Эш программалары Рабочие программы
![](https://nsportal.ru/sites/default/files/styles/large/public/media/2019/07/26/1417444812.png?itok=fajRa9x3)
Скачать:
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОНРЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Фазылова В.С. ________Хасанова Э.С. Протокол № ____ Приказ №____ от “___” ________ 2020 г. “___ ”___________ 2020 г. от “__ ” _________2020 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родная (башкирская) литература»
(календарно-тематическое планирование для 10 класса
на 2020-2021 учебный год)
Составлена на основе Примерной образовательной программы по предмету “Башкирская литература” для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения (авт.-сост.: Юлмухаметов М.Б. – Уфа:Китап, 2017).
Автор:
Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2020
№ | Темалар | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1. | 20-се б. әҙәбиәте. Башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыуы. | 1 | 07.09 | |
2 | Д.Юлтый.Тормош юлы. | 1 | 14.09 | |
3 | Д.Юлтый шиғриәте. | 1 | 21.09 | |
4 | Д.Юлтый-драматург. «Ҡарағол» драмаһы. | 1 | 28.09 | |
5 | Д.Юлтый. «Ҡарағол» драмаһы. | 1 | 05.10 | |
6 | Д.Юлтый - прозаик. «Ҡан» романы. | 1 | 19.10 | |
7 | Д.Юлтый. «Ҡан» романы. | 1 | 09.11 | |
8 | Телмәр үҫтереү. «Д.Юлтый ижадында империалистик һуғышты фашлау» | 1 | 16.11 | |
9 | Ә.Вәлиди Туған. Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 23.11 | |
10 | Ә.Вәлиди. «Хәтирәләр». | 1 | 30.11 | |
11 | М.Буранғол.Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 07.12 | |
12 | М.Буранғол.«Башҡорт туйы». | 1 | 14.12 | |
13 | М.Буранғол. «Башҡорт туйы». | 1 | 21.12 | |
14 | Ғ.Хәйри.Тормош юлы. | 1 | 28.12 | |
15 | Ғ.Хәйри-прозаик. «Боролош». | 1 | 18.01 | |
16 | 30-сы йылдар әҙәбиәте. Әҙәби портреттар. Ғ.Сәләм. | 1 | 25.01 | |
17 | Һ.Дәүләтшина. Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 01.02 | |
18 | Һ.Дәүләтшина. «Ырғыҙ». | 1 | 08.02 | |
19 | Һ.Дәүләтшина. «Ырғыҙ». | 1 | 15.02 | |
20 | Бәйләнешле телмәр үҫтереү. «Һ.Дәүләтшина-ҡаһарманлыҡ өлгөһө» | 1 | 22.02 | |
21 | Р.Ниғмәти. Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 01.03 | |
22 | Р.Ниғмәти. «Үлтер, улым, фашисты!» | 1 | 15.03 | |
23 | Р.Ниғмәти. «Һинең кәләшеңдең хаттары», «Һаҡмар ҡыҙы». | 1 | 22.03 | |
24 | Б.Бикбай.Тормошо һәм ижады. | 1 | 05.04 | |
25 | Б.Бикбай.«Ҡарлуғас»драмаһы. | 1 | 12.04 | |
26 | Б.Бикбай.«Салауат». | 1 | 19.04 | |
27 | Б.Бикбай. «Аҡсәскә» повесы. | 1 | 26.04 | |
28 | З.Биишева.Тормошо һәм ижады. | 1 | 03.05 | |
29 | З.Биишева.«Яҡтыға» трилогияһы. | 1 | 17.05 | |
30 | Н.Нәжми. «Йыр тураһында баллада», «Урал», «Шағир һәм шаһ». | 1 | 24.05 | |
31 | Бөтә үтелгәндәр буйынса ҡабатлау. | 1 | 31.05 | |
32 | Резерв дәрес. | 1 | ||
33 | Резерв дәрес | 1 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С. Протокол № ____ Приказ №____ от “___” ________ 2021 г. “___ ”___________ 2021 г. от “__ ” _________2021 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родная (башкирская) литература»
(календарно-тематическое планирование для 11 класса
на 2021-2022 учебный год)
Составлена на основе Примерной образовательной программы по предмету “Башкирская литература” для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения (авт.-сост.: Юлмухаметов М.Б. – Уфа: Китап, 2017).
Автор:
Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2021
№ | Темалар | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1. | Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте. Хәҙерге поэзия. | 1 | 06.09 | |
2 | М.Кәрим. Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 13.09 | |
3 | М.Кәрим.«Мин фронтҡа китәм, иптәштәр!», «Башҡорт халҡына яуап хат». | 1 | 20.09 | |
4 | М.Кәрим. «Ҡара һыуҙар» поэмаһы. | 1 | 27.09 | |
5 | М.Кәрим. «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы. | 1 | 04.10 | |
6 | М.Кәрим. «Ай тотолған төндө» трагедияһы. | 1 | 18.10 | |
7 | М.Кәрим. «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһы. | 1 | 25.10 | |
8 | Р.Ғарипов.Тормош юлы һәм ижады. | 1 | 08.11 | |
9 | Р.Ғарипов «Интегралдар поэмаһы». | 1 | 15.11 | |
10 | Р.Ғарипов. «Табыныу» поэмаһы. | 1 | 22.11 | |
11 | Хәҙерге проза. | 1 | 29.11 | |
12 | Ә.Хәким. Тормошо һәм ижады. | 1 | 06.12 | |
13 | Ә.Хәкимов –романист. «Өйөрмә» романы. | 1 | 13.12 | |
14 | Ғ.Хөсәйенов. Тормошо һәм ижады. | 1 | 20.12 | |
15 | Ғ.Хөсәйенов. «Тормош» китабы (парсалар). | 1 | 27.12 | |
16 | Ғ.Хөсәйенов. «Рудасы Исмәғил Тасим улы» повесы. | 1 | 17.01 | |
17 | Ғ.Хөсәйенов. «Ҡанлы илле биш» романы. | 1 | 24.01 | |
18 | Р.Бикбаев. «Һыуһаным-һыуҙар бирегеҙ!» поэмаһы. | 1 | 31.01 | |
19 | Р.Бикбаев. «Халҡыма хат» поэмаһы. | 1 | 07.02 | |
20 | Хәҙерге әҙәбиәт ғилеме һәм тәнҡит. Әҙәби портреттар. | 1 | 14.02 | |
21 | Н.Мусин. Тормошо һәм ижады. | 1 | 21.02 | |
22 | Н.Мусин. «Мәңгелек урман» дилогияһы. | 1 | 28.02 | |
23 | Н.Мусин. «Шайтан ҡуласаһы» повесы. | 1 | 07.03 | |
24 | А.Абдуллин. «Ун өсөнсө председатель» драмаһы. | 1 | 14.03 | |
25 | Р.Солтангәрәев. «Ғүмер» , «Тыуған йорт» хикәйәләре. | 1 | 21.03 | |
26 | Р.Солтангәрәев. «Хамбал», «Ҡиәмәтлек кейәү»хикәйәләре. | 1 | 04.04 | |
27 | Д.Бүләков. «Ғүмер бер генә» романы. | 1 | 11.04 | |
28 | Х.Назар. Тормошо һәм ижады. «Шәмсыраҡ» поэмаһы. | 1 | 18.04 | |
29 | Яҙма эш. «Ғүмер бер генә, уны беҙ лайыҡлы йәшәргә тейеш». | 1 | 25.04 | |
30 | Бөтә үтелгәндәр буйынса тест. | 1 | 16.05 | |
31 | Үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау. | 1 | 23.05 | |
32 | Резерв дәрес. | 1 | ||
33 | Резерв дәрес | 1 |
Предварительный просмотр:
МИНИСТЕРСТВО ПРОСВЕЩЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
Министерство образования и науки Республики Башкортостан
МКУ «Отдел образования Администрации МР Архангельский район РБ»
МОБУ СОШ д. Тереклы
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО на методическом совете Зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С. Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________ 2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Рабочая программа
по учебному предмету
«Родной (башкирский) язык»
Багаутдинова Альмира Рафаиловна,
учитель башкирского языка и литературы
д.Тереклы – 2023
Аңлатмалы яҙыу
Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған төп дөйөм белем биреү ойошмаларының 5-9 кластары өсөн программа һәр уҡыу йылында уҡыу предметының йөкмәткеһен, уҡытыуҙың төп методик стратегияһын, «Туған (башҡорт) тел» уҡыу предметы саралары ярҙамында уҡыусыларҙы тәрбиәләү һәм үҫтереүен билдәләй.
Программаның норматив-хоҡуҡи нигеҙләнеше:
- Рәсәй Федерацияһының конституцияһы;
- «Рәсәй Федерацияһының мәғариф тураһындағы законы» (29.12.2012. № 273-ФЗ) (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән);
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы (25.10.1991. № 1807-1 ФЗ) (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән);
- «Төп дөйөм белем биреү Федераль дәүләт белем биреү стандарттары» (31. 05.2021 й. № 287);
- Төп дөйөм белем биреүҙең өлгө төп дөйөм белем биреү программаһы (18.03.2022. № 1/22 дөйөм белем биреү буйынса федераль уҡыу-уҡытыу берекмәһе ҡарары менән раҫланған);
- Өлгө тәрбиәүи программа (02.06.2020. № 2/20 дөйөм белем биреү буйынса федераль уҡыу-уҡытыу берекмәһе ҡарары менән раҫланған);
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телдәрен уҡытыу Концепцияһы» (2019 йылдың 1 октябрендә Рәсәй Федерацияһының Мәғариф Министрлығы коллегияһы ултырышында раҫланған);
- Башҡортостан Республикаһының конституцияһы;
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһындағы» Законы (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән);
- 2021 – 2030 йылдарҙа «Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының туған телдәрен уҡытыу Концепцияһы» (30 декабрь Башҡортостан Республикаһы Башлығы 2020 йылда № УГ-613 Ҡарары менән раҫланған);
- Уҡытыу туған (башҡорт) телендә алып барылған төп дөйөм белем биреү ойошмаларының 5-9 кластары өсөн туған (башҡорт) теле уҡыу предметының өлгө эш программаһы (Ғәбитова З.М., 2022 й.).
«Туған (башҡорт) теле» уҡыу предметын өйрәнеүҙең
маҡсаты һәм бурыстары
«Туған (башҡорт) теле» уҡыу предметын өйрәнеүҙең маҡсаты – телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәрен, туған телдәге коммуникатив күнекмәләрҙе һәм телмәр мәҙәниәтен камиллаштырыу, башҡорт теленең үҙенсәлектәре, тел тураһындағы фәндең бүлектәре менән тап килеүсе төп тел берәмектәре тураһында белемдәрҙе киңәйтеү.
«Туған (башҡорт) теле» уҡыу предметын өйрәнеүҙең бурыстары:
— дөйөм Рәсәй ҡиммәте, сағылдырыу формаһы һәм башҡорт, Башҡортостан Республикаһының башҡа халыҡтарына рухи байлығын һаҡлаусы, кешенең төрлө сфералағы эшмәкәрлегендә аралашыу һәм белем алыу сараһы булараҡ башҡорт теленә ҡарата аңлы мөнәсәбәт тәрбиәләү,
— дөйөм Рәсәй һәм башҡорт мәҙәниәтенә, Рәсәй Федерацияһының барлыҡ халыҡтарҙың мәҙәниәтенә һәм теленә ҡарата ихтирам тәрбиәләү;
— шәхсән үҫеш инструменты һәм төрлө мәғлүмәтте ҡабул итеү, шул иҫәптән төрлө уҡыу предметтарынан белем алыу сараһы булараҡ башҡорт телен үҙләштереү;
— башҡорт теле тураһында белемдәрҙе, уның төҙөлөшө һәм үҫеш ҡанундары, башҡорт теленең стилистик ресурстары тураһында белемдәрҙе үҙләштереү; башҡорт әҙәби теле нормалары һәм телмәр этикеты нормаларын практик үҙләштереү;
— актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу һәм төрлө грамматик сараларҙы үҙ телмәр практикаһында ҡулланыу;
— орфографик һәм пунктуацион грамоталыҡты камиллаштырыу; телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыуҙы тәрбиәләү;
— телмәр эшмәкәрлеген, шәхес- ара һәм мәҙәниәт- ара формаль һәм формаль булмаған шарттарҙа кешеләр менән эффектив аралашыуҙы тәьмин итеүсе коммуникатив күнекмәләрҙе камиллаштырыу;
— башҡорт телен өйрәнеү процесында фекер йөрөтөү эшмәкәрлеген универсаль интеллектуаль сағыштырыу, анализ, синтез, абстрактлашыу, дөйөмләштереү, классификациялауҙы камиллаштырыу, билдәле законлылыҡ һәм ҡағиҙәне булдырыу;
— функциональ грамоталыҡты үҫтереү: мәғлүмәти эҙләнеү күнекмәләрен тормошҡа ашырыу, кәрәкле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү, интерпретация биреү һәм төрлө форматтағы текстарҙы (тотош, тотош булмаған текст һәм б.) аңлау һәм ҡулланыу;
— стратегик һәм тактик мәғлүмәти-мәғәнәүи тексты эшкәртеүҙе, тексты аңлау, уның билдәләнешен, дөйөм мәғәнәһен, авторҙың коммуникатив ниәттәрен, логик структураһын, тел сараларының ролен үҙләштереү.
“Туған (башҡорт) тел” уҡыу предметының уҡыу планындағы урыны
Төп дөйөм белем биреү Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы «Туған (башҡорт) теле» уҡыу предметы «Туған тел һәм туған әҙәбиәт» предмет өлкәһенә ҡарай һәм уҡыу планының мотлаҡ уҡый торған предметтар исемлегенә инә. «Туған (башҡорт) теле» уҡыу предметын өйрәнеүгә төп дөйөм белем биреүҙең бөтә кластарында аҙнаға 2 сәғәт бүленә.
“Туған (башҡорт) теле” уҡыу предметы программаһының төп йөкмәткеһе
5 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
Лингвистика тел тураһында фән. Башҡорт теленең байлығы һәм тасуирлығы
Тел һәм телмәр
Тел һәм телмәр. Телдән һәм яҙма, монологик һәм диалогик телмәр, полилог. Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре (һөйләү, тыңлау, уҡыу, яҙыу), уларҙың үҙенсәлектәре.
Тормоштағы күҙәтеүҙәр, фәнни, әҙәби һәм фәнни-популярәҙәбиәт һәм уҡыу нигеҙендә телдән монологик телмәр ҡороу.
Уҡылған йә тыңланған тексты телдән һөйләү.
Лингвистик темаға (өйрәнгәндәр нигеҙендә) һәм тормош күҙәтеүҙәре нигеҙендәге темаларҙағы диалогта ҡатнашыу.
Аудирования төрҙәре: һайлау, танышыу, ентекле. Уҡыу төрҙәре: өйрәнеү, танышыу, ҡарап сығыу, эҙләнеү.
Телмәр мәҙәниәте
Милли телдәрҙең юғары формаһы булараҡ башҡорт теле һәм әҙәби башҡорт теле тураһында аңлатма (дөйөм күҙҙаллау).
Яҡшы һәм дөрөҫ телмәрҙеңтөп күрһәткестәре (дөйөм күҙҙаллау). Әҙәби тел нормаларын һаҡлау – дөрөҫ телмәр.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары. Дөрөҫ әйтеү нормалары.
Орфоэпик һүҙлектәрҙә тыйылған билдәләр.
Һүҙ мәғәнәһенең маркеры булараҡ баҫым.
Омографтар (терминды ҡулланмайынса): һүҙҙең мәғәнәүи маркеры булараҡ баҫым. Орфоэпик норманың әйтелеш варианттары. Һүҙбәйләнеш кимәлендәге әйтелеш варианттары.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары. Һүҙ ҡулланыуҙың төп нормалары: һүҙҙе дөрөҫ һайлау, билдәләнгән предметҡа йә ысынбарлыҡ күренештәренә максималь тап килеүе.
Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә исем, сифат, ҡылымды ҡулланыуҙың лексик нормалары. Телмәрҙә исем, сифат, ҡылымдарҙы ҡулланыуҙың лексик нормалары стилистик вариантта (китап, дөйөм ҡулланыш, аралашыу һәм ябай телдә).
Синоним, антоним, омонимдарҙы ҡулланыуҙа лексик нормалар (терминдарҙы ҡулланмайынса, өйрәнеү кимәлендә).
Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә исем, сифат, ҡылымдың ҡулланыуҙың лексик нормаларҙы боҙоуҙың типик миҫалдары.
Телмәр этикет ҡағиҙәләре: нормалары һәм традициялары. Аралашыуҙа телмәр этикетының нығынған формалары. Башҡорт телмәр этикетында мөрәжәғәт итеү. Башҡорт телендә мөрәжәғәт итеү этикет нормаларының тарихы. Яңғыҙлыҡ исемдәр, туғанлыҡ атамалары, профессия, вазифа; йәше һәм енес яғынанмөрәжәғәт итеүҙәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәре. Мөрәжәғәт итеү кешенең тәрбиә кимәле, аралашыусыға мөнәсәбәте, эмоциональ торошоноң күрһәткесе. Официаль һәм официальбулмаған телмәр ситуацияларында мөрәжәғәт итеү. Хәҙерге заманда таныш булмаған кешегә мөрәжәғәт итеү формулары.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалары.
Текст
Текст һәм уның төп билдәләре.
Телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи төрө: һүрәтләү, хикәйәләү, фекерләү; уларҙың үҙенсәлектәре.
Һөйләмдәрҙе һәм текстың өлөштәрен бәйләү саралары: һүҙ формаһы, тамырҙаш һүҙҙәр, синонимдар, антонимдар, эйәлек алмаштары, һүҙҙәрҙең ҡабатланыуы.
Тексты мәғлүмәти эшкәртеү: текстың ябай һәм ҡатмарлы планы.
Телдең функциональ төрҙәре (дөйөм күҙаллау)
Телдең функциональ төрҙәре тураһында дөйөм төшөнсә (һөйләү телмәре, фукциональ стилдәр, матур әҙәбиәт теле).
Тел системаһы
Фонетика. Графика. Орфоэпия
Өн һәм хәреф. Алфавит (ҡабатлау).Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙең системаһы.Һуҙынҡы өндәрҙең дөрөҫ әйтелеше.Тартынҡылыларҙың дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы.Өн һәм хәрефтәрҙең нисбәте. Һүҙгә фонетик анализ.Ижек. Ижек төрҙәре.Баҫым. Башҡорт һәм рус телдәрендә баҫым.Лингвистиканың бүлеге булараҡ орфоэпия.
Орфография
Һүҙҙәрҙең һәм һүҙ формаларының дөрөҫ яҙылышы булараҡ орфография.
Лексикология
Лингвистиканың бүлеге булараҡ лексикология.Һүҙҙәрҙең лексик мәғәнәһен аңлатыу (тамырҙаш һүҙҙәр һайлау, синоним һәм антонимдар табыу); һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен аңлатыу (контекст буйынса, аңлатмалы һүҙлек ярҙамында).
Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр. Тура һәм күсмә һүҙҙәрҙең мәғәнәләре (ҡабатлау).
Һүҙҙәрҙең тематик төркөмө. Синонимдар. Антонимдар. Омонимдар.
Төрлө төрҙәге лексик һүҙлектәр (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, омоним һүҙлектәр) һәм туған телдең һүҙлек байлығын үҙләштереүҙә уларҙың роле.
Һүҙгә лексик анализ (өйрәнеү кимәлендә).
