Басё г.м. япон шүлэгшэдэй зохеолнуудые оршуулһан тухай | 1 | Мэдээсэл бэлдэхэ | |
7-8 | Творческо практикум. Шүлэг зохеожо туршалга | 2 | ||
Оршуулга тухай ойлгосо (2 саг) | ||||
9 | Оршуулга тухай | 1 | ||
10 | Оршуулгын орёо заршам | 1 | ||
Буряад романай, драматургиин, лирикын уран һайханайюртэмсэ (дабталга ба үэһэнөө гуримшуулга) (7 саг) | ||||
11 | Буряад роман ба тэрэнэй бии болохын бэлэдхэл | 1 | ||
12 | Буряад романай жанрай өөрэ ба олон янза | 1 | ||
13 | Буряад драматургиин хүгжэлтэ ба шэнэлэлгэ | 1 | ||
14-15 | Буряад театрай хүгжэлтын гол зам | 2 | Хэшээл-экскурси | |
16-17 | Буряад лирикын хүгжэлтэ, тэрэнэй жанрнууд, поэтикэ | 2 | ||
Ородой ба Баруун Европын литературануудай уран һайханай юртэмсэ (4 саг) | ||||
18 | XIX-XX зуун жэлнүүдэй Баруун Европын литература | 1 | ||
19 | Англиин, Германиин, Франциин литературануудтахи романтизм | 1 | ||
20 | Баруун Европын литературануудта реализмын бүрилдэн бии бололго ба тэрэнэй гол нээлгэ | 1 | ||
21 | Ородой болон Баруун Европын романтизм ба реализм | 1 | ||
22 | Бэхижүүлгын хэшээл | 1 | ||
23 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд | |
24 | Хэшээл-наадан | 1 |
11-дэхи класс, буряад литература I- дэхи четверть, 27час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
XX зуун жэлэй буряад литературын уран һайханай юртэмсэ | ||||
1 | Оршол . Буряад уран зохеолой хүгжэлтын үенүүд. | 1 | ||
2 | Буряад прозын уран һайханай юртэмсэ | 1 | ||
Д-Р.О.Батожабайн уран һайханай юртэмсэ ( 10 саг) | ||||
3 | Д-Р.О.Батожабайн зохеохы зам | 1 | ||
4 | “Төөригдэһэн хуби заяан”- роман-трилоги | 1 | ||
5 | Аламжатанай ажабайдал | 1 | ||
6 | Иигээдэ лэ дүүрээ! Жаргал ерээ гээшэ... | 1 | ||
7 | «Үйлын үреэр» зоболго | 1 | ||
8 | Арадые дарлажа ябаhан баяд,ноед | 1 | ||
9-10 | Аламжа – зохеолой гол герой, тэрэнэй байдалда болоhон харюусалгатай урбалта, hэлгэлтэ | 2 | Карта зураха | |
11 | Жалмын урин hайхан сэдьхэл, хүсэл зориг | 1 | ||
12 | Булад – зол жаргалай түлөө тэмсэгшэ | 1 | ||
13 | Тестын хүдэлмэри | 1 | ||
14-15 | Творческо практикум. «Жаргал гээшэ юун гээшэб?» | 2 | Найруулга бэшэхэ | |
Ч.Ц.Цыдендамбаевай уран һайханай юртэмсэ ( 5 саг) | ||||
16 | Ч. Цыдендамбаевай зохеохы зам | 1 | ||
17 | «Буряад басаган». «Яаhан шуран, бэрхэ бэриб!» | 1 | ||
18 | Хулгана хγгшэнэй худал зугаа тараалга. | 1 | ||
19 | Жаргалма гэртээ бусаба. | 1 | ||
20 | Гэрэлтэ Жаргалма хоер | 1 | Тест | |
21 | Творческо практикум. “Харида үгтэһэн бэри гээшэ бишыхан шулуунһаа тородог, нариихан гадаһанһаа бүдэрдэг...” | 1 | Зэргэсүүлгын ажал | |
А.Л.Ангархаевай уран һайханай юртэмсэ (7 саг) | ||||
