Күштүг, кошкак болгаш эң кошкак ажык эвес үннер
презентация к уроку (5 класс)
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Допчузу: Куштуг,кошкак эн кошкак ажык эвес үннер дугайында билиг Чурук-биле ажыл (онаалгазы, тып болгу дег сөстер). Ажыглаан литература.
Тыва дылдың ажык эвес үннери күштүг, кошкак болгаш аяар , азы эң кошкак деп үш бөлүкке чарлыр. Күштүг, частыышкынныг адаар ажык эвес үннерни күштүг ажык эвес үннер дээр. Күштүг ажык эвес үннерни дараазында үжүктер-биле демдеглээр: п, т, с, ш, х , чижээ: пөш, тал, шай, хой . Олардан п, т чүгле сөс эгезинге күштүг үннер болур.
Күжениишкин чок кошкак адаар ажык эвес үннерни кошкак ажык эвес үннер дээр. Кошкак ажык эвес үннер сөстүң кайызынга-даа чоруур, дүлей-даа, ыыткыр-даа болур. Ол үннерни дараазында үжүктер-биле демдеглээр: п-б-в, с-з, ш-ж, к-г, ч, п-т деп үннер сөстүң ортузунга болгаш сөөлүнге кошкак үннер апаар.
Күштүг ажык эвес үннер: П, Т, С, Ш, Х сөс эгезинге турар П ага Т араа С иген Ш ык Х ерел
Кошкак ажык эвес үннерни туружунуң аайы-биле аңгы-аңгы үжүктер-биле көргүзер, чижээ: б деп ужук-биле боо деп сөс эгезинге чоруур кошкак дүлей ажык эвес үннү (балык) демдеглээр, п деп үжүк-биле ол-ла үннүң сөс иштинге дүлей үннер чанынга болгаш сөс сөөлүнге чоруур дүлей хевирин ( хепкерип ), в деп үжүк-биле база-ла ол үннүң, ийи ажык үн аразынга чоруур ыыткыр хевирин (ава) көргүзер.
Д деп үжүк-биле, бирээде, сөс эгезинге чоруур кошкак дүлей үннү (дош), ийиде, ол-ла үннүң, сөске ийи ажык үн аразынга болгаш й, л, м, н, ң, р, г деп үннер чанынга чоруур ыыткыр хевирин (ада, алдын) көргүзер. Т деп үжүк-биле ол-ла үннүң, сөс иштинге дүлей үннер, й азы р деп үн чанынга база сөс сөөлүнге чоруур дүлей хевирин ( каткы, кат, айтыр, чартык) көргүзер.
Сактып алыңар! Сөс иштинге дүлей үннер чанынга ( аскан ) болгаш сөс сөөлүнге (ас) чоруур с деп кошкак дүлей үннүң, з деп ыыткыр хевири сөс иштинге й , л, м, н, ң, р деп үннер болгаш ажык үннер аразынга чоруур: малзыг, азыг, аңзыг. Сөс иштинге дүлей үннер чанынга (ашкан) болгаш сөс сөөлүнге (аш) чоруур ш деп кошкак дүлей үннүң; ж деп ыыткыр хевири сөс иштинге й, р деп үннер болгаш ажык үннер аразынга чоруур: хойжу, ааржы, ажыг .
Сөзүглел-биле ажыл. Сөзүглелдиң утказын чугаалаңар, күштүг ажык биле кошкак ажык эвес үннерниң үжүктерин ийи шыйыг-биле демдеглеңер.
Бут..ар Мер..ен бал..ы бы..аа бар..а ба…ык
Т ө р э э н д ы л ы м г а й ө р э э л Улуг-Хемниң агымы-дег күштүг, ак-көк Тывавыстың дээри-дег арыг, бора хектиң эдери дег өткүт, алдын-сарыг сыгырганың ырлаары дег элдептиг төрээн дылым! Сенде хову-шөлдерниң делгемнери, тайга-таңдыларның бедиктери, кылаң хөлдерниң оожум-топтуу, оран-делегейниң оът-сигениниң айдызы, аң-меңниң алгы-кышкызы сиңген. Чырык өртемчейге карак чивеш аразында чуртталгамда тыва дылдыг төрээн чонум аразында чор мен. Өргүн-көвей улустарның дылдарының, аялгаларының аразында мөңге шагда хомустуң үнү бооп чаңгыланып чор, өлчей-кежиктиг, хайыралыг төрээн дылым! Сат Шулуу Чыргал-оолович
Сула шимчээшкин Ажылдаарга эки боор, Адыжывыс дыштанзын. Эзеп-херлип орбас бис, Эки кызып бижиир бис.
Чурук-биле ажыл Онаалгазы: чурукту кичээнгейлиг көргеш, күштүг, кошкак болгаш эң кошкак ажык эвес үннер кирген сөстерден тыпкаш, ийи аңгылап бижиир.
Тып болгу дег сөстер куштуг ажык эвес үннүг сөстер: хундус, шык,борт, халыыр, тон,аът,хеп. кошкак ажык эвес үннүг сөстер: дуъш, даван, ак,кыс, ог, даг, кыс, ногаан, хурен,кок,аржыыл, кызыл, кара ,дуюг,эзер, калчан, кудурук,кымчы, думчук,кулак,кирбик, чувур
Бот чогаадылга ажыл Онаалгазы: чурукту база катап кичээнгейлиг к өргеш, «Аът – кижиниң өңнүү» деп кыска чогаадыгдан бижиңер.
Ажыглаан литература: М. Д. Биче-оол, К. А. Бичелдей. Тыва дыл 5 кл. – Кызыл, 1990.
Улуу-биле четтирдим!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Бөдүүн домак. Домактың чугула болгаш ийиги черге кежигүннери.
Сорулгалары: 1. Бөдүүн домак болгаш домактың чугула болгаш ийиги черге кежигүннериниң утказын, хевирлерин уругларга катаптавышаан, түңнеп билиндирер....
Долу болгаш долу эвес домактар
Долу болгаш долу эвес домактар...
![](/sites/default/files/pictures/2022/02/20/picture-1388948-1645361331.jpg)
«Өк-биле адаар ажык үннер»
Разработка урока по родному языку для 5 5-ки класска тыва дылга кичээлТемазы: «Өк-биле адаар ажык үннер»Кичээлдин хевири: Чаа теманын тайылбыры.Кичээлдин сорулгалары: 1) Ө...
Технологтуг карта: Ажык үннер, оларның бѳлүктери
5-ки класска кичээлдиң технологтуг картазыТемазы: Ажык үннер, оларның бѳлүктери...