Морфемика
Тел ғилеме бүлеге булараҡ морфемика.Морфемика һәм һүҙьяһалыш. Һүҙҙең иң бәләкәй киҫәге булараҡ морфема. Морфема төрҙәре.
Һүҙьяһалыш һәм һүҙҙең формаһы үҙгәреүе. Һүҙҙең нигеҙе. Ялғау – форма барлыҡҡа килтереүсе морфема.
Тамыр, аффикстар – морфеманың төрҙәре.Һүҙҙәрҙең тамыр морфемаларҙан һәм аффиксаль морфемаларҙан килеүе.
Морфология. Орфография
Грамматика бүлеге булараҡ морфология.Һүҙҙәрҙең грамматик мәғәнәһе.Һүҙҙең лексик-грамматик разряды булараҡ һүҙ төркөмдәре. Һүҙ төркөмдәрен классификациялау принцибы.
Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәренең системаһы. Үҙаллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәре.Яңғыҙлыҡ һәм ҡыҫҡартылған исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу.
Сифат һәм ҡылымдарҙы өйрәнелгән орфограммалар менән дөрөҫ яҙыу.
Исем
Һүҙ төркөмө булараҡ исем.Исемдәрҙең телмәрҙәге роле.Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Исемдәрҙең яһалышы.Ялғауҙар ҡушылыу юлы менән исем яһалыу. Һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән исем яһау. Һүҙҙәрҙе парлау юлы менән исем яһалыу. Һүҙҙәрҙе бәйләү һәм ҡыҫҡартыу юлы менән исем яһалыу.
Исемдәргә морфологик анализ үткәреү.
Сифат
Һүҙ төркөмө булараҡ сифат.Сифаттың телмәрҙәге роле.Сифаттарҙың дөйөм грамматик билдәләре, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһы.
Сифатҡа морфологик анализ үткәреү.
Ҡылым
Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым.Ҡылымдарҙың заман (үткән, хәҙерге, киләсәк), зат һәм һан менән үҙгәреше. Ҡылым һөйкәлештәре (бойороҡ, хәбәр, шарт һәм теләк). Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар. Ҡылымдарҙың яһалышы. Ҡылымдарҙың затлы формалары.
Синтаксис. Пунктуация
Лингвистика бүлеге булараҡ синтаксис һәм тыныш билдәләре. Һүҙбәйләнеш.
Синтаксис тураһында дөйөм төшөнсә. Тыныш билдәләре тураһында аңлатма. Тыныш билдәләре һәм уларҙың функцияһы.Һөйләм һәм һүҙбәйләнеш.Һүҙбәйләнеш һәм уның билдәләре. Һүҙбәйләнештә һүҙҙәрҙең бәйләнеү юлдары.
Һүҙбәйләнешкә синтаксик анализ.
Һөйләм
Хәбәр, һорау, өндәү һәм өндәү һөйләмдәрҙең мәғәнәүи һәм интонацион үҙенсәлектәре (ҡабатлау).Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәр.Йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр.Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр.
Ябай ике составлы һөйләмдәргә синтаксик анализ.
Һөйләмдең тиң киҫәктәре
Тиң киҫәкле һөйләмдәр, уларҙың интонацион һәм пунктуацион үҙенсәлектәре.
Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Һөйләмдәрҙә тиң киҫәктәрҙең булыу шарттары.Тиң киҫәктәрҙең бәйләнеү юлдары. Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙең интонацион һәм пунктуацион үҙенсәлектәре
Өндәш һүҙҙәр
Өндәш һүҙҙәр, уларҙың функцияһы. Өндәш һүҙле һөйләмдәрҙең интонацияһы. Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр. Өндәш һүҙ менән һөйләмдәҙең, интонация үҙенсәлектәре.Өндәш һүҙ менән һөйләмдәрҙә, инеш һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре.
Ҡушма һөйләм
Ҡушма һөйләмдәрҙәге ябай һөйләмдәрҙең интонация һәм ярҙамсы һүҙҙәр менән бәйләнеше.
Тура телмәр
Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре.
Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү һәм үтелгәндәрҙе ҡабатлау
Үтелгән материалдарҙы ҡабатлау, контроль эш яҙҙырыу, алынған белемдәрен коррекциялау буйынса эштәр башҡарыу.
6 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
Башҡорт теле – Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Әҙәби тел тураһында аңлатма.
Тел һәм телмәр
Төрлө төрҙәге монологтар (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү). Диалог төрҙәре: (диалог-аралашыу, диалог-фекер алышыу һ.б).
Телмәр мәҙәниәте
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау).
Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары. Һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың варианттарын сағылдырыу. Башҡорт һәм башҡа телдәрҙәге исем, фамияларҙы үҙгәртеү; географик объекттарҙың атамалары.
Телмәрҙә типик грамматик хаталар. Исем, сағыштырыу формаһында сифаттарҙы, ҡылым, алмаш, һандарҙы ҡулланыу нормалары. Исем, уртаҡ, сифат, хәл ҡылымдарҙы, рәүеш һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен ҡулланыу нормалары.
Хәҙерге башҡорт теленең төп лексик нормалары.
Килеп сығышы яғынан һүҙҙәрҙе айырыу: төп башҡорт һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр; актив һәм пассив һүҙлек запасына инеү яғынан айырыу: неологизмдар, иҫкергән һүҙҙәр (историзмдар һәм архаизмдар); ҡулланышы яғынан һүҙҙәрҙе айырыу: дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәр һәм ҡулланыу яғынан сикләнгән һүҙҙәр (диалект һүҙҙәре, терминдар, профессионализмдар, жаргон һүҙҙәр); һүҙҙең стилистик биҙәлешен билдәләү.
Текста фразеологизмдар, афоризмдар, ҡанатлы һүҙҙәрҙе айырыу; фразеологизмдарҙы ҡулланыу ситуацияларын характерлау.
Телмәр этикетының милли үҙенсәлектәре. Милли аралашыу этикетының нигеҙендә булыусы аралашыу этикет принциптары. Аралашыуҙың башы һәм тамамлау, маҡтау һәм комплимент, рәхмәт белдереү, ҡайғы уртаҡлашыу, тынысландырыуҙың этикет формалары.
Текст
Тексҡа мәғәнәүи анализ: уның композицион үҙенсәлектәре, микротема һәм абзацтар, текста һөйләмдәрҙе бәйләү саралары һәм ысулдары.
Тексты мәғәнәүи ҡайтанан эшкәртеү.
Телмәр төрө булараҡ һүрәтләү. Кешенең тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләү. Торлаҡты һүрәтләү. Тәбиғәтте һүрәтләү. Торған ерҙе һүрәтләү.
Телдең функциональ төрлөлөгө
Рәсми йәки эш ҡағыҙҙары стиле.Ғариза. Расписка. Фәнни стиль. Һүҙлек мәҡәләһе. Фәнни хәбәрҙәр.
Тел системаһы
Лексикология
Башҡорт теленең һүҙлек составы.Һүҙҙәрҙең килеп сығышы буйынса төркөмләнеүе: төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр.
Башҡорт телендә дөйөм һәм тар ҡулланылышлы һүҙҙәр: диалектизм, профессиональ һүҙҙәр.
Башҡорт теленең лексикаһы актив һәм пассив һүҙлек запасы күҙлегенән: иҫкергән һүҙҙәр (историзм һәм архаизмдар), яңы һүҙҙәр (неологизмдар).
Фразеологик берәмектәр. Афоризмдар.
Һүҙьяһалыш. Орфография
Тел ғилеме бүлеге булараҡ һүҙьяһалыш.
Һүҙьяһалыш. Һүҙ составы. Тамыр һүҙ, һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ). Ялғауҙар һәм уларҙың төрҙәре. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш юлдары.
Телдә һүҙьяһалыш ысулдары.
Морфология. Орфография
Исем
Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше.Күплек ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы. Исемдәрҙең эйәлек заты. Эйәлек заты ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы.
Исемдәрҙең хәбәрлек заты.Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше.
Сифат
Сифаттарҙаң исем урынында килеүе һәм һөйләмдәге роле. Сифаттарҙың яһалышы. Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре. Сифаттарҙың дөрөҫ яҙылышы. Синоним сифаттар.
Һан
Һан тураһында дөйөм төшөнсә. Ябай һәм ҡушма һандар. Һан төркөмсәләре. Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы.
Алмаш
Алмаш тураһында төшөнсә. Алмаш төркөмсәләре.Алмаштарҙың килеш менән үҙгәреше.
Ҡылым. Ҡылым төркөмсәләре.
Исем ҡылым. Исем ҡылымдың мәғәнәһе һәм яһалышы. Исем ҡылымдың исемгә күсеүе. Исем ҡылымдың исемгә оҡшаш яҡтары: һан, килеш, эйәлек заты менән үҙгәреүе. Исем ҡылымдың барлыҡ һәм юҡлыҡ формаһы. Исем ҡылымдың һөйләмдәге роле.
Уртаҡ ҡылым. Уртаҡ ҡылымдарҙың мәғәнә һәм яһалышы. Уртаҡ ҡылымдың юҡлыҡ формаһы.
Сифат ҡылым. Сифат ҡылымдың мәғәнәһе. Сифат ҡылымдың заман формалары: 1) үткән заман сифат ҡылым; 2) киләсәк заман сифат ҡылым; 3) хәҙерге заман сифат ҡылым.
Хәл ҡылым. Хәл ҡылымдың мәғәнәһе. Хәл ҡылымдың төрҙәре.
Ҡылым йүнәлештәре.
Ҡылым күләмдәре. Ҡылым рәүешлеге.
Рәүеш
Рәүеш тураһында төшөнсә.Рәүештең төркөмсәләре. Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары. Рәүеш дәрәжәләре. Рәүештең яһалышы. Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренә дөйөм характеристика Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең үҙ аллы һүҙ төркөмдәренән айырмалыҡтары. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең функцияһы. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең яҙылышы
Теркәүес
Теркәүес тураһында төшөнсә.Теркәүестәрҙең бүленеше. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Бәйләүес
Бәйләүестәр тураһында дөйөм төшөнсә. Бәйләүестәрҙең бүленеше.
Киҫәксә
Киҫәксә тураһында төшөнсә.Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Мөнәсәбәт һүҙҙәр
Мөнәсәбәт һүҙҙәр тураһында төшөнсә.Мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең телмәрҙәге роле. Һөйләмдә мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең интонацион һәм тыныш билдәләре яғынан айырыу.
Ымлыҡ
Ымлыҡ тураһында төшөнсә.Ымлыҡтарҙың дөрөҫ яҙылышы.
Оҡшатыу һүҙҙәре
Оҡшатыу һүҙҙәре тураһында төшөнсә.
7 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
Башҡорт теле – беҙҙең туған телебеҙ.
Тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихының бәйләнеше.
Башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле, милли мәҙәниәтте сағылдырыусы форма.
Тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихының бәйләнеше.
Тел һәм телмәр
Төрлө төрҙәге монологтар (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү) (ҡабатлау).
Диалог төрҙәре: эш-хәрәкәткә ниәтләндереү, фекер алышыу, мәғлүмәтте ҡабул итеү, мәғлүмәтте еткереү.
Телмәр мәҙәниәте
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау).
Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау). Һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың варианттарын сағылдырыу. Телмәрҙә типик грамматик хаталар.
Терминдар һәм телмәр теүәллеге. Ғилми һәм публицистик телмәр стилендә терминдарҙың ҡулланыу нормалары. Публицистикала терминдарҙы ҡулланыу үҙенсәлектәре.
Терминдарҙы ҡулланыуға бәйле типик телмәр хаталары.
Башҡорт телендә ярашыу һәм башҡарылыу осраҡтарындағы ауырлыҡтар. Хәбәр менән эйәнең яраҡлашыуында типик грамматик хаталар. Яраҡлашыу һәм башҡарылыуҙа типик грамматик хаталар. Хәҙерге грамматик һүҙлек һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың варианттарын сағылдырыу.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп стилистик нормалары. Телмәрҙә типик синтаксик хаталар. Ҡушма һөйләмдәр, инеш һүҙҙәр һәм инеш һөйләмдәр менән, айырымланған киҫәктәр һәм тура телмәрле һөйләмдәр төҙөүҙә типик хаталар.
Аралашыуҙа башҡорт этикет телмәр манераһы. Тупаҫ һүҙҙәр, фразаларҙы ҡулланыуҙы тыйыу. Аралашыуҙа ҡәтғилекте ҡулланмау. Һүҙһеҙ аралашыу этикеты. Һүрәтләү жестарын ҡулланыу этикеты.
Текст
Телмәр әҫәре булараҡ текст. Текстың төп билдәләре (дөйөмләштереү).
Тексты мәғлүмәти эшкәртеү: текст планы (ябай, ҡатмарлы (ҡабатлау); атама, һорау, тезислы); текстың төп һәм икенсел мәғлүмәте.
Текста һөйләмдәрҙең бәйләнеш ысулдары һәм саралары (дөйөмләштереү). Текста тел һүрәтләү саралары: фонетик, һүҙъяһалыш, лексик (дөйөмләштереү).
Телдең функциональ төрлөлөгө
Публицистик стиль: ҡулланыу сфераһы, төп бурыс (теге йәки был ысынбарлыҡтағы проблемаларға билдәле мөнәсәбәт булдырыу маҡсатынан уҡыусыларға һәм тыңлаусыларға тәьҫир итеү), стиль һыҙаттары (логик бәйләнешлелекте һәм образлылыҡты, эмоционалелек, баһалаусанлыҡ), характерлы тел һүрәтләү саралары ( лексик, морфологик, синтаксик). Публицистик стилдең төп жанрҙары (сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж).
Рәсми эш ҡағыҙҙары (ҡабатлау): ҡулланыу сфераһы (административ-хоҡуҡи, эш башҡарыу сфераһында), төп бурыс (теүәл мәғлүмәтте хәбәр итеү), стиль һыҙаттары (абстрактлылыҡ, теүәлелек, ҡыҫҡалыҡ, шаблонлыҡ), характерлы тел һүрәтләү саралары.
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле жанры булараҡ инструкция. Инструкция тексының структураһы һәм йөкмәткеһенең үҙенсәлектәре. Инструкция текстарының уҡыу-уҡытыу маҡсатында ҡулланыу.
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ
Синтаксис. Пунктуация
Лингвистиканың бүлеге булараҡ синтаксис.Синтаксистың берәмеге булараҡ һүҙбәйләнеш һәм һөйләм.
Пунктуация. Тыныш билдәләренең функцияһы.
Һүҙбәйләнеш
Һүҙбәйләнештең яһалыу юлдары. Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре: ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү. Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ. Нығынған һүҙбәйләнештәр.
Һөйләм һәм уның төп билдәләре. Һөйләм төрҙәре
Һөйләмдең төп билдәләре: мәғәнәүи һәм интонацион тамамланыу, грамматик формалашып етеү.Әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре (ҡабатлау).
Грамматик нигеҙҙәренең иҫәбе буйынса һөйләм төрҙәре (ябай, ҡушма).
Тулы һәм кәм һөйләмдәр. Кәм һөйләмдәрҙең диалогик телмәрҙә ҡулланыуы, уларҙың интонацияһы.
Ябай һөйләм
Һөйләмдең баш киҫәктәре.Эйә. Хәбәр. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.
Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре
Аныҡлаусы. Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар. Өҫтәлмәлек. Тултырыусы. Тура һәм ситләтелгән тултырыусы. Хәлдәр. Рәүеш хәлдәре. Күләм-дәрәжә хәлдәре. Ваҡыт хәлдәре. Урын хәлдәре. Шарт хәлдәре. Сәбәп хәлдәре. Маҡсат хәлдәре. Кире хәлдәр. Һөйләмдә һөйләм киҫәктәренең урынлашыу тәртибе.
Бер составлы һөйләмдәр
Ике һәм бер составлы һөйләмдәр араһында грамматик айырмалылыҡ.
Бер составлы һөйләмдәр, уларҙың грамматик билдәләре. Бер составлы һөйләм төрҙәре.Билдәле эйәле һөйләм. Билдәһеҙ эйәле һөйләм. Эйәһеҙ һөйләм. Атама һөйләм. Тулы һәм кәм һөйләмдәр. Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре. Тиң киҫәкле эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр.
Эйәрсән киҫәктәрҙең иҫәбе буйынса һөйләм төрҙәре (тарҡау һәм йыйнаҡ һөйләмдәр).
Тиң киҫәкле һөйләмдәр
Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр.Тиң киҫәкле һөйләм эргәһендә тыныш билдәләре.Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр эргәһендә тыныш билдәләре.
Өндәш һүҙ. Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр
Өндәш һүҙҙәр эргәһендә тыныш билдәләре.
Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр. Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр эргәһендә тыныш билдәләре.
Һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәре
Айырымланыу тураһында төшөнсә. Өҫтәлмәлектәрҙең айырымланыуы. Аныҡлаусыларҙың айырымланыуы тураһында. Хәл әйтемдәре һәм уларҙың үҙенсәлектәре. Хәл әйтемдәренең айырымланыуы.
Тура һәм ситләтелгән телмәр
Тура телмәрле һөйләмдәр. Уларҙа тыныш билдәләре.
8 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
Төрки телдәренең береһе булараҡ башҡорт теле.
Тел һәм телмәр
Һөйләү һәм яҙма телмәр, монологик һәм диалогик, полилог (ҡабатлау).
Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: һөйләү, яҙыу, тыңлау, уҡыу (ҡабатлау).
Тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, иллюстрация, фотография, сюжетлы картиналарҙы ҡулланып, тема һәм аралашыу шарттарына ҡарап, төрлө коммуникатив йүнәлештә һөйләү һәм яҙма хәбәрҙәр булдырыу,
Телмәр мәҙәниәте
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау).
Телмәрҙә типик акцент хаталары.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау).
Телмәрҙә терминдар һәм теүәллек. Рәсми эш ҡағыҙҙарында һәм ғилми стилдә терминдарҙы ҡулланыу нормалары.
Терминдарҙы ҡулланыу менән бәйле типик телмәр хаталары (ҡабатлау).
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп синтаксик нормалары (ҡабатлау). Телмәрҙә типик синтаксик хаталар. Ҡушма, эйәртеүле, теҙмә, теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙә типик хаталар.
Телмәр этикетында актив процестар. Сәләмләү һәм хушлашыуҙың яңы варианттары, яңғыҙлыҡ исемдәрҙе ҡулланыу; уларҙы баһалау. Телмәр агрессияһы.
Аралашыуҙа телмәр агрессияһына ҡаршы торорлоҡ телмәр тактикаһы этикеты. Телмәр формуларының синонимлығы.
Текст
Текст һәм уның төп билдәләре (ҡабатлау). Телмәр төрҙәренең фукциональ-мәғәнәүи үҙенсәлектәре (һүрәтләү, хәбәр итеү, фекерләү) (ҡабатлау).
Тексты мәғәнәүи эшкәртеү: төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәт алыу; лингвистик һүҙлектәр ҡулланыу; тезистар, конспекттар.
Телдең функциональ төрлөлөгө
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле. Уларҙы ҡулланыу өлкәһе, функциялары, тел үҙенсәлектәре.
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле жанрҙары (ғариза, аңлатмалы яҙыу, автобиография, характеристика).
Фәнни стиль. Уларҙы ҡулланыу өлкәһе, функциялары, тел үҙенсәлектәре. Фәнни стиль жанрҙары (реферат, фәнни темаға доклад). Текста телдең төрлө функциональ төрҙәренең бәйләнеше, текста һөйләмдәрҙең бәйләнеү саралары.