22 | А.Л.Ангархаевай зохеохы зам | 1 | ||
23 | “Мүнхэ ногоон хасуури”-доторой аргагүй ехэ хүсэтэй зохёол | 1 | ||
24 | Шаралдай γбгэн. Һэшхэл, һэшхэлэй γбшэн. | 1 | ||
25 | Таряан ажал | 1 | ||
26 | «Хγн мэтээр ябаха» | 1 | ||
27 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
11-дэхи класс, буряад литература II- дохи четверть, 21час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
1 | Уг гарбал, уг гарбалаа сахижа ябаха | 1 | ||
2 | Залуушуулай хараа бодолнууд | 1 | Тестнγγд | |
3 | Творческо практикум. “Юунэй түлөө хүн боложо түрэһэн хүн гээшэбиб?” | 1 | Найруулга-бодомжолго бэшэхэ | |
Буряад драматургиин уран һайханай юртэмсэ | ||||
4 | Буряад драматургиин хүгжэлтэ | 1 | ||
М.Ж.Батоинай уран һайханай юртэмсэ ( 4 саг) | ||||
5 | М.Ж.Батоинай зохеохы зам | 1 | ||
6 | “Таршаа Намжалай түүхэ”. Далда нэрэ. | 1 | ||
7 | Хүнэй дабашагүй даабаринуудые бүтээнэ | 1 | ||
8 | Эхын захяа | 1 | Асуудал-харюу | |
Б.Барадинай уран һайханай юртэмсэ ( 4 саг) | ||||
9 | Б.Барадинай зохеохы зам | 1 | ||
10 | “Ехэ удаган абжаа”-түүхын трагеди | 1 | ||
11 | Арад зондоо туһалха хүсэл | 1 | ||
12 | Амин голоо хэмжэхэ хэмжүүр | 1 | ||
13 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Асуудал-даабари | |
14-15 | Буряад уран шүлэгэй уран һайханай юртэмсэ | 2 | ||
Б.Б.Базароной уран һайханай юртэмсэ (2 саг) | ||||
16 | Б.Б.Базароной зохеохы зам | 1 | ||
17 | “Улаалзай”-хүдөө талын шэмэг сэсэг | 1 | ||
Ц.Цымпилоной уран һайханай юртэмсэ (2 саг) | ||||
18 | Ц.Цымпилоной зохеохы зам | 1 | ||
19 | “Буряад басаганда” | 1 | ||
20 | Творческо мастерской. Шүлэг соохи уран арганууд. | 1 | ||
21 | Шалгалтын хγдэлмэри | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
11-дэхи класс, буряад литература III- дахи четверть, 30час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Мүнөө үеын буряад үргэлжэлһэн зохеолой уран һайханай юртэмсэ | ||||
Ч. Ц.Гуруевай уран һайханай юртэмсэ ( 3 саг) | ||||
1 | Ч. Ц.Гуруевай зохеохы зам | 1 | ||
2 | “Туһалха хэрэгтэй”. Дугар. | 1 | ||
3 | Хүндэ туһалхада, өөртөө туһа хэһэнтэй адли | 1 | Асуудал-харюу | |
Д.А.Дылгыровай уран һайханай юртэмсэ (4 саг) | ||||
4 | Д.А.Дылгыровай зохеохы зам | 1 | ||
5 | “Сэдьхэлэй гуниг”. Дамдин Сарана хоер | 1 | ||
6 | Залуушуул гунигта абтажа болохо гү? | 1 | Проблемнэ асуудал | |
7 | Инаг дурандаа үнэн сэхэ ябаха хэрэгтэй | 1 | ||
Д.О.Эрдынеевэй уран һайханай юртэмсэ (8 саг) | ||||
8 | Д.О.Эрдынеевэй зохеохы зам | 1 | ||
9 | “Үйлын үри” роман | 1 | ||
10 | Далай нютагаа бусаба | |||
11 | Сангатан | |||
12 | Цэндэ басаган | |||
13 | Сэдьхэл бодолоороо “төөрилгэ” | 1 | ||
14 | Уг муутада бү найда, үгэ муутада бү этигэ. | 1 | ||