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ
Синтаксис. Пунктуация
Ҡушма һөйләм
Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә (ҡабатлау). Ҡушма һөйләмдәрҙе төрҙәре буйынса классификациялау. Ҡушма һөйләм өлөштәренең мәғәнәүи, структур һәм интонацион берҙәмлеге.
Пунктуация. Тыныш билдәләренең функцияһы.
Теҙмә ҡушма һөйләм
Теҙмә ҡушма һөйләм тураһында аңлатма, уның төҙөлөшө. Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең төрҙәре. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы.Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр.
Эйәртеүле ҡушма һөйләм
Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм. Эйәрсен һөйләмдең баш һөйләмгә бәйләнеү саралары һәм уларҙа тыныш билдәләре. Эйәрсән һөйләм төрҙәре тураһында дөйөм төшөнсә.
Эйәрсән һөйләм төрҙәре. Эйә һөйләм. Хәбәр һөйләм. Аныҡлаусы һөйләм. Тултырыусы һөйләм. Ваҡыт һөйләм. Урын һөйләм. Сәбәп һөйләм. Маҡсат һөйләм. Рәүеш һөйләм. Күләм-дәрәжә һөйләм. Сағыштырыу һөйләм. Шарт һөйләм. Кире һөйләм.
Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр
Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы.
Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр
Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы. Теҙемдәр (периодтар). Теҙемдәрҙең үҙенсәлектәре.
Тыныш билдәләре
Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре (нөктә, һорау, өндәү). Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә, ҡатмарлы синтаксик конструкцияларҙа нөктәле өтөр, һыҙыҡ, ике нөктә ҡуйылыу осраҡтары.
9 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
Тел-үҫә барыусы ижтимағи күренеш. Башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле. Башҡорт теле башҡа ҡәрҙәш телдәр араһында. Әҙәби тел һәм диалект. Башҡорт теленең диалекттары. Башҡорт әҙәби теле һәм уның үҫеше.
Тел һәм телмәр
Һөйләү һәм яҙма телмәр, монологик һәм диалогик, полилог (ҡабатлау)
Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: һөйләү, яҙыу, тыңлау, уҡыу (ҡабатлау).
Аудирование (тыңлау) төрҙәре: һайланма, таныштырыу, ентекле (йомғаҡлау, практик ҡулланыу).
Уҡылған йә тыңланған тексты ентекле, ҡыҫҡартып, һайлап һөйләп биреү.
Телмәр практикаһында телдән һәм яҙма фекереңде еткереү барышында башҡорт әҙәби теленең тел нормаларын (орфоэпик, лексик, грамматик, стилистик, орфографик, пуктуацион) һаҡлау.
Дәреслек, лингвистик һүҙлектәр, белешмә әҙәбиәт менән эшләү алымдары.
Телмәр мәҙәниәте
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Әйтлештә һәм баҫымда актив процестар. Хәҙерге орфоэпик һүҙлектәрҙә әйтелеш варианттарының сағылышы.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау).
Синонимдар, антонимдар, омонимдарҙы ҡулланыуҙың мәғәнәүи, стилистик үҙенсәлектәре.
Һүҙҙәрҙең лексик һәм теүәл ярашыуы. Ирекле һәм ирекһеҙ лексик ярашыу. Лексик ярашыуҙы боҙоуға бәйле типик хаталар.
Телмәрҙә артыҡлыҡ һәм теүәллек. Тавтология. Плеоназм.
Хәҙерге аңлатмалы һүҙлектәр. Хәҙерге һүҙлектәрҙә лексик нормалар варианттарын сағылдырыу. Һүҙлек билдәләре.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау).
Хәҙерге грамматик һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик норма варианттарын сағылдырыу. Һүҙлек билдәләре.
Терминология һәм телмәр теүәллеге (ҡабатлау). Публицистик, фәнни, йәнле һөйләү, матур әҙәбиәт, рәсми эш ҡағыҙҙары стилендә терминдарҙы ҡулланыу нормалары.
Терминдарҙы ҡулланыу менән бәйләнешле типик хаталар (ҡабатлау).
Телмәрҙә типик грамматик хаталар. Исем, сифат, ҡылым, алмаштарҙың ҡуланышында нормалар (ҡабатлау).
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп синтаксик нормалары (ҡабатлау).Телмәрҙә типик синтаксик хаталар. Һүҙбәйләнеш, ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙә типик хаталар (ҡабатлау).
Электрон мөхит аралашыуында этика һәм этикет. Этикет тураһында төшөнсә. Интернет этикеты – яҙышыу. Интернет-дискуссия, интернет-полемикала этикет ҡағиҙәләре, этик нормалар. Эшлекле аралашыу ситуацияларында телмәр этикеты.
Текст
Текст һәм уның билдәләре (йомғаҡлау). Телмәрҙең фукциональ-мәғәнәүи төрҙәре (йомғаҡлау).
Текста төрлө фукциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәренең яраҡлашыуы, шулай уҡ маутур әҙәбиәт әҫәрҙәрендә телдең төрлө функциональ төрлөлөгө элементтарының яраҡлашыуы.
Төрлө фукциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәренә ҡараған текстарҙа тел һүрәтләү сараларының ҡулланыу үҙенсәлектәре. Тексты мәғлүмәти эшкәртеү.
Телдең функциональ төрлөлөгө
Телдең функциональ төрлөлөгө (һөйләү телмәре; функциональ стилдәр- йәнле һөйләү, матур әҙәбиәт, фәнни, публицистик, рәсми эш ҡағыҙҙары, хаттар; матур әҙәбиәт теле (ҡабатлау, йомғаҡлау)
Матур әҙәбиәт теле һәм уның хәҙерге башҡорт теленең башҡа функциональ төрлөлөгөнән айырмалығы. Әҙәби телмәрҙең төп билдәләре: тел-һүрәтләү сараларының, шулай уҡ телдең башҡа функциональ төрлөлөгөнөң тел сараларының киң ҡулланышы.
Башҡорт теленең төп тел-һүрәтләү саралары, телмәрҙә уларҙың ҡулланышы.
Фәнни стиль.
Ҡулланыу сфераһы, функциялары, телмәр арлашыуының типик ситуациялары, телмәр бурыстары, тел саралары.
Тезис, конспект, реферат, рецензия яҙыуҙың үҙенсәлектәре.
Йәнле һөйләү стиле. Структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре.
Һөйләү телмәре. Телдән аралашыуҙы характерлаусы мәҡәлдәр.
Аралашыу ҡағиҙәһе. Үтенес, ғәфү үтенеү.Бәхәс, бәхәс төрҙәре. Бәхәсте алып барыуҙың әҙәпле алымдары.
Матур әҙәбиәт стиле. Структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре.
Башҡорт теленең төп тел-һүрәтләү саралары һәм уларҙың телмәрҙә ҡулланышы.
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле. Эшлекле хат, уның структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре.
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле: ҡулланыу сфераһы (административ –хоҡуҡи, эш башҡарыу сфераһында), төп бурыстары (теүәл мәғлүмәтте еткереү), стил һыҙаттары (абстрактлығы, теүәллек, ҡыҫҡалыҡ, шаблонлыҡ), характерлы тел саралары.
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле булараҡ инструкция. Инструкция тексының йөкмәтке һәм структура үҙенсәлеге. Инструкция текстарын уҡыу-уҡытыу маҡсатында ҡулланыу.
Уҡыу-уҡытыуҙа фәнни стиль. Доклад, белдермә (хәбәрҙәр). Проект яҡлауҙа оппоненттың телмәре. Ҡулланыу сфераһы, функциялары, аралышыуҙа типик ситуациялар, телмәр бурыстары, тел саралары.
Фәнни стилдең төп жанрҙары: тезис, конспект, реферат, рецензия; уларҙың үҙенсәлектәре. Фәнни стиль тексты төҙөүҙә нормалар.
Тезис, конспект, реферат, рецензия яҙыуҙың үҙенсәлектәре.
Публицистик стиль: ҡулланыу сфераһы (күмәкләп аралашыу), төп бурыс (теге йәки был ысынбарлыҡтағы проблемаларға билдәле мөнәсәбәт булдырыу маҡсатынан уҡыусыларға һәм тыңлаусыларға тәьҫир итеү), стиль һыҙаттары (логик бәйләнешлелекте һәм образлылыҡты, эмоционалелек, баһалаусанлыҡ), характерлы тел һүрәтләү саралары ( лексик, морфологик, синтаксик). Публицистик стилдең төп жанрҙары (сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж).
Хаттар стиленең структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре.
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ
Фонетика. Графика. Орфоэпия.
Лингвистиканың бүлеге булараҡ фонетика һәм графика (ҡабатлау).
Фонетика. Графика. Орфоэпия. Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр. Сингармонизм. Ассимиляция. Диссимиляция. Ижек. Баҫым. Һүҙгә фонетик анализ.
Орфография
Лингвистиканың бүлеге булараҡ орфография (ҡабатлау).
Лексикология
Лингвистиканың бүлеге булараҡ лексикология (ҡабатлау).
Һүҙҙең лексик мәғәнәһен аңлатыуҙа төп ысулдары (тамырҙаш һүҙҙәр, синоним, антонимдарҙы табыу) һүҙҙең мәғәнәһен аңлатыуҙың төп ысулдары (контекст буйынса, аңлатмалы һүҙлектәр ярҙамында).
Һүрәтләү саралары. Эпитет. Сағыштырыу. Метафора. Синонимдар һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу. Грамматик синонимдар. Телмәрҙә антитезаны файҙаланыу.
Һүҙгә лексик анализ.
Морфология лингвистаканың бүлеге
Морфология тел тураһындағы фәндең бер бүлеге (ҡабатлау). Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уның лексик мәғәнәһенән айырмалығы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәре системаһы. Үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ тәркөмдәре
Исем
Һүҙ төркөмө булараҡ исем, уның дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик функциялары (ҡабатлау). Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Башҡорт телендә һан, килеш, исемдәрҙең эйәлек һәм хәбәрлек категориялары.
Сифат
Һүҙ төркөмө булараҡ сифат (ҡабатлау). Морфологик билдәләре, синтаксик функцияһы. Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре; сифаттарҙың яһалышы, уларҙың дөрөҫ яҙылышы.
Һан
Һүҙ төркөмө булараҡ һан (ҡабатлау), уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Һан төркөмсәләре. Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы.
Алмаш
Һүҙ төркөмө булараҡ алмаш (ҡабатлау), уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Алмаштарҙың һөйләмдәге роле. Алмаш төркөмсәләре. Алмаштарҙың үҙгәреше.
Ҡылым
Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым (ҡабатлау), уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Ҡылымдың һөйкәлештәре, ҡылым күләмдәре, рәүешлеге. Ҡушма ҡылым.
Рәүеш
Һүҙ төркөмө булараҡ рәүеш (ҡабатлау).Рәүештең төркөмсәләре.
Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары.
Рәүеш дәрәжәләре. Рәүештең яһалышы. Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Синтаксис һәм пунктуация
Ҡушма һөйләм (ҡабатлау)
Ҡушма һөйләмдәр. Ҡушма һөйләмдәр өлөштәренең мәғәнәүи, структур һәм интонация берҙәмлеге.Ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре.
Төп дөйөм белем биреү кимәлендә «Туған (башҡорт) тел»
уҡыу предметын үҙләштереүҙең планлаштырылған һөҙөмтәләре
Шәхсән һөҙөмтәләр
«Туған (башҡорт) теле»нән программаның шәхсән һөҙөмтәләре төп дөйөм белем биреү өсөн уҡыусыларҙың позитив йүнәлеш ҡиммәттәр системаһына нигеҙләнеүгә әҙер булыуын һәм уның нигеҙендә эшмәкәрлек тәжрибәһен киңәйтеү һәм тәрбиәүи эшмәкәрлектең төп йүнәлешен тормошҡа ашырыу процесында күрһәтергә тейеш, шул иҫәптән:
гражданлыҡ тәрбиәлә:
гражданлыҡ бурыстарын үтәргә һәм уның хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыуға әҙер булыуын, хоҡуҡтарын, иреклек һәм башҡа кешеләрҙең хоҡуҡи ҡыҙыҡһыныуҙарын хөрмәт итеү;
башҡорт телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙә сағылдырылған ситуациялар менән сағыштырмаса ғаилә, белем биреү ойошма, урындағы берҙәмлек, тыуған яҡ, ил тормошонда актив ҡатнашыу; экстремизм, дискриминацияның теләһә ниндәй формаһын ҡабул итмәү;
кеше тормошонда төрлө социаль институтарҙың ролен аңлау; төп хоҡуҡтар, иреклек һәм гражданиндың бурыстар, социаль нормалар, полимәҙәни һәм күп конфессиональ йәмғиәттәге ҡағиҙәләр тураһында күҙҙаллау, шулай уҡ башҡорт телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәр миҫалы нигеҙендә формалашылғандарын да;
төрлө берҙәм эшмәкәрлеккә әҙерлек, бер-береңде аңлау һәм бер-береңә ярҙам итеүгә ынтылыу;
мәктәп үҙидаралыҡта актив ҡатнашыу; гуманитар эшмәкәрлектә (ярҙамға мохтаж кешеләргә ярҙам итеү; волонтерлыҡ) ҡатнашыуға әҙерлек.
патриотик тәрбиә:
полимәҙәни һәм күп конфессиональ йәмғиәттә рәсәй гражданлыҡ берҙәйлекте белеү, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булараҡ башҡорт теленең ролен аңлау;
башҡорт телен үҙләштереүгә, Рәсәй Федерацияһының тарих һәм мәҙәниәтенә, үҙ яғыңдың мәҙәниәтенә, уҡыу предметы контексындағы Рәсәй халыҡтарына ҡыҙыҡһыныу күрһәтеү;
башҡорт теленә, үҙ республикаңдың уңыштарына, Ватан – Рәсәй, фәнгә, мәҙәниәткә, яу батырлыҡтарына һәм халыҡтың хеҙмәт уңыштарына мөһим мөнәсәбәт;
Рәсәй символдарына, дәүләт байрамдарына, тәбиғәт һәм тарихи мираҫҡа һәм һәйкәлдәргә, тыуған яҡта йәшәгән төрлө халыҡтың традицияларына ихтирам;
рухи-әхлаҡи тәрбиә:
әхлаҡи ҡиммәттәргә һәм рухи һайлау ситуацияларындағы нормаларға йүнәлдереү;
үҙ тәртибеңде, шулай уҡ телмәр һәм эш-ҡылыҡтарыңды, шулай уҡ ҡылыҡтарыңың һөҙөмтәһен таныуын иҫәпкә алып рухи һәм хоҡуҡи нормалар позицияһынан башҡа кешеләрҙең ҡылыҡтарын һәм тәртибен баһаларға әҙерлек;
социаль ҡаршылыҡлы ҡылыҡтарҙы ҡабул итмәү; шәхси һәм йәмғиәт киңлектәр шарттарында шәхестең иреклеге һәм яуаплылығы;
эстетик тәрбиә:
сәнғәттең төрлө төрҙәрен, традициялар һәм үҙеңдең һәм башҡа халыҡтарҙың ижадын ҡабул итеү;
сәнғәткә эмоциональ тәьҫир итеүҙе аңлау; аралашыу һәм үҙеңде күрһәтеү сараһы булараҡ әҙәби мәҙәнилектең мөһимлеген аңлау; аралашыу һәм үҙеңде күрһәтеү сараһы булараҡ башҡорт теленең мөһимлеген аңлау;
физик тәрбиә, һаулыҡ мәҙәниәтен формалаштырыу һәм эмоциональ именлек:
үҙ тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, йәшәү ҡиммәттәрен аңлау;
үҙеңдең һаулығыңа һәм сәләмәт тормош алып барыуға (сәләмәт аҙыҡ, гигиеник ҡағиҙәләрҙе һаҡлау, эш һәм ял режимын тигеҙләү, физик активлыҡ) күрһәтмә һәм яуаплы мөнәсәбәт; насар ҡылыҡтарҙың (спиртлы эсемлектәр, наркотиктар ҡулланыу, тартыу) физик һәм психик һаулыҡҡа зыян килтереүсе башҡа формаларҙың һөҙөмтәләрен аңлау; хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен, шулай уҡ мәктәптә тел буйынса белем биреү процесында интернет-мөхитендә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре күнекмәләрен һаҡлау;
стресс ситуацияларға һәм социаль, үҙгәреүсе мәғлүмәти һәм тәбиғәт шарттарына, шулай уҡ үҙ тәжрибәңә һәм артабанғы маҡсатты төҙөүгә яраҡлашыу һәләтлеге;
үҙеңде һәм башҡаларҙы тәнҡитләмәй ҡабул итеү;
үҙеңдең эмоциональ хәл торошоңдо һәм башҡаларҙың эмоциональ хәл торошон тоя белеү, үҙеңдең хәл торошоңдо сағылдырыу өсөн тап килгән тел сараларын ҡулланыу, шулай уҡ башҡорт телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәр миҫалына нигеҙләнеп;
хеҙмәт тәрбиәһе:
технологик һәм социаль йүнәлешле ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә (ғаилә, мәктәп, ҡала, өлкә сиктәрендә) актив ҡатнашыуға күрһәтмә, ундай йүнәлешле эш төрөн планлаштырыу, инициировать итеү һәләтлеге һәм үҙаллы эшләү;
төрлө төрҙәге эш һәм һөнәрҙе практик өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу, шулай уҡ өйрәнелгән предмет белемен ҡулланыу нигеҙендә һәм филолог, журналист, яҙыусыларҙың эшмәкәрлеге менән таныштырыу;
хеҙмәткә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге һөҙөмтәләренә ихтирам, шәхси һәм йәмғиәт ҡыҙыҡһыныуын һәм ихтыяждарын иҫәпкә алып, белем биреүҙең троекторияһын төҙөү һәм тормош пландарын аңлы рәүештә һайлау;
экологик тәрбиә:
тирә-яҡ мөхит өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл иткәндә тәбиғи һәм социаль ғилем өлкәһендәге белемде ҡулланыуға йүнәлеш, ҡылыҡтарыңды планлаштырыу һәм тирә-яҡ мөхиткә зыян итеүсе һөҙөмтәләрҙе баһалау;
экологик проблемаға ҡарата үҙ ҡарашыңды теүәл һәм эҙмә-эҙлекле сағылдыра белеү;
экологик мәҙәниәт кимәлен күтәреү, глобаль характерҙағы экологик проблеманы таныу һәм уны хәл итеү юлдары;
тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе ҡылыҡтарҙы актив ҡабул итмәү, шул иҫәптән экологик проблеманы күтәргән әҙәби әҫәрҙәр менән танышыуҙа формалашҡандарын;
тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе ҡылыҡтарҙы актив ҡабул итмәү;
тәбиғәт, технологик һәм социаль мөхит менән бәйләнеш шарттарында гражданин һәм ҡулланыусы булараҡ үҙеңдең ролеңде таныу;
экологик йүнәлешле практик эшмәкәрлектә ҡатнашыуға әҙерлек;
ғилми белем алыу ҡиммәттәре:
кеше, тәбиғәт һәм йәмғиәт, тәбиғәт һәм социаль мөхит менән кешенең үҙ-ара бәйләнеше, үҫешенең төп ҡануниәттәре тураһында ғилми күҙҙалауҙың заманса системаһы эшмәкәрлегенә йүнәлеш;
тел һәм уҡыу мәҙәниәте, донъяны танып белеү сараһы булараҡ уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү;
Мәктәптә тел буйынса белем биреү үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, тикшеренеү эшмәкәрлегенең төп күнекмәләрен үҙләштереү; тәжрибә, күҙәтеү, ҡылыҡтарҙы ҡабул итеүгә күрһәтмә һәм шәхсән, коллектив именлегенә өлгәшеү юлдарын камиллаштырыуға ынтылыу;
Социаль һәм тәбиғәт мөхитендәге үҙгәреү шарттарына уҡыусыларҙың яраҡлашыуын тәьмин итеүҙә шәхсән һөҙөмтәләр:
уҡыусыларҙың социаль тәжрибәне, төп социаль ролде, норма һәм йәмғиәт тәртип ҡағиҙәләрен, төркөмдә һәм профессиональ эшмәкәрлек буйынса формалашҡан, шулай уҡ башҡа мәҙәни мөхиттәге кешеләр менән социаль бәйләнештә булған, ғаилә, төркөм социаль тормош берлеге формаларын үҙләштереү;
уҡыусыларҙың билдәһеҙлек шарттарында, тәжрибәгә һәм башҡаларҙың белемдәренә асыҡ булыуҙа үҙ-ара тәьҫир итеү һәләтлелеге;
билдәһеҙлек шарттарында эшләү һәләте, практик эшмәкәрлек аша үҙеңдең компетентлыҡ кимәлен күтәреү, шул иҫәбтән башҡа кешеләрҙән уҡырға өйрәнеү, берҙәм эшмәкәрлектә башҡаларҙың тәжрибәһенән сығып, яңы белем, күнекмә һәм компетенция алыу;
образдарҙы асыу һәм бәйләү күнекмәһе, яңы белемде формалаштырыу һәләте, объект һәм күренеш тураһында идея, аңлатма, гипотезаны формалаштырыу һәләте, шул иҫәптән элек билдәле булмағандарын, үҙ белем һәм компетенцияңдың етешмәүен аңлау, үҙ үҫешеңде планлаштырыу;
ныҡлы үҫеш концепцияһы өлкәһендә төп аңлатма, термин һәм күҙ алдына килтереүҙәрҙе ҡуллана белеүе, тәбиғәт, йәмғиәт һәм иҡтисадтың бер-береһенә бәйләнешен анализлау һәм асыу, тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон иҫәпкә алып, үҙ эшеңде баһалау, маҡсатҡа өлгәшеү һәм ҡаршылыҡтарҙы, мөмкин булған глобаль һөҙөмтәне еңеп сығыу;
стресс ситуацияларҙы аңлау һәләте, тормош, телмәр һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, булған үҙгәрештәрҙе һәм һөҙөмтәне баһалау; стресс ситуацияһын баһалау, ҡабул ителәсәк ҡарар һәм эшмәкәрлекте корректлау; һөҙөмтәне формалаштырыу һәм баһалау, тәжрибәне булдырыу, килеп тыуған ситуацияның ыңғай яҡтарын таба белеү; уңыш гарантияһы булмаған осраҡта эш итергә әҙер булыу.
Метапредмет һөҙөмтәләр
универсаль уҡыу танып-белеү хәрәкәттәрен үҙләштереү
Төп логик хәрәкәт:
тел берәмектәрен, тел күренештәрен һәм процестарҙың булған билдәләрен характерлау һәм асыу;
дөйөмләштереү һәм сағыштырыуға, үткәреләсәк анализ критерияларына нигеҙ булараҡ тел берәмектәре (күренеш) классификацияһының булған билдәләрен ҡуйыу; тел берәмектәренең булған билдәләрен классификациялау;
ҡараласаҡ факт, мәғлүмәт һәм күҙәтеүҙәрҙә ҡапма-ҡаршылыҡты һәм ҡануниәтте асыу; ҡануниәт һәм ҡапма-ҡаршылыҡты асыу өсөн критерийҙар тәҡдим итеү;
ҡуйылған кәрәкле уҡыу мәсьәләһен хәл итеү өсөн мәғлүмәттең етмәүен асыҡлау;
тел процестарын өйрәнеүҙә сәбәп-тикшеренеү бәйләнештәрҙе асыҡлау; дедуктив һәм индуктив һөҙөмтә, аналогия буйынса һөҙөмтә ҡулланып, һығымта эшләү, бер-береһенә бәйләнеш буйынса гипотеза формалаштырыу;
төрлө төрҙәге текстар, төрлө тел берәмектәре менән эшләү барышында, хәл итеү варианттарын сағыштырып һәм үҙаллы билдәләгән критерийҙарҙы иҫәпкә алып, ҡулайлы вариантты һайлап, уҡыу мәсьәләһенең сиселешен үҙаллы һайлау.
Төп тикшеренеү эшмәкәрлеге:
тел белемендә һорауҙы белем алыуҙың тикшеренеү инструменты булараҡ ҡулланыу;
ысынбарлыҡ һәм теләгән хәл торош ситуацияһы араһында тап килмәгәнлекте теркәүсе һорауҙы формалаштырыу;
үҙ фекере йөрөтөүеңде һәм башҡаларҙың фекеренең дөрөҫлөгө тураһында гипотеза формалаштырыу;
эшмәкәрлектең алгоритмын төҙөү һәм уны уҡыу мәсьәләһен сисеүҙә ҡулланыу;
тел берәмектәренең, процестарҙың, сәбәп-тикшеренеү бәйләнештәрҙең һәм объектарҙың бер-береһенән бойондороҡло булыу үҙенсәлектәрен ҡуйыу буйынса үҙаллы төҙөлгән план буйынса ҙур булмаған тикшеренеү үткәреү;
лингвистик тикшеренеү (эксперимент) барышында алынған мәғлүмәттең ысынбарлыҡҡа тап килеүен һәм ҡулланылышлы булыуын тикшереү;
алып барылған күҙәтеү, тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса дөйөмләштереү һәм һығымтаны үҙаллы формалаштырыу; алынған дөйөмләштереү һәм һығымтаның ысынбарлыҡҡа тап килеүен баһалау инструменттары менән ҡулланыу;
Оҡшаш ситуацияларҙа мөмкин булған артабанғы үҫеш процесын, ваҡиғалар һәм уларҙың һөҙөмтәләрен прогнозлау, шулай уҡ яңы шарттар һәм контекстарҙа уларҙың үҫеше тураһында фараз итеү.
Мәғлүмәт менән эшләү:
тәҡдим ителгән уҡыу мәсьәләһен һәм бирелгән критерийҙарҙы иҫәпкә алып, мәғлүмәтте эҙләүҙә һәм һайлауҙа төрлө метод, инструметтарҙы ҡулланыу;
текст, таблица һәм схемала күрһәтелгән мәғлүмәтте һайлау, анализлау,интерпретация биреү, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу;
текстағы мәғлүмәттең дөрөҫлөгө һәм ҡулланылышы күҙлегенән баһалау өсөн төрлө төрҙәге аралашыу һәм уҡыуҙы ҡулланыу һәм уҡыу мәсьәләһен хәл итеү маҡсатынан кәрәкле мәғлүмәтте үҙләштереү;
ҡуйылған маҡсаттарҙы иҫәпкә алып, мәғлүмәтте алыу, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу өсөн мәғәнәле уҡыуҙы ҡулланыу;
төрлө мәғлүмәти сығанаҡтарҙа тап килгән аргументтарҙы (раҫлаусы йә кире ҡағыусы бер үк идеяны, версияны) табыу;
мәғлүмәтте (текст, презентация, таблица, схема) тәҡдим итеүҙең ҡулайлы формаһын үҙаллы һайлау һәм хәл ителәсәк мәсьәләне ауыр булмаған диаграмма, графика һәм, коммуникатив күрһәтмә бәйләнешендә уның комбинацияларын иллюстрациялау;
уҡытыусы тарафынан тәҡдим ителгән йә үҙаллы аныҡ итеп әйтелгән критериялар буйынса мәғлүмәттең ышаныслылығын баһалау;
Мәғлүмәтте эффектив (файҙалы) иҫтә ҡалдырыу һәм системалаштырыу
универсаль уҡыу коммуникатив хәрәкәттәрен үҙләштереү
Аралашыу:
фекерҙе ҡабул итеү һәм аныҡ итеп әйтеү, аралашыуҙың шарт һәм маҡсатына ярашлы эмоцияңды белдереү; диалог һәм дискуссияларҙа, телдән монологик телмәрҙә һәм яҙма текстарҙа үҙеңде (үҙеңдең ҡарашыңды) белдереү;
невербаль аралашыу сараларын таныу, социаль тамғаларҙың мәғәнәһен аңлау;
конфликт ситуацияларҙың тәүшарттарын белеү һәм таныу һәм конфликты йомшартыу, һөйләшеү алып барыу;
башҡаларҙың ниәттәрен аңлау, әңгәмәләшеүсеңә ихтирам күрһәтеү һәм корректлы формала үҙеңдең килешимәүеңде аныҡ итеп әйтеү;
диалог/дискуссия барышында мәсьәләләрҙе хәл итеү маҡсатынан һәм аралашыуҙың ыңғай хәл итеүен ҡеүәтләп, тема буйынса һорау биреү һәм үҙ идеяларыңды әйтеү;
диалогта ҡатнашыусыларҙың фекерен фекерең менән сағыштырыу, позицияларҙың айырмалы һәм оҡшаш яҡтарын табыу;
үткәрелгән тел анализы, эшләнелгән лингвистик эксперимент, эҙләнеү, проект һөҙөмтәләрен халыҡ алдында тәҡдим итеү;
презентацияның маҡсатын һәм аудиторияның үҙенсәлеген иҫәпкә алып, сығыш форматын үҙаллы һайлау һәм күргәҙмә материалды ҡулланып, уға ярашлы телдән һәм яҙма текст төҙөү.
Берҙәм эшмәкәрлек:
тәғәйен проблеманы хәл итеүҙә командала һәм шәхсән эштең өҫтөнлөгөн аңлау һәи ҡулланыу, ҡуйылған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә төркөм менән эшләү формаһын ҡулланыуҙың кәрәклеген нигеҙләү;
берҙәм эшмәкәрлектең маҡсатын ҡабул итеү, уға өлгәшеү өсөн коллектив менән планлаштырыу һәм хәрәкәтте башҡарыу;
берҙәм эшмәкәрлекте ойоштороуҙы планлаштырыу, үҙеңдең ролеңде (берҙәм эшмәкәрлектә ҡатнашыусыларҙың барыһының да өҫтөнлөктәрен һәм мөмкинлектәрен иҫәпкә алып) билдәләү, команда ағзалары араһында мәсьәләләрҙе бүлеп биреү, төркөм формаһындағы эштә (фекер алышыу, “мейе штурмы” һәм башҡалар) ҡатнашыу;
үҙеңә бүленгән эште башҡарыу, үҙ эшеңдең йүнәлеше буйынса сифатлы һөҙөмтәгә өлгәшеү һәм командалағы башҡа ағзаларҙың эштәре менән үҙ эшеңде тиңләү;
дөйөм һуңғы һөҙөмтәгә һалған өлөшөңдөң сифатын эшмәкәрлектә ҡатнашыусылар үҙаллы аныҡ итеп билдәләгән критерийҙар буйынса баһалау; баштағы мәсьәләнең һөҙөмтәләре һәм һуңғы һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн командалағы һәр ағзаның өлөшөн сағыштырыу һәм төркөм алдында отчет тәҡдим итергә әҙерлекте күрһәтеү.
Универсаль уҡыу регулятив эшмәкәрлекте үҙләштереү
Үҙ ойоштороу:
уҡыу мәсьәләһе һәм тормош ситуациялары өсөн проблемаларҙы асыу;
хәл итеүҙе ҡабул итеүҙә төрлө йүнәлештәрҙә (шәхсән, төркөмдә хәл итеүҙә) ориентирлашыу;
мәсьәләне сисеүҙә (йә уның өлөшөн) үҙаллы алгоритм төҙөү, булған ресурстарҙы һәм үҙ мөмкинлектәреңде иҫәпкә алып, уҡыу мәсьәләһен сисеүҙең ысулын һайлау, хәл итеүҙең мөмкин булған варианттарын аргументлау;
үҙаллы эшмәкәрлек планын төҙөү, уны тормошҡа ашырыуҙа кәрәкле төҙәтмәләр индереү;
хәл итеүҙә яуаплылыҡты алыу һәм һайлап алыу.
Үҙ баһалау:
үҙ контролдең ( шул иҫәптән телмәр) төрлө ысулдарына эйә булыу;
уҡыу ситуацияһына адекват баһа биреү һәм уны үҙгәртеү буйынса план тәҡдим итеү;
уҡыу мәсьәләһен хәл итеүҙә килеп сығыусы ауырлыҡтарҙы күҙҙаллау һәм уны хәл итеүҙе көйләү;
эшмәкәрлек һөҙөмтәләренә өлгәшеүҙең (өлгәшмәүҙең) сәбәбен аңлатыу; коммуникатив уңышһыҙлыҡтарҙың сәбәбен аңлау һәм уны иҫкәртә белеү, үҙләштерелгән телмәр тәжрибәһенә баһа биреү, маҡсат һәм аралашыу шарттарын иҫәпкә алып, үҙ телмәреңде корректировкалау.
Эмоциональ интеллект:
-үҙ эмоцияң һәм башҡаларҙың эмоцияһы менән идара итеү һәләтен үҙләштереү;
-эмоцияның сәбәптәрен асыу һәм анализлау; телмәр ситуацияһын анализлауҙа башҡа кешенең дәлил һәм ниәттәрен аңлау; үҙ эмоцияларыңды сағылдырыуҙың ысулдарын көйләү.
Үҙеңде һәм башҡаларҙы ҡабул итеү:
-башҡа кешенең һәм үҙ фекереңә аңлы ҡарау; үҙеңдең һәм башҡаларҙың хаталаныуға хоҡуғын таныу;
-үҙеңде һәм башҡаларҙы тәнҡитләмәй ҡабул итеү, асыҡлыҡ күрһәтеү;
-тирә-яҡтағы бөтә нәмәне контролдә тотоп булмауҙы аңлау.
Предмет һөҙөмтәләре
5 класс
Уҡыусылар белергә тейеш:
- башҡорт теленең байлығын һәм тасуирлығын аңлау, уны дәлилләүсе миҫалдар килтереү;
- лингвистиканың төп бүлектәрен, төп тел берәмектерен һәм телмәр (өн, морфема, һүҙ, һүҙбәйләнеш, һөйләм) белеү.
- телдән һәм яҙма телмәрҙең, диалог һәм монологтың айырмалыҡтарын характерлау, көндәлек тормоштапрактик – йүнәлешле уҡыу мәсьәләһен хәл итеү барышында телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен иҫәпкә алыу;
- лингвистик темаға (өйрәнелгән кимәлдә) диалог/полилогта һәм тормоштағы күҙәтеүҙәр нигеҙендәге диалогта ҡатнашыу;
- тыңлау төрҙәрен үҙләштереү: һайланма, танышыу, ентекле;
- уҡыу төрҙәрен үҙләштереү : өйрәнеү, танышыу, ҡарап сығыу,
эҙләнеү;
- хәҙерге башҡорт әҙәби теле тураһында күҙҙаллай белеү;
- яҡшы һәм дөрөҫ телмәр күрһәткестәре тураһында дөйөм күҙҙаллау;
- орфоэпик һәм акцентологик вариант нормаларын айырыу; орфоэпик нормаларҙың әйтеү нормаларын иҫәпкә алып ҡулланыу;
- исем, сифат, ҡылымдарҙа (өйрәнелгән кимәлдә) баҫымдарҙы айырыу; исем, сифат, ҡылымдарҙа (өйрәнелгән кимәлдә) айырым грамматик нормаларҙа баҫымдарҙың нормаларын һаҡлау;
- синонимдар, антонимдар, омонимдар (өйрәнелгән кимәлдә) ҡулланыу нормаларын һаҡлау; һүҙҙәрҙе уларҙың мәғәнәһе һәм лексик яраҡлашыу ҡағиҙәләренә яраҡлы ҡулланыу;
- типик телмәр хаталарын айырыу; һөйләү телмәрендә телмәр хаталарын табыу һәм төҙәтеү; грамматик нормаларҙы боҙоуға бәйле типик хаталарҙы айырыу; телдән һәм яҙма телмәрҙә грамматик хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү;
- рәсми һәм рәсми булмаған телмәр ситуацияларында этикет формаларын һәм мөрәжәғәт итеү формаларын һаҡлау; таныш булмаған кешегә мөрәжәғәт итеүҙә хәҙерге мөрәжәғәт итеү формалары; милли телмәр этикеты нигеҙендә ятыусы аралашыуҙың этикет принциптарын һаҡлау; башҡорт этикетының вербаль (телдән) һәм вербаль булмаған аралашыу манераһын һаҡлау;
- аңлатмалы, орфоэпик һүҙлектәр, синонидар, антонимдар һүҙлеге, грамматик һүҙлектәр, белешмәләр ҡулланыу, шул иҫәптән мультимедийныйҙарҙы ҡулланыу; пунктуациянан орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу;
- текстың төп билдәләрен таныу; тексты композицион-мәғәнәүи өлөштәргә (абзацтар) бүлеү; һөйләмдәрҙең һәм текст бүлектәренең (һүҙ формаһы, тамырҙаш һүҙҙәр, синонимдар, антонимдар, эйәлек заты алмаштары, һүҙҙәр ҡабатланыуы) бәйләнеү сараларын таныу; алған белемдәрҙе үҙ текстарыңды (телдән һәм яҙма) төҙөүҙә ҡулланыу;
- текстың төп билдәләре буйынса алған белемдәрҙе практикала ҡулланыу;
- тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, текстар төҙөү;
- тыңланған һәм уҡылған текстарҙы мәғлүмәти эшкәртеү күнекмәләрен үҙләштереү: текстың йөкмәткеһен телдән һәм яҙма формала һөйләү маҡсатынан сығып, план (ябай, ҡатмарлы)төҙөү;
- һөйләү телмәре, функциональ стилдәр, матур әҙәбиәт теленең үҙенсәлектәре тураһында дөйөм күҙҙаллау;
- өндәрҙе характерлау: өн менән хәрефтең айырмалыҡтарын аңлау, өндәр системаһын характерлау;
- фонетик анализ үткәреү;
- фонетика, графика, орфоэпия буйынса белемдәрҙе дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу практикаһында ҡулланыу;
- дөрөҫ яҙыу практикаһында орфограмма буйынса белемдәрҙе ҡулланыу (шулай уҡ ь (нәҙек айырыу билдәһе) һәм ъ (ҡатылыҡ айырыу билдәһе) буйынса өйрәнелгәндәрҙе ҡулланыу);
- төрлө ысулдар менән (тамырҙаш һүҙҙәр һайлау, синоним, антоним һүҙҙәр табыу; контекст буйынса һүҙҙең мәғәнәһен табыу, аңлатмалы һүҙлек ярҙамында) һүҙҙең лексик мәғәнәһен аңлатыу;
- бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе табыу, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе айырыу;
- синоним, антоним, омонимдарҙы таныу; күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе һәм омонимдарҙы айырыу; пароним һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡуллана белеү;
- һүҙҙәрҙең тематик төркөмөн характерлау;
- һүҙҙәргә лексик анализ үткәреү (үтелгәндәр кимәлендә). Лексик һүҙлектәр (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, омонимдар) һүҙлектәре менән ҡуллана белеү;
- морфеманы телдең минималь берәмеге булараҡ характерлау;
- һүҙҙәрҙә морфемаларҙы таныу;
- һүҙҙәргә морфематик анализ үткәреү;
- һүҙҙең лексик-грамматик разряды булараҡ һүҙ төркөмдәре, һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уҡыу мәсьләһен практик-йүнәлешле хәл итеүҙә башҡорт телендәге һүҙ системаһы тураһында белемдәрҙе ҡулланыу;
- исем, сифат, ҡылымдарҙы таныу;
- исем, өлөшләтә сифаттарға, ҡылымдарға морфологик анализ үткәреү;
- төрлө төрҙәге тел анализы һәм телмәр практикаһында морфология буйынса белемдәрҙе ҡулланыу;
- исем, сифат һәм ҡылымдарҙы дөрөҫ яҙыу нормаларын ҡулланыу;
- дөйөм грамматик мәғәнә, морфологик билдәләрҙе һәм исемдәрҙең синтаксик функцияһын билдәләү; телмәрҙә уның ролен аңлатыу;
- исемдәрҙең лексик-грамматик разрядтарын билдәләү;
- исемдәргә морфологик анализ үткәреү, һүҙ үҙгәреше, исемдәрҙе дөрөҫ әйтеү;
- яңғыҙлыҡ исемдәрҙе, ҡыҫҡартылған исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу нормаларын ҡулланыу;
- дөйөм грамматик мәғәнә, морфологик билдәләрҙе һәм сифаттың синтаксик функцияһын билдәләү; телмәрҙә уның ролен аңлатыу;
- сифаттарға (өйрәнелгән кимәлдә) өлөшләтә морфологик анализ яһау;
- өйрәнелгән орфограммалар менән сифаттарҙы дөрөҫ яҙыу нормаларын ҡулланыу;
- ҡылымдың дөйөм грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияларын аңлатыу; ҡылымдарҙың һүҙбәйләнештәрҙә, һөйләмдәрҙә һәм телмәрҙәге ролен аңлатыу;
- ҡылымдарҙы (үткән, хәҙерге, киләсәк) заманда дөрөҫ ҡулланыу;
- ҡылымдарҙы (хәбәр, өндәү, теләк, шарт) һөйкәлешендә дөрөҫ ҡулланыу;
- ҡылымдарҙы өйрәнелгән орфограммалар нигеҙендә дөрөҫ яҙыу нормаларын ҡулланыу;
- синтаксик берәмектәрен (һүҙбәйләнеш һәм һөйләм) таныу; һүҙбәйләнештәргә һәм ябай һөйләмдәргә синтаксик анализ үткәреү; ябай һәм ҡушма һөйләмдәргә (өйрәнелгән кимәлдә) пунктуацион анализ үткәреү; төрлө төрҙәге тел анализдары үткәргәндә һәм телмәр практикаһында синтаксис һәм пунктуация буйынса белемдәрҙе ҡулланыу;
- һүҙбәйләнештәрҙә эйәртеүсе һүҙҙе грамматик билдәләре буйынса таныу; ябай һөйләмдәрҙе; һөйләмдәрҙе әйтелеү маҡсаты (хәбәр, өндәү, һорау) буйынса таныу; эмоциональ төҫмөрө (өндәү, өндәү булмаған), грамматик нигеҙҙең иҫәбе (ябай һәм ҡушма), эйәрсән киҫәктәрҙең булыуы (йыйнаҡ һәм тарҡау) буйынса таныу; баш киҫәктәр (грамматик нигеҙҙе) һәм эйәрсән киҫәктәрҙе билдәләү; һөйләмдә эйәрсән (өйрәнелгән кимәлдә) сағылдырыуҙа морфологик саралар;
- өндәш һүҙҙәрҙе таныу. Өндәш һүҙле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуйыу;
- тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә, тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр менән, өндәш һүҙле һөйләмдәрҙә, ҡушма һөйләмдәрҙә пунктуацион нормаларҙы һаҡлау;
- һөйләмдәргә (өйрәнелгән кимәлдә) синтаксик анализ яһау.