15 | Табан шуналһаа өөрыгөө һэргылхэ | 1 | Тестын даабаринууд | |
16-17 | Творческо практикум. Угаа уһанда хаяхагүй. | 2 | Найруулга-бодомжолго | |
Мүнөө үеын буряад драматургиин уран һайханай юртэмсэ | ||||
Б-М.П.Пурбуевай уран һайханай юртэмсэ (5 саг) | ||||
18 | Б-М.П.Пурбуевай зохеохы зам | 1 | ||
19 | “Эрьехэ наран”-зүжэг | 1 | ||
20 | Хүн шанараа бү алдаял | 1 | ||
21 | Сагай эрхэ. Саг зэмэтэй бэшэ. | 1 | ||
22 | Һэшхэлэй үүргэ | 1 | ||
М.Ж.Батоинай “Юртэмсын гурбан сэсэшүүл” гэһэн зүжэгэй уран һайханай юртэмсэ (3 саг) | ||||
23 | “Юртэмсын гурбан сэсэшүүл”-символизм гэжэ шэглэлээр бэшэгдэһэн зүжэг | 1 | ||
24 | Хүнэй хүл хүндэ | 1 | ||
25 | Хүнэй һанаан хүндэ | 1 | ||
26-27 | Творческо практикум. “Нангин Байгалаа аршалая!” | 2 | Шэнжэлгын ажал | |
28 | Шалгалтын хүдэлмэри | 1 | Шалгалтын асуудалнууд | |
29-30 | Творческо мастерской. Прозын зохеолой анализ | 2 |
11-дэхи класс, буряад литература IV- дэхи четверть, 24час
№ | Разделнγγд, темэнγγд | Темэ γзэхэ сагай тоо | Темэ γзэхэ болзор | Шалгалтын янзанууд |
Мүнөө үеын буряад уран шүлэгэй уран һайханай юртэмсэ | ||||
Ц. Ц.Дондогойн уран һайханай юртэмсэ (5 саг) | ||||
1 | Ц. Ц.Дондогойн зохеохы зам | 1 | ||
2 | “Эхэ тухай хоердохи поэмэ” | 1 | ||
3 | Эхэ-үри-дэлхэй | 1 | ||
4 | Эхэ-үхибүүн-хэлэн | 1 | ||
5 | Эжымни-үримни-арадни-дэлхэймни | 1 | “Би-эжыб”-проб-лемнэ даабари | |
Г.Ж.Раднаевагай уран һайханай юртэмсэ (4 саг) | ||||
6 | Г.Ж.Раднаевагай зохеохы зам | 1 | ||
7 | “Түрэлгын зоболон” | 1 | ||
8 | Зүүдэндээ. Эрьехэдэм. | 1 | ||
9 | Харахадам. Һэрихэдээ. | 1 | ||
Л.Д.Тапхаевай уран һайханай юртэмсэ ( 2 саг) | ||||
10 | Л.Д.Тапхаевай зохеохы зам | 1 | ||
11 | “Дүрбэн сэсэг”-домогто шүлэглэл | 1 | ||
А.Л.Ангархаевай уран һайханай юртэмсэ (2 саг) | ||||
12 | А.Л.Ангархаевай зохеохы зам | 1 | ||
13 | “Би шулуунби” | 1 | ||
Б.С.Дугаровай уран һайханай юртэмсэ ( 2 саг) | Найруулга бэшэхэ | |||
14 | Б.С.Дугаровай зохеохы зам | |||
15 | “Түрэлхидэйм хэлэн, хүлисөөрэй” | |||
Г.Х.Базаржапова-Дашеевагай уран һайханай юртэмсэ (2 саг) | ||||
16 | Г.Х.Базаржапова-Дашеевагай зохеохы зам | 1 | ||
17 | “Үеһөө үедэ уг залган” | 1 | ||
Д.Р.Доржиевагай уран һайханай юртэмсэ (2 саг) | ||||
18 | Д.Р.Доржиевагай зохеохы зам | 1 | ||
19 | “Соембын элшэ” | 1 | ||
20 | Творческо мастерской. Мүнөө үеын поэзиин онсо илгаа. | 1 | ||
21-22 | Намда һайшаагдаһан зохеолнууд | 2 | Шγγмжэлгын хэшээл | |
23 | Жэл соо үзэhэнөө дабталга. | 1 | ||
24 | Хэшээл-зачёт | 1 | Шалгалтын даабаринууд |
Эд зөөреэр хангалта
Буряад литература үзэхэдөө, 5-11 классай һурагшадай, багшын хэрэглэхэ номууд.