6 класс
Уҡыусылар белергә тейеш:
- Башҡорт телен Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булараҡ функцияһын характерлау;
- башҡорт әҙәби теле тураһында белеү;
- тормошта күҙәтеүҙәр, фәнни-уҡыу-уҡытыу, әҙәби һәм фәнни-популяр әҙәбиәт (монолог-һүрәтләү, монолог-хәбәр итеү, монолог-фекер йөрөтөү) нигеҙендә телдән монологик сығыш булдырыу; лингвистик темаға белдермә менән сығыш яһау;
- диалогта (эшмәкәрлеккә саҡырыу, фекер алышыу) ҡатнашыу;
- исем, сифат, ҡылым (өйрәнелгән кимәлдә) баҫым нормаларын һаҡлау; орфоэпик һәм акцентологик норма варианттарын һаҡлау; хәҙерге орфоэпик норма варианттарын иҫәпкә алып, һүҙҙәрҙе ҡулланыу;
- орфоэпик һәм акцентологик норма варианттарын һаҡлау;
- хәҙерге орфоэпик норма әйтелеш варианттарын иҫәпкә алып, һүҙҙәрҙе ҡулланыу;
- исем, сифат, ҡылым, алмаш, һан, рәүеш, теркәүес, исем ҡылым, сифат ҡылым, уртаҡ ҡылым, хәл ҡылымдарҙы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен (өйрәнелгән кимәлдә) хәҙерге башҡорт әҙәби теле нормаларына яраҡлы телмәрҙә ҡулланыу;
- ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен уларҙы мәғәнәләренә һәм стилистик үҙенсәлектәренә яраҡлы ҡулланыу;
- ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- телдән һәм яҙма телмәрҙә типик телмәр хаталарын асыу, анализлау һәм төҙәтеү;
- сит һәм үҙеңдең телмәреңде (өйрәнелгән кимәлдә) хәҙерге башҡорт әҙәби теле нормалары күҙлегенән анализлау һәм баһалау;
- аралашыуҙа башҡорт этикетының вербаль һәм вербаль булмаған манераһын һаҡлау; милли башҡорт телмәр этикеты нигеҙендә ятҡан аралашыу этикет принциптарын һаҡлау; аралашыуҙы башлау һәм тамамлау, маҡтау һәм комплимент әйтеү, рәхмәт белдереү, хуплау, тынысландырыу һ.б.;
- тексты уның төп билдәләренә яраҡлы булыу күҙлегенән анализлау;
- телмәр төрҙәренең функциональ-мәғәнәүи төрҙәге текстарын характерлау; телмәр төрҙәре булараҡ һүрәтләү (кешенең тышҡы ҡиәфәтен, торлаҡты, торған урыныңды, тәбиғәтте, эшмәкәрлекте) үҙенсәлектәрен характерлау;
- текстағы һөйләмдәрҙең бәйләнеш сараларын асыу;
- төрлө төрҙәге анализдар яһағанда һәм телмәр практикаһында телмәр төрҙәренең функциональ-мәғәнәүи тураһындағы белемдәрҙе ҡулланыу; үҙ тексыңды төҙөү практикаһында текстың төп билдәләре белемдәрен ҡулланыу;
- тексҡа мәғәнәүи, уның композицион үҙенсәлектәренә анализ эшләү, микротемаларын һәм абзацтарының иҫәбен билдәләү;
- тексҡа мәғәнәүи, уның композицион үҙенсәлектәренә анализ үткәреү;
- телмәр төрҙәренең төрлө функциональ-мәғәнәүи (хикәйәләү, кешенең тышҡы ҡиәфәтен, торлаҡты, торған урыныңды, тәбиғәтте, эшмәкәрлекте) текстары төҙөү;
- тексты ҡайтанан эшкәртеү күнекмәләрен үҙләштереү: уҡылған тексҡа план төҙөү (ябай, ҡатмарлы) артабан тексты телдән һәм яҙма формала йөкмәкеһен һөйләү маҡсаты менән; уҡылған һәм тыңланған текста төп һәм икенсел мәғлүмәтте айырып алыу; төрлө сығанаҡтарҙан, шулай уҡ лингвистик һүҙлектәрҙән һәм белешмәләрҙән мәғлүмәт алыу һәм уны уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлегендә ҡулланыу;
- телмәрҙә рәсми эш ҡағыҙҙары стиле, телмәрҙә фәнни стилдең үҙенсәлектәрен характерлау, һүҙлек мәҡәләһе һәм фәнни белдермә төҙөүгә талаптарҙы һанап китеү; телдә төрлө функциональ текстарҙы һәм жанрҙарҙы (хикәйә; ғариза, ышаныс ҡағыҙы; һүҙлек мәҡәләһе, фәнни белдермә) анализлау;
- төрлө төрҙәге тел анализы яһағанда һәм телмәр практикаһында рәсми эш ҡағыҙҙары стиле һәм фәнни стиль тураһындағы белемдәрҙе ҡулланыу;
- һүҙҙәрҙе килеп сығышы яғынан анализлау: төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр; актив һәм пассив һүҙлек запасына ҡарауҙары менән айырыу: неологизмдар, иҫкергән һүҙҙәр (историзмдар һәм архаизмдар); һүҙҙәре ҡулланыу сфераһы яғынан айырыу: дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәр һәм ҡулланышы яғынан сикләнгән һүҙҙәр (диалектизмдар, терминдар, профессиональ һүҙҙәр, жаргондар); һүҙҙәрҙең стилистик төҫмәрленештәрен билдәләү;
- текста фразеологизмдарҙы таныу, уларҙың мәғәнәләрен билдәләй белеү; фразеологизмдарҙың ҡулланыу ситуацияһын характерлау;
- ҡанатлы һүҙҙәр һәм афоризмдарҙы билдәләү;
- телмәр ситуацияһына яраҡлы лексик сараларҙы һайлауҙы тормошҡа ашырыу; сит тел һүҙлектәре, иҫкергән һүҙҙәр ҡулланыу; үҙеңдең һәм сит телмәрҙе теүәл, урынлы һәм һүҙ ҡулланыуҙың тасуирлығыкүҙлегенән сығып баһалау; аңлатмалы һүҙлектәр ҡулланыу;
- һүҙҙәрҙә һүҙҙең формаһын һәм һүҙ яһаусы морфемаларҙы таныу;
- һүҙ яһалыу юлдарын билдәләү; һүҙҙәргә морфемик һәм һүҙ яһаусы анализ эшләү; морфемика һәм яһалышы буйынса белемде төрлө төрҙәге тел анализы яһағанда ҡулланыу;
- сифаттарҙың һүҙьяһалыш нормаларын билдәләү;
- өйрәнелгән орфограммаларҙы таныу; һүҙҙәргә орфографик анализ яһау; дөрөҫ яҙыу практикаһында орфография буйынса белемде ҡулланыу;
- ҡушма һәм ҡыҫҡартылған һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- исемдәрҙә эйәлек заты ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү; хәбәрлек заты ялғауҙарында баҫымдың үҙенсәлектәрен аңлау;
- төп, артыҡлыҡ, аҙһытыу, сағыштырыу дәрәжәләрен айырыу;
- килеш ялғауҙарын таныу һәм килеш мәғәнәләрен аңлау;
- һандарҙы таныу; һандарҙың төп грамматик мәғәнәләрен билдәләү; һандарҙың мәғәнәләре, төҙөлөшө яғынан төркөмсәләрен айырыу;
- һандарҙы үҙгәртеү һәм үҙенсәлектәрен, синтаксик функцияһын характерлау; телмәрҙә һандарҙың ролен, фәнни мәҡәләләрҙә, эшлекле телмәрҙәуларҙы ҡулланыу үҙенсәлектәрен билдәләү;
- һандарҙы дөрөҫ ҡулланыу; уларҙы дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- алмаштарҙы таныу; төп грамматик мәғәнәһен билдәләү; алмаштарҙы үҙгәртә белеү; уларҙы үҙгәртеү үҙенсәлектәрен, синтаксик функцияһын, телмәрҙәге ролен характерлау;
- башҡорт телмәр этикеты талаптарына яраҡлы алмаштарҙы, шул иҫәптән алдағы текстың мәғәнәһенә яраҡлы (ике төрлө мәғәнәлекте, яңылышлыҡты булдырмау өсөн) 3-сө заттағы алмашты дөрөҫ ҡулланыу; алмаштарҙы дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- ҡылым төркөмсәләрен (исем, сифат, уртаҡ, хәл ҡылымдар) айырыу; ҡылым йүнәлештәрен билдәләү; ҡылым күләмдәре һәм ҡылым рәүешлеген характерлау;
- исем, сифат, уртаҡ, хәл ҡылымдарҙы, рәүеш, ярҙамсы һүҙ төркөмдәре (теркәүес, бәйләүес, киҫәксә, мөнәсәбәт һүҙҙәр, ымлыҡтар, оҡшатыу һүҙҙәрен) таныу һәм морфологик анализ яһау; төп грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәләрен, синтаксик функцияларын билдәләү;
- исем ҡылымдың мәғәнәһе һәм яһалышын билдәләү;
- исем ҡылымдың исемгә күсеүен таныу; исемҡылымдың исемгә оҡшаш яҡтары: һан, килеш, эйәлек заты менән үҙгәреүен билдәләү;
- исем ҡылымдарҙың барлыҡ-юҡлыҡ формаһын айырыу;
- исем ҡылымдарҙың һөйләмдәге ролен белеү;
- уртаҡ ҡылымдың мәғәнәһен һәм яһалышын характерлау;
- уртаҡ ҡылымдың юҡлыҡ формаһын һәм синтаксик вазифаларын билдәләү;
- сифат ҡылымды айырым һүҙҙәр төркөмө булараҡ характерлау; сифат ҡылымдарҙың исемләшеүе, уларҙың исем грамматик категорияларын алыуын билдәләү;
- сифат ҡылымдың заман формаларын (үткән заман сифат ҡылым, киләсәк заман сифат ҡылым, хәҙерге заман сифат ҡылым) айырыу, уларҙың һөйләмдәге вазифаларын белеү;
- сифат ҡылымдарға морфологик анализ яһау, күнекмәләрҙе телмәр практикаһында ҡулланыу;
- сифат ҡылымдарҙы телмәрҙә урынлы ҡулланыу;
- хәл ҡылым: уның мәғәнәһен билдәләү; хәл ҡылымдың төрҙәрен билдәләү;
- хәл ҡылымдың һөйләмдә ролен билдәләү;
- телмәрҙә хәл ҡылымды урынлы ҡулланыу;
- хәл ҡылымдар ҡулланып, һөйләм төҙөү;
- хәл ҡылымлы һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу;
- телмәрҙә рәүештәрҙе таныу; рәүештең дөйөм грамматик мәғәнәһен билдәләү; мәғәнәһе яғынан рәүеш төркөмсәләрен айырыу; уларҙың синтаксик билдәләрен, телмәрҙәге ролен характерлау.
- рәүештәргә синтаксик анализ үткәреү, был күнекмәләрҙе практикала ҡулланыу:
- ярҙамсы һүҙ төркөмдәренә дөйөм характеристика биреү; уларҙың үҙаллы һүҙ төркөмдәренән айырмалы яҡтарын билдәләү;
- ярҙамсы һүҙ төркөмө булараҡ теркәүестәрҙе характерлау; текста теркәүестәрҙең ролен, шулай уҡ һөйләмдең тиң киҫәктәрен һәм ҡушма һөйләм эсендәге ябай һөйләмдәрҙе үҙ-ара бәйләү сараһы булараҡ аңлатыу;
- теркәүестәрҙең бүленеше: теҙеү һәм эйәртеү теркәүестәрен айырыу;
- теркәүестәрҙең телмәрҙәге функцияһын аңлатыу; уларҙы дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- ярҙамсы һүҙ төркөмө булараҡ бәйләүестәрҙе характерлау;
- бәйләүестәрҙең бүленеше: төп һәм эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр, төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр, сығанаҡ килештә ҡулланыусы бәйләүестәрҙе айырыу һәм дөрөҫ ҡулланыу;
- мәғәнәләре һәм стилистик үҙенсәлектәренә ярашлы бәйләүестәрҙе телмәрҙә ҡулланыу;
- киҫәксәләрҙең морфологик билдәләрен, телмәрҙәге, синтаксик вазифаларын билдәләү;
- киҫәксәләрҙең бүленешен (көсәйтеү, раҫлау киҫәксәләре, сикләү киҫәксәләре, икеләнеү киҫәксәләре, һорау киҫәксәләре) айырыу;
- киҫәксәләрҙе дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең синтаксик ролен билдәләү;
- мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең мәғәнәһен һәм телмәрҙә ҡулланышын аңлау;
- телмәрҙә мөнәсәбәт һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланыу һәм дөрөҫ яҙыу нормаларын һаҡлау;
- телмәрҙә ымлыҡтарҙың ролен аңлатыу; һөйләү телмәрендә һәм матур әҙәбиәттә ымлыҡтарҙың ҡулланыу үҙенсәлектәрен характерлау;
- ымлыҡтарҙың төрҙәрен айырыу; ымлыҡтарҙы телмәрҙә ҡулланыу һәм дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәтеү; яҙыуҙа тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу.