Һуралсалай номууд:
С.Д.Будаев, Ц.С.Жанчипова, Д.Х.Митупова. Буряад литература, 5-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, 1 хубитай, ажалай дэбтэртэй. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2011.–168 х.
О.В.Цыцыкова, Ж.Ц.Жамбуева, Ц.Б.Цыренова. Буряад литература, 6-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай.-Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 192х., хабсаргалта.
С.А.Ошорова, С.С.Балданова. Буряад литература, 7-дохи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 200 х., хабсаргалта.
Ц.Б. Бадмацыренова, К.Н.Гармаева, Б.Ш.Ширапова. Буряад литература, 8-дахи классай һуралсалай ном-хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2014. – 208 х., хабсаргалта.
С.Ж.Балданов, Х.М.Жамьянэ. Буряад литература, 9-дэхи классай һуралсалай ном, хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: Бэлиг, 1996. – 224 х.
Ц.-А.Дугарнимаев, С.С. Бальжинимаева, Н.Б.Цыренова. Буряад литература, 10-дахи классай һуралсалай ном, хрестомати, хоер хубитай. - Улаан-Үдэ: Бэлиг, 1996. – 192 х.
М.Р.Балданова, Б.Д.Цыдыпова, Т.Т.Сыжипова. Буряад литература, 11-дэхи классай һуралсалай ном, хрестомати, гурбан хубитай. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2015. – 192 х., хабсаргалта.
Нэмэлтэ номууд:
В.Б.Махатов, Х.Г.Цыденова. Алтан гадаһан: хрестомати. -Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2008.
Антология литературы Бурятии: I,II,III тома, учебное издание. – Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2011.
Байгалай толон: уран зохеолой хэрэгсэл, 15 том. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2015.
С.Г.Осорова. Мүнөө зеын буряад уран зохеол. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2010.
Б-С.Ц.Цыденов, Б.Д.Цыдыпов. Классһаа гадуур уншаха ном. -Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2008.
Таежная, озерная, степная»: сборник произведений писателей Бурятии. - Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2012.
Л.Ц. Халхарова. XX зуун жэлэй эхин үеын буряад уран зохеол: хрестомати.-Улаан-Үдэ: “Бэлиг” түб, 2009.
Х.Д.Дампилова. Тесты по бурятской литературе. - Улан-Удэ, «Бэлиг», 2003.
С.Ж.Балданов. Бурятская литература (в помощь учителям). - Улан-Удэ, «Бэлиг», 2001.
Диск «Серебряные капли»(произведения бурятских писателей). – Улаан-Үдэ: студия “Сансар”, 2012.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
![](/sites/default/files/pictures/2018/03/16/picture-1021690-1521174430.jpg)
Рабочая программа по бурятской литературе в 10 классе
Рабочая программа по бурятской литературе в 10 классе...
![](/sites/default/files/pictures/2018/03/16/picture-1021690-1521174430.jpg)
Рабочая программа по бурятской литературе в 11 классе
Рабочая программа по бурятской литературе в 11 классе...
![](/sites/default/files/pictures/2018/12/01/picture-1088025-1543666304.jpg)
рабочая программа по бурятской литературе в 7 классе
Рабочая программа составлена в соответствии с требованиями ФГОС...
Рабочая программа по бурятской литературе для 6 класса
Рабочая программа по бурятской литературе для 6 класса составлена в соответствии с правовыми и нормативными документами:· Федеральный Закон «Об образовании в Российской Федерации» (...
![](/sites/default/files/pictures/2023/04/19/picture-1470245-1681878229.jpg)
Рабочая программа по бурятской литературе для 5 класса
1.Тайлбари бэшэгТус программа гүрэнэй Федеральна стандарт, Буряад Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын туршалгын программа дээрэ үндэhэлэгдэнэ. Буряад дунда hургуулида түрэлхи лите...