7 класс
Уҡыусылар белергә тейеш:
- кеше, дәүләт, йәмғиәт тормошонда туған телдең ролен аңлау;
- тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихының бәйләнешен аңлау; миҫалдар килтереү;
- хәҙерге башҡорт әҙәби телендә телмәр нормаларын һаҡлау;
- монолог-һүрәтләү, монолог-фекер йөрөтөү, монолог-хикәйәләү төҙөү (ҡабатлау);
- күҙәтеүҙәр, шәхси тәьҫораттар, фәнни-уҡыу-уҡытыу, матур әҙәбиәт һәм фәнни-популяр әҙәбиәт (телдән монолог-һүрәтләү, монолог-фекер йөрөтөү, монолог-хикәйәләү) уҡыу нигеҙендә телдән монологик телмәр төҙөү;
- диалог төрҙәрен (эшмәкәрлеккә әйҙәү, фекер менән уртаҡлашыу, мәғлүмәтте һорау, мәғлүмәтте хәбәр итеү) айырыу;
- һүҙҙәрҙе лексик мәғәнәһе һәм лексик тура килеү талаптарына яраҡлы ҡулланыу; паронимдарҙы ҡулланыу нормаларын һаҡлау;
- типик грамматик хаталарҙы (өйрәнелгән кимәлдә) анализлау һәм айырыу;
- хәҙерге әҙәби телдең төп нормаларын иҫәпкә алып, телдән һәм яҙма телмәрҙе корректлау;
- һүҙҙәрҙе хәҙерге орфоэпик, грамматик һәм стилистик норма варианттарын иҫәпкә алып ҡулланыу;
- үҙеңдең телмәреңдә хәҙерге башҡорт әҙәби телдең төп лексик нормаларын иҫәпкә алыу (ҡабатлау);
- хәҙерге башҡорт әҙәби теленең синтаксик нормаларын һаҡлау;
- һүҙбәйләнеш, бер составлы, ике составлы һөйләмдәр, тиң киҫәкле һөйләмдәр, өндәш һүҙҙәр менән һөйләмдәр, инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр менән һөйләмдәр, айырымланған киҫәктәр менән һөйләмдәрҙе төҙөүҙең төп нормаларын аңлау;
- милли башҡорт телмәр этикеты (тупаҫ һүҙҙәрҙе, аңлатма, фразаларҙы ҡулланыуҙы тыйыу; һөйләшеүҙә ҡәтғилекте ҡулланмау һ.б.) нигеҙендә ятыусы аралашыу этикеты принциптарын ҡулланыу;
- кешенең һәм үҙеңдең телмәреңде хәҙерге башҡорт әҙәби теле нормалары күҙлегенән анализлау һәм баһалау;
- аңлатмалы, орфоэпик, синоним, антоним; грамматик һүҙлек һәм белешмәләр, шулай иҫәптән мультимедийныйҙарҙы ҡулланыу; пунктуация буйынса орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу;
- тексты төп билдәләренә ярашлы булыу күҙлегенән анализлау; уның структураһын, абзацтарҙың бәйләнеш үҙенсәлектәрен, текстағы тел-һүрәтләү сараларын билдәләү;
- тексты ҡайтанан эшкәртеү күнекмәләрен үҙләштереү: уҡылған тексҡа план төҙөү (ябай, ҡатмарлы) артабан тексты телдән һәм яҙма формала йөкмәкеһен һөйләү маҡсаты менән; уҡылған һәм тыңланған текста төп һәм икенсел мәғлүмәтте айырып алыу; текст йөкмәткеһен һөйләү; тексты мәғлүмәти эшкәртеү сараларын ҡулланыу; төрлө сығанаҡтарҙан, шулай уҡ лингвистик һүҙлектәрҙән һәм белешмәләрҙән мәғлүмәт алыу һәм уны уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлегендә ҡулланыу;
- публицистик стилдең үҙенсәлектәрен характерлау (шул иҫәптән ҡулланыу, функцияһы), публицистик стилдә тел-һүрәтләү сараларының ҡулланыуы, публицистик стиль текстарының төҙөлөү нормаларын, жанр (интервью, репортаж, ҡыҫҡа мәҡәләләр) үҙенсәлектәрен ҡылыҡһырлау;
- репортаж, ҡыҫҡа мәҡәләләр, интервью; эшлекле ҡағыҙҙар (күрһәтмә) жанрында публицистик стиль текстары төҙөү;
- публицистик стиль текстарын төҙөү нормаларын үҙләштереү;
- рәсми эш ҡағыҙҙары стилен (шул иҫәптән ҡулланыу, функция, тел үҙенсәлектәре), күрһәтмәнең (инструкция) жанр үҙенсәлектәрен характерлау;
- төрлө төрҙәге тел анализдарын яһағанда һәм телмәр практикаһында телдең функциональ төрлөлөгө тураһында белемдәрен ҡулланыу;
- лингвистика бүлеге булараҡ синтаксис тураһында аңлатма;
- синтаксис берәмеге булараҡ һүҙбәйләнеш һәм һөйләмде таныу (ҡабатлау);
- өйрәнелгән тыныш билдәләренең функцияларын айырыу;
- һүҙбәйләнеш, уның һөйләмдән айырмаһын билдәләү;
- һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдарын үҙләштереү; эйәртеүле бәйләнеш төрҙәрен: ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеүҙе айырыу;
- һүҙбәйләнештәрҙе фразеологик берәмектәр менән сағыштырыу, улар араһындағы айырманы таныу;
- телмәр практикаһында һүҙбәйләнештәрҙе төҙөү нормаһын ҡулланыу;
- һөйләмдең төп билдәләрен, телдән һәм яҙма телмәрҙә һөйләмдәрҙе төҙөү сараларын характерлау;
- әйтелеү маҡсаты, эмоциональ биҙәлеше буйынса һөйләмдәрҙе таныу; уның интонацион һәм мәғәнәүи үҙенсәлектәрен характерлау (ҡабатлау);
- һөйләмдә грамматик нигеҙҙең иҫәбе буйынса таныу;эйәне сағылдырыу ысулдары, хәбәр төрҙәре һәм уны сағылдырыу ысулдарын таныу; ябай һөйләү төҙөү нормаларын ҡулланыу; эйә менән хәбәрҙең яраҡлашыу нормаларын ҡулланыу; эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ ҡулланыу нормаларын ҡулланыу;
- һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре барлығы, тулы һәм кәм һөйләмдәр (кәм һөйләмдәрҙең диалогик телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау) яғынан таныу;
- һөйләмдә эйәрсән киҫәктәрҙең төрҙәрен (тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар, өҫтәлмәлек, тура һәм ситләтелгән тултырыусы, хәлдәрҙең төрҙәре: ваҡыт, урын, сәбәп, маҡсат, рәүеш, шарт, күләм-дәрәжә, кире) айырыу;
- һөйләмдәрҙә грамматик нигеҙҙәрҙең һаны буйынса айырыу; эйәне сағылдырыу ысулдары, хәбәр төрҙәре һәм уны сағылдырыу ысулдарын таныу;
- бер составлы һөйләмдәрҙе, уларҙың грамматик билдәләрен; бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәрен (билдәле эйәле һөйләм, билдәһеҙ эйәле һөйләм, эйәһеҙ һөйләм, атама һөйләм) таныу; телмәрҙә бер составлы һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен айырыу;
- тиң киҫәкле һөйләмдәр араһында тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡулланыу;
- дөйөмләштереүсе һүҙҙәре булған тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе айырыу, дөрөҫ интонация менән уҡыу;
- тиң киҫәкле һөйләмдәрҙең үҙенсәлектәрен билдәләү; тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусыларҙы айырыу; тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙе табыу; телмәрҙә тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре ҡуйылыу нормаларын, дөйөмләштереүсе һүҙҙәре булған тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре ҡуйылыу нормаларын ҡулланыу;
- инеш һүҙҙәр һәм инеш һөйләмдәрҙе айырыу, телмәрҙә өндәш һүҙҙәр ҡулланылған һөйләмдәрҙең үҙенсәлектәрен аңлау;
- инеш һүҙҙәр һәм инеш һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре ҡулланыу нормаларын белеү;
- телмәрҙә инеш һүҙҙәр һәм инеш һөйләмдәрҙе ҡулланыу һәм уларҙың функцияларын аңлау;
- инеш һүҙҙәр һәм инеш һөйләмдәр төҙөү нормаларын ҡулланыу;
- һөйләмдең айырымланған киҫәктәренең төрҙәрен (өҫтәлмәлектәрҙең айырымланыуы, аныҡлаусыларҙың айырымланыуы, хәл әйтемдәренең айырымланыуы) айырыу һәм тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу;
- тура телмәрле һәм ситләтелгән телмәрле (өйрәнелгән кимәлдә) ҡушма һөйләмдәрҙе таныу;
- тура телмәрле һәм ситләтелгән телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу.
8 класс
Уҡыусылар белергә тейеш:
- төрки телдәренең береһе булараҡ башҡорт теле тураһында белеү;
- тормош күҙәтеүҙәре, шәхси тәьҫораттар, әҙәби, фәнни-популяр һәм публицистик әҙәбиәт (монолог-һүрәтләү, монолог- фекер йөрөтөү, монолог – хикәйәләү) нигеҙендә телдән монолог төҙөү;
- тыңланған һәм уҡылған фәнни-уҡыу-уҡытыу, әҙәби, публицистик текстарҙың йөкмәткеһен аңлау; телдән һәм яҙма формала уҡылған һәм тыңланған текстарҙың ҡыҫҡартып һәм һайлап алып йөкмәткеһен һөйләү;
- үҙ фекереңде әйтеп еткереү өсөн маҡсат, тема һәм коммуникатив ниәттәреңә тап килеү маҡсатынан сығып, тел сараларын һайлау;
- орфоэпик һәм акцентологик норма варианттарын айырыу; хәҙерге орфоэпик нормаларҙың әйтелеш һәм стилистик варианттарын иҫәпкә алып, һүҙҙәрҙе ҡулланыу;
- хәҙерге башҡорт теленең әйтелеш һәм баҫым (өйрәнелгән кимәлдә) өлкәһендәге актив процестар тураһында күҙҙаллау;
- фәнни стиль текстарында, публицистик һәм әҙәби текстарҙа (өйрәнелгән кимәлдә) терминдарҙы әҙәпле ҡулланыу;
- терминдарҙы (өйрәнелгән кимәлдә) ҡулланыуға бәйле типик телмәр хаталарҙы анализлау;
- үҙеңдең һәм башҡа кешенең телмәрен хәҙерге башҡорт әҙәби тел нормалары күҙлегенән сығып анализлау; телмәрҙе хәҙерге әҙәби телдең төп нормаларын иҫәпкә алып төҙәтеү;
- һөйләмдәрҙе синтаксик грамматик хаталарҙы төҙәтеү маҡсатынан редакторлау;
- телмәрҙә теҙмә, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙең төп нормаларын аңлау;
- интернет мөхитендә аралашыуҙа милли башҡорт телмәр этикеты нигеҙендә ятҡан этикет формуларын, этикет аралашыу принциптарын ҡулланыу; эшлекле аралашыу ситуацияларында башҡорт этикет телмәр нормаларын һаҡлау;
- телмәр этикетында (өйрәнелгән кимәлдә) актив процестарҙы характерлау һәм баһалау; телмәр агрессияһына ҡаршы торорға ярҙам итеүсе алымдарҙы ҡулланыу;
- аңлатмалы, орфоэпик һүҙлектәр, синоним, антоним һүҙлектәре, грамматик һүҙлек һәм белешмәләр, шулай уҡ мультимедийныйҙарҙы, пунктуация буйынса орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу;
- тексты төп билдәләренә ярашлы булыу күҙлегенән анализлау: теманың булыуы, төп фекер, һөйләмдәрҙә грамматик бәйләнеш, тулылыҡ һәм тамамланыуы; текста һөйләмдәрҙе бәйләү саралары һәм ысулдарын күрһәтеү; тексты телмәрҙең функциональ – мәғәнәүи төрөнә ҡарағанлығы күҙлегенән анализлау; текста тел сараларының тәьҫирлелеген анализлау;
- телмәр төрҙәрендәге төрлө функциональ-мәғәнәүи текстарҙы (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү) таныу (ҡабатлау): төрлө функциональ тел һәм жанр төрлөлөгөндәге текстарҙы анализлау; төрлө төрҙәге тел анализдарын яһағанда һәм телмәр практикаһында алынғанбелемдәрҙе ҡулланыу;
- тексты ҡайтанан эшкәртеү күнекмәләрен үҙләштереү: тезис, конспект төҙөү; төрлө сығанаҡтарҙан, шулай уҡ лингвистик һүҙлектәрҙән һәм белешмәләрҙән мәғлүмәт алыу һәм уны уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлегендә ҡулланыу. Бирелгән тема буйынса белдермәне презентация формаһында тәҡдим итеү;
- рәсми эш ҡағыҙҙары стиленең (ғариза, аңлатма яҙыу, автобиография, характеристика) һәм фәнни стилдең, фәнни стилдең төп жанрҙарын (реферат, фәнни темаға доклад) үҙенсәлектәрен характерлау; текста телдең төрлө фукциональ төрлөлөгөнөң бәйләнешен, текстағы һөйләмдәрҙең бәйләнеш сараларын асыу;
- рәсми эш ҡағыҙҙары (ғариза, аңлатма яҙыу, автобиография, характеристика), публицистик жанр текстары төҙөү; эш ҡағыҙҙарын яҙыу;
- ҡушма һөйләм төрҙәрен классификациялау;
- ҡушма һөйләм өлөштәре араһындағы синтаксик бәйләнештең төп сараларын асыҡлау;
- төрлө төрҙәге бәйләнешле ҡушма һөйләмдәрҙе таныу;
- теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе, уның төҙөлөшө, структур һәм өлөштәрҙең интонацион берҙәмлеген характерлау;
- теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең өлөштәре араһында мәғәнәүи мөнәсәбәтте һәм интонацион үҙенсәлектәрен асыҡлау;
- телмәрҙә теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- теҙмә ҡушма һөйләмдәр төҙөлөшөнөң төп нормаларын аңлау;
- теҙмә ҡушма һөйләмдәргә синтаксик һәм пунктуацион анализ үткәреү;
- теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре ҡуйылышы нормаларын ҡулланыу;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе таныу, баш һәм эйәрсән һөйләмдәрен, һөйләмдәр араһындағы бәйләнеү сараларын айырыу;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе төрҙәрен айырыу, уларҙың төҙөлөү үҙенсәлектәрен асыҡлау;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдә эйәрсән һөйләмдәрҙе (эйә эйәрсән һөйләм, хәбәр эйәрсән һөйләм, аныҡлаусы эйәрсән һөйләм, тултырыусы эйәрсән һөйләм, ваҡыт эйәрсән һөйләм, урын һөйләм, сәбәп һөйләм, маҡсат һөйләм, рәүеш һөйләм, күләм-дәрәжә һөйләм, сағыштырыу һөйләм, шарт һөйләм, кире һөйләм) таныу.
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе телмәрҙә ҡулланыу. Эйәрсән һөйләм төрҙәрен, уларҙың үҙенсәлектәрен, уларҙағы тыныш билдәләрен, компоненттарының бер-береһе менән бәйләнеү сараларын үҙләштереү;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙең төҙөлөшөнөң төп нормаларын, телмәрҙә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәргә синтаксик һәм пунктуацион анализ үткәреү;
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙең төҙөлөү нормаларын һәм уларҙа тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡулланыу;
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең өлөштәре араһындағы мәғәнәүи мөнәсәбәтте, был мөнәсәбәттәрҙең интонацион һәм пунктуацион сағылдырыуын характерлау;
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең төҙөлөшөнөң төп грамматик нормаларын, телмәрҙә теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылыу нормаларын ҡулланыу;
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәргә синтаксик һәм пунктуацион анализ үткәреү;
- күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлектәрен, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙән айырмаһын төшөнөү;
- күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙең төҙөлөшөнөң төп грамматик нормаларын, телмәрҙә күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙең ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау;
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙе айырырға өйрәнеү, уларҙың үҙенсәлектәрен билдәләү;
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышын үҙләштереү һәм яҙыуҙа дөрөҫ ҡулланыу;
- теҙемдәрҙең үҙенсәлектәрен белеү, уларҙы айырырға өйрәнеү.
9 класс
Уҡыусылар белергә тейеш:
- телде үҫә барыусы ижтимағи күренеш (өйрәнелгән кимәлдә) булараҡ характерлау;
- башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле булыуын аңлау;
- башҡорт теленең башҡа ҡәрҙәш телдәр араһындағы урынын билдәләү;
- әҙәби тел менән диалект араһындағы айырмалыҡтарҙы билдәләү һәм характерлау;
- диалекттарҙың милли-мәҙәни төрлөлөгөн (өйрәнелгән кимәлдә) аңлатыу;
- предмет һәм тирә-яҡ күренештәрҙәге атамаларҙы әҙәби телдә һәм диалектта сағыштырыу, диалект һүҙҙәрҙе әҙәбиәттә ҡулланыуҙы аңлатыу;
- күҙәтеүҙәр, шәхси тәьҫораттар нигеҙендә, фәнни-уҡыу-уҡытыу, әҙәби һәм фәнни-популяр әҙәбиәт уҡыу: монолог-хәбәр итеү, монолог-тасуирлау, монолог-фекер йөрөтөү, монолог-хикәйәләү телдән монолог төҙөү; фәнни белдермә менән сығыш яһау;
- көн-күреш, фәнни-уҡыу-уҡытыу (шулай иҫәптән лингвистик) темаларға диалогик һәм полилогик аралашыуҙа (эшмәкәрлеккә өндәү, фекерҙәр менән алышыу, мәғлүмәт алыу, мәғлүмәтте хәбәр итеү) ҡатнашыу;
- сығышыңды маҡсат, тема һәм коммуникатив ниәтеңә яраҡлы ҡороу өсөн тел сараларын һайлауҙы тормошҡа ашырыу;
- әйтелеш һәм баҫым өлкәһендә (өйрәнелгән кимәлдә) актив процестарҙы аңлау һәм характерлау (ҡабатлау);
- орфоэпик һәм акцентологик норма варианттарын айырыу; үҙаллы һүҙ төркөмдәренең (өйрәнелгән кимәлдә) айырым грамматик формаларында әйтелеш һәм баҫым нормаларын һаҡлау; хәҙерге орфоэпик нормаларҙың әйтелеш варианттарын иҫәпкә алып, һүҙҙәрҙе ҡулланыу;
- һүҙҙәрҙе уларҙың лексик мәғәнәләренә яраҡлы ҡулланыу; йыш ҡына осрап торған тавтология күренештәрен таныу;
- публицистик, фәнни, йәнле һөйләү, матур әҙәбиәт, рәсми эш ҡағыҙҙары стилендә терминдарҙы айырыу;
- хәҙерге башҡорт әҙәби теленең синтаксик нормаларын һаҡлау: һүҙбәйләнештәр төҙөү, ябай һөйләмдәр, төрлө төрҙәге һүҙбәйләнештәр төҙөү(ҡабатлау);
- үҙеңдең һәм сит кешенең телмәрен хәҙерге башҡорт әҙәби тел нормалары варианттары нормалары күҙлегенән анализлау һәм баһалау; хәҙерге әҙәби тел вариант нормалары һәм уның төп нормаларға тап килеүен иҫәпкә алып, телмәрҙе төҙәтеү;
- интернет-мөхиттә аралашыу барышында милли башҡорт телмәр этикет нигеҙендә ятыусы, этикет формаларын һәм нығынған формаларҙы, этикет аралашыу принцибын ҡулланыу; эшлекле аралашыу ситуацияларында башҡорт телмәр этикетының нормаларын һаҡлау;
- текстың төп билдәләрен таныу; тексты композицион-мәғәнәүи (абзац) өлөштәргә бүлеү; һөйләмдәрҙең һәм текст өлөштәренең (һүҙ формаһы, тамырҙаш һүҙҙәр, синонимдар, антонимдар, эйәлек заты алмаштары, һүҙҙәр ҡабатланышы) бәйләнеү сараларын таныу; үҙ тексыңды (телдән һәм яҙма) төҙөүҙә уларҙы ҡулланыу;
- телмәрҙең төрлө функциональ-мәғәнәүи текстарын таныу: (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү) (ҡабатлау); төрлө тел һәм жанр функциональ төрлөлөгөндәге текстарҙы анализлау; ул белемдәрҙе төрлө төрҙәге тел анализдары башҡарғанда һәм телмәр практикаһында ҡулланыу;
- тексты мәғлүмәти ҡайтанан эшкәртеү күнекмәләрен үҙләштереү: текста төп һәм икенсел мәғлүмәтте билдәләү; төрлө сығанаҡтарҙан, шул иҫәптән лингвистик һүҙлектәрҙән һәм белешмә әҙәбиәттән мәғлүмәт алыу һәм уларҙы уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлегендә ҡулланыу;
- презентация төрөндә тейешле темаға сығыш тәҡдим итеү; уҡылған һәм тыңланған тексты таблица, схема формаһында тәҡдим итеү; таблица, схема йөкмәткеһен текст төрөндә тәҡдим итеү;
- фәнни стилгә хас булған ҡулланыу өлкәһен, функцияһын, аралашыу телмәренең типик ситуацияһын, телмәр бурыстарын, тел сараларын характерлау; матур әҙәбиәт теленең төп үҙенсәлектәре; һөйләү теленең һәм әҙәби әҫәрҙең төрлө функциональ стилдә яраҡлашыу үҙенсәлектәрен билдәләү;
- үҙ тексыңды төҙөүҙә, телмәрҙең төрлө функциональ-мәғәнәүи төрөнә, телдең функциональ төрлөлөгөнә, тезис, конспект төҙөү нормаһына, реферат яҙыуға ҡараған текст төҙөү нормаларын ҡулланыу;
- тезис, конспект төҙөү, рецензия, реферат яҙыу;
- сит кешеләрҙең һәм үҙеңдең төрлө функциональ йүнәлешле сығыштарыңды коммуникатив талаптарға һәм тел дөрөҫлөгөнә тап килеү күҙлегенән сығып баһалау; тексты редакторлау;
- матур әҙәбиәт теленең башҡа функциональ стилдәр менән сағыштырмаса айырма үҙенсәлектәрен асыу;
- һүҙҙә телмәр өнөнөң мәғәнә айырмалыҡ функцияһын аңлау; һүҙҙең өн составын билдәләү (ҡабатлау);
- өндәрҙе бирелгән билдәләре буйынса классификациялау;
- баҫымлы һәм баҫымһыҙ һуҙынҡыларҙы, яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларҙы, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы айырыу;
- транскрипция элементтары ярҙамында һүҙҙәрҙең әйтелеш һәм яҙылыу үҙенсәлектәрен аңлатыу;
- һүҙҙәрҙең өн һәм хәреф составын сағыштырыу;
- һүҙҙәрҙе ижектәргә бүлеү һәм юлдан юлға күсереүҙе айырыу;
- һүҙҙең лексик мәғәнәһен төрлө ысулдар менән аңлатыу; бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе таныу, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе таныу;
- бирелгән билдә буйынса һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәһен сағыштырыу; синонимдар, антонимдар, омонимдарҙы таныу; күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе һәм омонимдарҙы айырыу (йомғаҡлау);
- һүҙгә лексик анализ яһау; төрлө төрҙәге лексик һүҙлектәрҙә (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, омоним һүҙлектәр) кәрәкле мәғлүмәтте табыу һәм уларҙы ҡулланыу;
- һүҙҙең грамматик мәғәнә үҙенсәлектәрен лексик мәғәнәнән айырмалы анализлау һәм характерлау;
- үҙаллы һүҙ төркөмдәрен һәм уларҙың формаларын (өйрәнелгән кимәлдә) таныу;
- һүҙҙең лексик-грамматик разряды булараҡ, һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, практик-йүнәлешле уҡыу мәсьәләһен хәл итеүҙә башҡорт телендәге һүҙ төркөмдәре системаһы тураһында белемдәрҙе ҡулланыу;һүҙ төркөмдәрен таныу (ҡабатлау);
- морфология буйынса белемдәрҙе төрлө төрҙәге тел анализдары яһағанда ҡулланыу;
- һүҙҙәрҙең лексик-грамматик бүлеге булараҡ һүҙ төркөмдәре, һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уҡыу мәсьәләләрен практик-йүнәлешле хәл итеүҙә башҡорт телендәге һүҙ төркөмдәре системаһы тураһында алған белемдәрен ҡулланыу.
- төрлө төрҙәге тел анализдарын башҡарғанда һәм телмәр практикаһында морфология буйынса алған белемдәрен ҡулланыу;
- лингвистика бүлеге булараҡ синтаксис тураһында күҙаллай белеү (ҡабатлау);
- морфологик билдәләре буйынса һүҙбәйләнеште (ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү) таныу;
- һүҙбәйләнештәр менән ҡушма һүҙҙәр араһындағы айырмаларҙы таныу;
- Һүҙбәйләнештәргә синтаксик анализ яһау;
- һөйләмдең төп билдәләрен, телдән һәм яҙма телмәрҙә һөйләмде биҙәү сараларының төп билдәләрен характерлау;
- тыныш билдәләренең функцияһын билдәләү;
- һөйләмдәргә синтаксик һәм пунктуацион анализ үткәреү; төрлө төрҙәге тел анализы башҡарғанда һәм телмәр практикаһында синтаксис буйынса белемдәрен ҡулланыу.
Тематик планлаштырыу
5 КЛАСС (68 СӘҒӘТ)
Тематик блок, тема | Төп йөкмәтке | Уҡыусыларэшмәкәрлегенең төп төрҙәре | ||
ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ДӨЙӨМ ТӨШӨНСӘ (1 сәғәт) | ||||
Лингвистика тел тураһында фән. Башҡорт теленең байлығы һәм тасуирлығы (1 с.) | Башҡорт теленең байлығы һәм тасуирлығы. Лингвистика тел тураһындағы фән. Башҡорт теленең лексик һәм фразеологик байлығы (киң һүҙлек байлығы, күп мәғәнәле һүҙҙәрҙең булыуы, һүҙҙәрҙең күсмә мәғәнә системаһының үҫеше, нығынған һүҙбәйләнештәр, мәҡәл һәм әйтемдәр) | Һүҙҙең лексик мәғәнәһен төрлө ысулдар менән аңлатыу. Бер һәм күп мәғәнәле, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу; синонимик рәттәрҙә доминанта; антоним һәм омонимдарҙы парҙарҙа табыу. Фразеологияның төп аңлатмаларын аңлау. Фразеологик берәмектәрҙең билдәләренә ҡарап таныу. Фразеологик берәмектәрҙе айыра белеү. Телмәрҙә уларҙы урынлы ҡулланыу. Телмәрҙә һүрәтләү сараларын һәм фразеологизмдар ҡулланыуҙы күҙәтеү. | ||
ТЕЛ ҺӘМ ТЕЛМӘР (2 сәғәт) | ||||
Тел һәм телмәр. Телдән һәм яҙма, диалогик, монологик, телмәр, полилог (2 с.) | Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре (һөйләү, тыңлау, уҡыу, яҙыу), уларҙың үҙенсәлектәре. Тормоштағы күҙәтеүҙәр, фәнни, әҙәби һәм фәнни-популяр әҙәбиәт һәм уҡыу нигеҙендә телдән монологик телмәр ҡороу. Уҡылған йә тыңланған тексты телдән һөйләү. Лингвистик темаға (өйрәнгәндәр нигеҙендә) һәм тормош күҙәтеүҙәре нигеҙендәге темаларҙағы диалогта ҡатнашыу. Аудирования төрҙәре: һайлау, танышыу, ентекле. Уҡыу төрҙәре: өйрәнеү, танышыу, ҡарап сығыу, эҙләнеү | Тормош күҙәтеү, сәнғәтле һәм ғилми-популяр әҙәбиәтте уҡыу нигеҙендә телдән монологик фекереңде әйтеп биреү. Лингвистик темаға диалогта ҡатнашыу һәм тормош күҙәтеүҙәре нигеҙендә диалог/полилог төҙөү. Уҡылған һәм тыңланған текстың төп фекере буйынса телдән һәм яҙма теманы формулировкалау һәм уларға яуап биреү. Тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә нигеҙләнеп төрлө төрҙәге инша яҙыу | ||
ТЕЛМӘР МӘҘӘНИӘТЕ (5 сәғәт) | ||||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (1 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары. Дөрөҫ әйтеү нормалары. Орфоэпик һүҙлектәрҙә тыйылған билдәләр. Һүҙ мәғәнәһенең маркеры булараҡ баҫым. Орфоэпик норманың әйтелеш варианттары. Һүҙбәйләнеш кимәлендәге әйтелеш варианттары | Орфоэпик һәм акцентологик вариант нормаларын айырыу; орфоэпик нормаларҙың әйтеү нормаларын иҫәпкә алып ҡулланыу. Исем, сифат, ҡылымдарҙа (өйрәнелгән кимәлдә) баҫымдарҙы айырыу. Аңлатмалы, орфоэпик һүҙлектәр, пунктуациянан орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу. | ||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (2 с.) | Һүҙ ҡулланыуҙың төп нормалары: һүҙҙе дөрөҫ һайлау, билдәләнгән предметҡа йә ысынбарлыҡ күренештәренә максималь тап килеүе. Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә исем, сифат, ҡылымдың ҡулланыуҙың лексик нормалары. Телмәрҙә исем, сифат, ҡылымдарҙы ҡулланыуҙың лексик нормалары стилистик вариантта (китап, дөйөм ҡулланыш, аралашыу һәм ябай телдә). Синоним, антоним, омонимдарҙы ҡулланыуҙа лексик нормалар. Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә исем, сифат, ҡылымдың ҡулланыуҙың лексик нормаларҙы боҙоуҙың типик миҫалдары | Һүҙҙәрҙе лексик мәғәнәһенә яраҡлы ҡулланыу. Исем, сифат, ҡылымдарҙы хәҙерге башҡорт теленең стилистик нормаларын иҫәпкә алып ҡулланыу. Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә исем, сифат, ҡылымдың ҡулланыуҙың лексик нормаларҙы боҙоуҙың типик миҫалдарҙы ҡулланыуҙы аңлатыу. Синонимдар, антонимдар, омонимдар (өйрәнелгән кимәлдә) ҡулланыу нормаларын һаҡлау. Синоним, антоним, омонимдарҙы таныу; күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе һәм омонимдарҙы айырыу; синонидар, антонимдар һүҙлеге, грамматик һүҙлектәр, белешмәләр ҡулланыу, шул иҫәптән мультимедийныйҙарҙы ҡулланыу | ||
Телмәр этикет ҡағиҙәләре: нормалары һәм традициялары (2 с.) | Аралашыуҙа телмәр этикетының нығынған формалары. Башҡорт телмәр этикетында мөрәжәғәт итеү. Башҡорт телендә мөрәжәғәт итеү этикет нормаларының тарихы. Яңғыҙлыҡ исемдәр, туғанлыҡ атамалары, профессия, вазифа; йәше һәм енес яғынанмөрәжәғәт итеүҙәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәре. | Рәсми һәм рәсми булмаған телмәр ситуацияларында этикет формаларын һәм мөрәжәғәт итеү формаларын һаҡлау; таныш булмаған кешегә мөрәжәғәт итеүҙә хәҙерге мөрәжәғәт итеү формалары; милли телмәр этикеты нигеҙендә ятыусы аралашыуҙың этикет принциптарын һаҡлау; башҡорт этикетының вербаль (телдән) һәм вербаль булмаған аралашыу манераһын һаҡлау | ||
ТЕКСТ (5 сәғәт) | ||||
Текст һәм уның төп билдәләре. (5 с.) | Текст һәмуның төп билдәләре. Телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи төрө: һүрәтләү, хикәйәләү, фекерләү; уларҙың үҙенсәлектәре. Һөйләмдәрҙе һәм текстың өлөштәрен бәйләү саралары: һүҙ формаһы, тамырҙаш һүҙҙәр, синонимдар, антонимдар, эйәлек алмаштары, һүҙҙәрҙең ҡабатланыуы. Тексты мәғлүмәти эшкәртеү: текстың ябай һәм ҡатмарлы планы | Текстың төп билдәләрен таныу; тексты композицион-мәғәнәүи өлөштәргә (абзацтар) бүлеү; һөйләмдәрҙең һәм текст бүлектәренең (һүҙ формаһы, тамырҙаш һүҙҙәр, синонимдар, антонимдар, эйәлек заты алмаштары, һүҙҙәр ҡабатланыуы) бәйләнеү сараларын таныу; алған белемдәрҙе үҙ текстарыңды (телдән һәм яҙма) төҙөүҙә ҡулланыу. Текстың төп билдәләре буйынса алған белемдәрҙе практикала ҡулланыу | ||
ТЕЛДЕҢ ФУНКЦИОНАЛЬ ТӨРЛӨЛӨГӨ (4 сәғәт) | ||||
Телдең фукциональ төрлөлөгө (дөйөм күҙаллау) (4 с.) | Телдең фукциональ төрлөлөгөн дөйөм күҙаллау: (фәнни, рәсми эш ҡағыҙҙары стиле, публицистик), матур әҙәбиәт теле. | Телдең төрлө фукциональ төрҙәренә ҡараған текстарҙы таныу: ҡулланыу сфераһын билдәләү һәм телдең теге йәки был төрө менән тиңләштереү | ||
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ (11 сәғәт) | ||||
Фонетика. Графика. Орфоэпия (2 с.) | Өн һәм хәреф. Алфавит (ҡабатлау). Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙең системаһы. Һуҙынҡы өндәрҙең дөрөҫ әйтелеше. Тартынҡылыларҙың дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы. Өн һәм хәрефтәрҙең нисбәте. Һүҙгә фонетик анализ. Ижек. Ижек төрҙәре. Баҫым. Башҡорт һәм рус телдәрендә баҫым. Лингвистиканың бүлеге булараҡ орфоэпия | Һүҙҙә телмәр өндәренең мәғәнәүи айырмалыҡлы функцияһын аңлау; миҫалдар килтереү. Бирелгән характеристика буйынса телмәр өндәрен таныу; һүҙҙең өн составын билдәләү. Бирелгән билдә буйынса өндәрҙе классификациялау. Һаңғырау һәм яңғырау, ҡалын һәм йомшаҡ өндәрҙе айырыу. Һүҙҙең өн һәм хәреф составын сағыштырыу. Һүҙҙәрҙе ижектәргә бүлеү һәм һүҙҙәрҙе юлдан юлға дөрөҫ күсереү. | ||
Орфография (2 с.) | Һүҙҙәрҙең һәм һүҙ формаларының дөрөҫ яҙылышы булараҡ орфография. | Үтелгән орфограммаларҙы таныу. Орфография тураһында белемдәрен практикала ҡулланыу. Һүҙҙә, һүҙҙең нигеҙендә морфеманы таныу, һүҙҙең тамырын билдәләү. | ||
Лингвистика-ның бүлеге булараҡ лексикология (4 с.) | Һүҙҙәрҙең лексик мәғәнәһен аңлатыу (тамырҙаш һүҙҙәр һайлау, синоним һәм антонимдар табыу); һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен аңлатыу (контекст буйынса, аңлатмалы һүҙлек ярҙамында). Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр. Тура һәм күсмә һүҙҙәрҙең мәғәнәләре (ҡабатлау). Һүҙҙәрҙең тематик төркөмө. Синонимдар. Антонимдар. Омонимдар. Төрлө төрҙәге лексик һүҙлектәр (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, омоним һүҙлектәр) һәм туған телдең һүҙлек байлығын үҙләштереүҙә уларҙың роле. Һүҙгә лексик анализ | Төрлө ысулдар менән (тамырҙаш һүҙҙәр һайлау, синоним, антоним һүҙҙәр табыу; контекст буйынса һүҙҙең мәғәнәһен табыу, аңлатмалы һүҙлек ярҙамында) һүҙҙең лексик мәғәнәһен аңлатыу. Бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе табыу, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе айырыу; Синоним, антоним, омонимдарҙы таныу; күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе һәм омонимдарҙы айырыу; пароним һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡуллана белеү. Һүҙҙәрҙең тематик төркөмөн характерлау. Һүҙҙәргә лексик анализ үткәреү (үтелгәндәр кимәлендә). Лексик һүҙлектәр (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, омонимдар) һүҙлектәре менән ҡуллана белеү | ||
Морфемика һәм һүҙьяһалыш (3 с.) | Тел ғилеме бүлеге булараҡ морфемика. Тел ғилеме бүлеге булараҡ морфемика. Һүҙҙең иң бәләкәй киҫәге булараҡ морфема. Морфема төрҙәре. Һүҙҙең иң бәләкәй киҫәге булараҡ морфема. Һүҙьяһалыш һәм һүҙҙең формаһы үҙгәреүе. Һүҙҙең нигеҙе. Ялғау – форма барлыҡҡа килтереүсе морфема. Тамыр, аффикстар – морфеманың төрҙәре. Һүҙҙәрҙең тамыр морфемаларҙан һәм аффиксаль морфемаларҙан килеүе | Морфемика һәм һүҙьяһалыштың төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең иң бәләкәй киҫәге булараҡ морфеманы төшөнөү; морфеманың башҡа тел берәмектәренән айырылыуы; формаһәм һүҙьяһалыш процесында морфеманың роле. Морфеманы таныу һәм һүҙҙәрҙе морфемаға айырыу; һүҙҙең морфема составына характеристика биреү. Тамыр һүҙ, һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ) , төрлө ялғауҙар һүҙ составын тәшкил итеүен аңлау. Тамыр һәм нигеҙ һүҙҙәрҙе билдәләү. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра белеү. Ҡушма һәм парлы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү | ||
МОРФОЛОГИЯ. ОРФОГРАФИЯ (17 сәғәт) | ||||
Морфология. Орфография (4 с.) | Грамматика бүлеге булараҡ морфология. Һүҙҙәрҙең грамматик мәғәнәһе. Һүҙҙең лексик-грамматик разряды булараҡ һүҙ төркөмдәре. Һүҙ төркөмдәрен классификациялау принцибы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәренең системаһы. Үҙаллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәре. Яңғыҙлыҡ һәм ҡыҫҡартылған исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу. | Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уның лексик мәғәнәнән айырмалыҡ үҙенсәлектәрен анализлау һәм характерлау. Исем, сифат, ҡылым һүҙ төркөмдәрен таныу. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен һәм уларҙың формаларын таныу; Һүҙ төркөмдәренә морфологик анализ үткәреү | ||
Исем (4 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ исем. Исемдәргә морфологик анализ. Исемдең дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһы. Телмәрҙә исемдең роле | Исемдең дөйөм грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәләрен һәм синтаксик функцияһын билдәләү һәм характерлау. Телмәрҙә исемдең ролен билдәләү. Исемдәрҙең лексик-грамматик төркөмдәрен билдәләү һәм характерлау. | ||
Сифат (4 с.) | Сифаттарға морфологик анализ. Сифаттыңдөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһы. Телмәрҙә сифаттың роле | Сифаттарға морфологик анализ. Сифаттарҙың дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһын характерлау. | ||
Ҡылым (5 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым. Ҡылымдың дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһы. Ҡылымдың һүҙбәйләнештәрҙә, һөйләмдәрҙә, телмәрҙә роле. Ҡылымдарҙың заман, зат һәм һан менән үҙгәреше. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар. Ҡылым һөйкәлештәре | Ҡылымдың дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик функцияһын характерлау. Ҡылымдың һүҙбәйләнештәрҙә, һөйләмдәрҙә, телмәрҙә ролен аңлатыу. Ҡылымдарҙың заман, зат һәм һан менән үҙгәрешен билдәләү. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдарҙы, тамыр һәм нигеҙ ҡылымдарҙы айыра белеү. Ҡылым һөйкәлештәрен анализлау. | ||
СИНТАКСИС. ПУНКТУАЦИЯ (23 сәғәт) | ||||
Синтаксис һәм пунктуация. Һүҙбәйләнеш (4 с.) | Лингвистика бүлеге булараҡ синтаксис һәм тыныш билдәләре. Һүҙбәйләнеш. Синтаксис тураһында дөйөм төшөнсә. Тыныш билдәләре тураһында аңлатма. Тыныш билдәләре һәм уларҙың функцияһы. Һөйләм һәм һүҙбәйләнеш. Һүҙбәйләнеш һәм уның билдәләре. Һүҙбәйләнештә һүҙҙәрҙең бәйләнеү юлдары. Һүҙбәйләнешкә синтаксик анализ | Синтаксис берәмеге булараҡ һүҙбәйләнеш һәм һөйләмдәрҙе таныу. тыныш билдәләренең функцияһын билдәләү. Һөйләмдәрҙән һүҙбәйләнештәрҙе айырып алыу, һүҙбәйләнештәрҙә төп һүҙҙең морфологик билдәһе буйынса һүҙбәйләнештәрҙе таныу. Һүҙбәйләнештә һүҙҙәрҙе бәйләү сараларын билдәләү. Һүҙбәйләнештәргә синтаксик анализ үткәреү | ||
Һөйләм (3 с.) | Хәбәр, һорау, өндәү һәм өндәү һөйләмдәрҙең мәғәнәүи һәм интонацион үҙенсәлектәре (ҡабатлау). Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәр. Йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр. Ябай ике составлы һөйләмдәргә синтаксик анализ | Әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәрен таныу. Хәбәр, һорау һәм өндәү һөйләмдәрҙе телмәр практикаһында ҡулланыу. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ ҡуйыу осрағы ҡағиҙәләрен ҡулланыу. Йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәрҙе айырыу. Эйәрсән киҫәктәрҙең төрҙәрен айырыу. Ябай һөйләмдәргә синтаксик анализ яһау | ||
Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр. Һөйләмдең тиң киҫәктәре (5 с.) | Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре, уларҙың төрҙәре һәм сағылдрыу ысулдары. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы (тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусының төрө булараҡ өҫтәлмәлек), тултырыусылар (тура һәм ситләтелгән), хәл (рәүеш, күләм-дәрәжә, ваҡыт, урын, сәбәп, маҡсат, шарт, кире). Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәрен сағылдырыу ысулдары. Тиң киҫәкле һөйләмдәр, уларҙың интонацион һәм пунктуацион үҙенсәлектәре. Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Һөйләмдәрҙә тиң киҫәктәрҙең булыу шарттары. | Һөйләмдәрҙеңһәм эйәрсән киҫәктәрен билдәләү. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәренең сағылыу ысулдарын билдәләү. Тиң киҫәктәрҙең төрлө типтағы бәйләнешен (теркәүестәр, теркәүесһеҙ, йәғни интонация ярҙамында, йыйыу, бүлеү, ҡаршы-ҡуйыу, аныҡлау, сәбәп теркәүестәре менән бәйләнеү, Грамматик нормаларға яраҡлы тиң эйәләр булғанда хәбәр формаһын һайлау. Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе анализлау һәм характерлау. Төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙа тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен күҙәтеү | ||
Өндәш һүҙ менән һөйләмдәр. Интонация үҙенсәлектәре (3 с.) | Өндәш һүҙҙәр. Өндәш һүҙҙәр, уларҙың функцияһы. Өндәш һүҙ менән һөйләмдәр һәм интонация үҙенсәлектәре Өндәш һүҙ менән һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре | Өндәш һүҙҙәрҙең төп функцияларын аңлау. Өндәш һүҙҙәр менән һөйләмдәрҙе таныу һәм дөрөҫ интонация менән әйтеү. Аралашыуҙың сфераһына һәм ситуацияға ҡарап, телмәрҙә өндәш һүҙҙәр менән һөйләмдәр ҡулланыу. | ||
Ҡушма һөйләм (5 с.) | Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә. Ҡушма һөйләмдәрҙә ябай һөйләмдәрҙең бәйләнеү юлдары.Ҡушма һөйләмгә синтаксик анализ | Ябай һәм ҡушма һөйләмдәрҙе сағыштырыу. Ҡушма һөйләмдәрҙең ябай һөйләмдәрҙән айырмалы яҡтарын билдәләү. Ҡушма һөйләмдәрҙе анализлау. Ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡулланышын үҙләштереү. Ҡушма һөйләмгә синтаксик анализ яһау | ||
Тура телмәр (3 с.) | Яҙыуҙа сит кешенең телмәрен еткереү сараһы булараҡ тура телмәр. Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | Тура телмәрле һөйләмдәрҙе анализлау. Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуйылыщы тураһында үҙаллы һығымта эшләү | ||
Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү һәм үтелгәндәрҙе ҡабатлау (2 с.)
| Үтелгән материалдарҙы ҡабатлау, контроль эш яҙҙырыу, алынған белемдәрен коррекциялау буйынса эштәр башҡарыу. |
6 КЛАСС (68 СӘҒӘТ) | ||
Тематик блок, тема | Төп йөкмәтке | Уҡыусыларэшмәкәрлегенең төп төрҙәре |
ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ДӨЙӨМ ТӨШӨНСӘ (1 сәғәт) | ||
Башҡорт теле – Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Әҙәби тел тураһында аңлатма. (1 с.) | Башҡорт теле - Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Әҙәби тел тураһында аңлатма | Башҡорт теле - Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булараҡ уның функцияларын билдәләү. Әҙәби тел тураһында аңлатма биреү. |
ТЕЛ ҺӘМ ТЕЛМӘР (2 сәғәт) | ||
Телмәр төрҙәре. Монолог һәм диалог. Уларҙың төрлөлөгө (2 с.) | Монолог-һүрәтләү, монолог хикәйәләү, монолог-фекер йөрөтөү; лингвистик темаға белдермә. Диалог төрҙәре: эшмәкәрлеккә өндәү, фекер алышыу | Тормошта күҙәтеүҙәрҙән, тыңланған һәм уҡылған фәнни-популяр әҙәбиәттән (монолог-һүрәтләү, монолог хикәйәләү, монолог-фекер йөрөтөү) телдән монологик фекер әйтеүҙе төҙөү; лингвистик темаға белдермә менән сығыш яһау. |
ТЕЛМӘР МӘҘӘНИӘТЕ (6 СӘҒӘТ) | ||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары (2 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары. Һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың варианттарын сағылдырыу. Башҡорт һәм башҡа телдәрҙәге исем, фамилияларҙы үҙгәртеү; географик объекттарҙың атамалары. Телмәрҙә типик грамматик хаталар. Исем, сағыштырыу формаһында сифаттарҙы, ҡылым, алмаш, һандарҙы ҡулланыу нормалары. Исем, уртаҡ, сифат, хәл ҡылымдарҙы, рәүеш һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен ҡулланыу нормалары | Телмәр стиле (ҡайһы бер миҫалдарҙа) башҡорт телендә әйтелеш буйынса айырмалыҡтарҙы билдәләү; әйтелештә норматив варианттарҙы һайлау өсөн орфоэпик, шул иҫәптән мультимедийный һүҙлектәрҙе ҡулланыу; Яҙыуҙа (өйрәнелгән кимәлдә) орфография һәм пунктуация ҡағиҙәләрен ҡулланыу; орфография буйынса һүҙлектәр һәм пунктуация буйынса белешиәләр ҡулланыу.Исем, сифат, ҡылым, алмаш, һан, рәүеш, теркәүес, исем ҡылым, сифат ҡылым, уртаҡ ҡылым, хәл ҡылымдарҙы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен телмәрҙә ҡулланыу |
Хәҙерге башҡорт теленең төп лексик нормалары (2 с.) | Хәҙерге башҡорт теленең төп лексик нормалары. Килеп сығышы яғынан һүҙҙәрҙе айырыу: төп башҡорт һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр; актив һәм пассив һүҙлек запасына инеү яғынан айырыу: неологизмдар, иҫкергән һүҙҙәр (историзмдар һәм архаизмдар); ҡулланышы яғынан һүҙҙәрҙе айырыу: дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәр һәм ҡулланыу яғынан сикләнгән һүҙҙәр (диалект һүҙҙәре, терминдар, профессионализмдар, жаргон һүҙҙәр); һүҙҙең стилистик биҙәлешен билдәләү. Текста фразеологизмдар, афоризмдар, ҡанатлы һүҙҙәрҙе айырыу | Һүҙҙәрҙе килеп сығышы яғынан анализлау: төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр; актив һәм пассив һүҙлек запасына ҡарауҙары менән айырыу: неологизмдар, иҫкергән һүҙҙәр (историзмдар һәм архаизмдар); һүҙҙәре ҡулланыу сфераһы яғынан айырыу: дөйөм ҡулланалашла һүҙҙәр һәм ҡулланышы яғынан сикләнгән һүҙҙәр ( диалектизмдар, терминдар, профессиональ һүҙҙәр, жаргондар); һүҙҙең стилистик төҫмәрленешен билдәләү; Текста фразеологизмдарҙы таныу, уларҙың мәғәнәләрен билдәләй белеү; фразеологизмдарҙың ҡулланыу ситуацияһын характерлау; Ҡанатлы һүҙҙәр һәм афоризмдарҙы билдәләү; |
Телмәр этикеты (2 с.) | Телмәр этикетының милли үҙенсәлектәре. Милли аралашыу этикетының нигеҙендә булыусы аралашыу этикет принциптары. Аралашыуҙың башы һәм тамамлау, маҡтау һәм комплимент, рәхмәт белдереү, ҡайғы уртаҡлашыу, тынысландырыуҙың этикет формалары | Аралашыуҙа башҡорт этикетының вербаль һәм вербаль булмаған манераһын һаҡлау; милли башҡорт телмәр этикеты нигеҙендә ятҡан аралашыу этикет принциптарын һаҡлау; арлашыуҙы башлау һәм тамамлау, маҡтау һәм комплимент әйтеү, рәхмәт белдереү, хуплау, тынысландырыу һ.б. ҡулланыу |
ТЕКСТ (4 сәғәт) | ||
Тексҡа мәғәнәүи анализ: уның композицион үҙенсәлектәре, микротема һәм абзацтар, текста һөйләмдәрҙе бәйләү саралары һәм ысулдары (4 с.) | Тексҡа мәғәнәүи анализ: уның композицион үҙенсәлектәре, микротема һәм абзацтар, текста һөйләмдәрҙе бәйләү саралары һәм ысулдары. Тексты мәғәнәүи ҡайтанан эшкәртеү. Телмәр төрө булараҡ һүрәтләү. Кешенең тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләү. Торлаҡты һүрәтләү. Тәбиғәтте һүрәтләү. Торған ерҙе һүрәтләү | Тексты төп билдәләренә (теманың булыуы, төп фекер, һөйләмдәрҙең грамматик бәйләнеше, тулылыҡ һәм аҙмы-күпме тамамланыу), композицион үҙенсәлектәре, микротема һәм абзацтарҙың һаны тап килеү күҙлегенән анализлау; тексты мәғлүмәти эшкәртеү; текст йөкмәткеһен артабан телдән һәм яҙма формала һөйләү маҡсатынан уҡылған текстың планын төҙөү |
ТЕЛДЕҢ ФУНКЦИОНАЛЬ ТӨРЛӨЛӨГӨ (2 сәғәт) | ||
Рәсми йәки эш ҡағыҙҙары стиле. Фәнни стиль (2 с.) | Рәсми йәки эш ҡағыҙҙары стиле. Ғариза. Расписка. Фәнни стиль. Һүҙлек мәҡәләһе. Фәнни хәбәрҙәр | Рәсми эш ҡағыҙҙары, фәнни стилдәрҙең үҙенсәлектәрен анализлау; мәҡәлә һәм фәнни белдермә яҙыуға талаптарҙы һанап сығыу, төрлө стиль һәм жанр (ғариза, расписка, мәҡәлә, фәнни белдермә) текстарын анализлау. |
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ (53 сәғәт) | ||
ЛЕКСИКОЛОГИЯ (4 сәғәт) | ||
Һүҙҙәр. Лексиканың актив һәм пассив запасы. Ҡулланыу сфераһы күҙлегенән лексика. Һүҙҙең стилистик биҙәктәре. Һүҙлектәр (4 с.) | Башҡорт теленең һүҙлек составы. Һүҙҙәрҙең килеп сығышы буйынса төркөмләнеүе: төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр. Башҡорт телендә дөйөм һәм тар ҡулланылышлы һүҙҙәр: диалектим, мпрофессиональ һүҙҙәр. Башҡорт теленең лексикаһы актив һәм пассив һүҙлек запасы күҙлегенән: иҫкергән һүҙҙәр(историзм һәм архаизмдар), яңы һүҙҙәр (неологизмдар). Фразеологик берәмектәр. Афоризмдар. | Һүҙҙәрҙе килеп сығышы күҙлегенән айырыу: бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр, төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр, дөйөм (киң) һәм тар ҡулланылышлы һүҙҙәр, актив һәм пассив запасы ҡарауы күҙлегенән айырыу: неологизмдар, иҫкергән һүҙҙәр, историзмдар һәм архаизмдарҙы айырыу; Фразеологизмдар. Уларҙың билдәләре һәм мәғәнәһен аңлау һәм үҙ телмәреңдә урынлы ҡулланыу, стилистик биҙәлешен билдәләү, аңлатмалы һәм башҡа төрлө һүҙлектәр ҡулланыу |
ҺҮҘЬЯҺАЛЫШ. ОРФОГРАФИЯ (4 сәғәт) | ||
Башҡорт телендә һүҙҙәрҙең килеп сығышының төп ысулдары. Ҡушма һәм ҡыҫҡартылған һүҙҙәрҙең яҙылышы (ҡабатлау) (4 с.) | Тел ғилеме бүлеге булараҡ һүҙьяһалыш. Тел ғилеме бүлеге булараҡ һүҙьяһалыш. Һүҙьяһалыш. Һүҙ составы. Тамыр һүҙ, һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ). Ялғауҙар һәм уларҙың төрҙәре. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш юлдары. Телдә һүҙьяһалыш ысулдары | Һүҙҙәрҙең килеп сығышының ысулын билдәләү. Төрлө юлдар менән яһалған һүҙҙәрҙе сағыштырыу өсөн ерлек билдәләү һәм сағыштырыу. Тамыр һүҙ, һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ) , төрлө ялғауҙар һүҙ составын тәшкил итеүен аңлау. Тамыр һәм нигеҙ һүҙҙәрҙе билдәләү. Ялғауҙар һәм уларҙың дөрөҫ яҙылышын ғәмәлдә дөрөҫ ҡулланыу. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра белеү. |
МОРФОЛОГИЯ. ОРФОГРАФИЯ (45 сәғәт) | ||
Исем (6 с.) | Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Күплек ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы. Исемдәрҙең эйәлек заты. Исемдәрҙең хәбәрлек заты. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше | Исемдәрҙең дөйөм грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәһен һәм синтаксик функцияһын билдәләү; телмәрҙә уның ролен аңлатыу. Исемдәргә морфологик анализ яһау |
Сифат (6 с.) | Сифаттарҙың исем урынына килеүе һәм һөйләмдәге роле. Сифаттарҙың яһалышы. Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре. Сифаттарҙың дөрөҫ яҙылышы. Синоним сифаттар | Сифаттың дөйөм грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәһен һәм синтаксик функцияһын билдәләү; телмәрҙә уның ролен аңлатыу; төп һәм шартлы сифаттарҙы айырыу. Сифаттарға морфологик анализ яһау |
Һан (4 с.) | Һан тураһында төшөнсә. Ябай һәм ҡушма һандар. Һан төркөмсәләре. Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы | Һандарҙы таныу; һандарҙың төркөмсәләрен айырыу. Телмәрҙә, ғилми текстарҙа, эшлекле телмәрҙә һандарҙың ролен һәм ҡулланыу үҙенсәлектәрен характерлау |
Алмаш (4 с.) | Алмаш тураһында төшөнсә. Алмаш төркөмсәләре. Алмаштарҙың килеш менән үҙгәреше | Алмаштарҙы таныу; дөйөм грамматик мәғәнәләрен билдәләү; алмаштарҙың төркөмсәләрен айырыу; алмаштарҙы килеш менән үҙгәртә белеү; уның үҙгәртеү үҙенсәлектәрен, синтаксик функцияһын, телмәрҙәге ролен характерлау |
Ҡылым (6 с.) | Ҡылым төркөмсәләре: Исем ҡылым һәм яһалышы. Исем ҡылымдың исемгә оҡшаш яҡтары: һан, килеш, эйәлек заты менән үҙгәреүе. Исем ҡылымдың барлыҡ һәм юҡлыҡ формаһы. Исем ҡылымдың һөйләмдәге роле. Уртаҡ ҡылым яһалышы. Уртаҡ ҡылымдың юҡлыҡ формаһы. Сифат ҡылым. Сифат ҡылымдың заман формалары: 1) үткән заман сифат ҡылым; 2) киләсәк заман сифат ҡылым; 3) хәҙерге заман сифат ҡылым. Хәл ҡылым. Хәл ҡылымдың төрҙәре. Ҡылым йүнәлештәре. Ҡылым күләмдәре. Ҡылым рәүешлеге. | Дөйөм грамматик мәғәнәһен, морфологик билдәһен һәм синтаксик функцияһын билдәләү. Ҡылым төркөмсәләрен, йүнәлештәрен айыра белеү. Ҡылым күләмдәре, ҡылым рәүешлеген телмәрҙә ҡуллана белеү. Ҡылымдарға морфологик анализ яһау |
Рәүеш (3 с.) | Рәүеш тураһында төшөнсә. Рәүеш төркөмсәләре. Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары. Рәүеш дәрәжәләре. Рәүештәрҙең яһалышы. Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы | Телмәрҙә рәүештәрҙе таныу. Дөйөм грамматик мәғәнәһен билдәләү; мәғәнәләре яғынан рәүештәрҙең төркөмсәләрен, дәрәжәләрен айыра белеү; рәүештәрҙе яһалышы яғынан үҙенсәлектәрен, синтаксик билдәһен, телмәрҙәге ролен характерлау |
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәр (2 с.) | Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре һәм уларҙы үҙаллы һүҙ төркөмдәренән айырмалыҡтары. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең функциялары | Ярҙамсы һүҙ төркөмдәренә дөйөм характеристика биреү; уларҙың үҙаллы һүҙ төркөмдәренән айырмалы яҡтарын билдәләү |
Теркәүес (3 с.) | Теркәүес тураһында төшөнсә. Теркәүестәрҙең бүленеше. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. | Теркәүесте ярҙамсы һүҙ төркөмө булараҡ характерлау; теркәүестәрҙең текстағы ролен, бүленешен, тиң киҫәктәр, ҡушма һөйләмдәрҙе бәйләү сараһы булараҡ аңлатыу. |
Бәйләүес (3 с.) | Бәйләүес тураһында дөйөм төшөнсә. Бәйләүестәрҙең бүленеше. | Бәйләүесте ярҙамсы һүҙ төркөмө булараҡ характерлау, бәйләүестәрҙең бүленешен аңлатыу; бәйләүестәрҙең синтаксик ролен билдәләй белеү. Уларҙы исемдәр янында ҡуллана белеү. |
Киҫәксә (2 с.) | Киҫәксә тураһында дөйөм төшөнсә. Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы | Киҫәксәне ярҙамсы һүҙ төркөмө булараҡ характерлау; мәғәнәләренә ҡарап, киҫәксәләрҙең бүленешен аңлатыу; киҫәксәләрҙең морфологик һыҙаттарын, синтаксик функцияһын билдәләй белеү |
Мөнәсәбәт һүҙҙәр (1 с.) | Мөнәсәбәт һүҙҙәр тураһында төшөнсә | Мөнәсәбәт һүҙҙәрҙе айырым төркөм һүҙҙәр булараҡ характерлау, уларҙың ролен билдәләү; телмәрҙә модаль һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡуллана белеү |
Ымлыҡтар (2 с.) | Ымлыҡтар тураһында дөйөм төшөнсә. Ымлыҡтарҙың дөрөҫ яҙылышы | Ымлыҡтар һәм өноҡшаш һүҙҙәрҙе айырым төркөм һүҙҙәр булараҡ характерлау, ымлыҡтарҙың телмәрҙәге ролен аңлатыу |
Оҡшатыу һүҙҙәре (1 с.) | Оҡшатыу һүҙҙәре тураһында дөйөм төшөнсә | Оҡшатыу һүҙҙәрҙең үҙенсәлектәрен һәм телмәрҙә, матур әҙәбиттә уларҙың ҡулланышын ҡылыҡһырлау |
Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү һәм үтелгәндәрҙе ҡабатлау (2 с.) |
| Үтелгән материалдарҙы ҡабатлау, контроль эш яҙҙырыу, алынған белемдәрен коррекциялау буйынса эштәр башҡарыу |
7 КЛАСС (68 СӘҒӘТ)
Тематик блок, тема | Төп йөкмәтке | Уҡыусыларэшмәкәрлегенең төп төрҙәре |
ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ДӨЙӨМ ТӨШӨНСӘ (1 сәғәт) | ||
Башҡорт теле –беҙҙең туған телебеҙ(1 с.) | Башҡорт теле –Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Башҡорт теле – беҙҙең туған телебеҙ Тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихының бәйләнеше. Башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле, милли мәҙәниәтте сағылдырыусы форма. Тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихының бәйләнеше | Үҫә барыусы ижтимағи күренеш булараҡ, тел тураһында күҙаллау. Тел, мәҙәниәт һәм халыҡ тарихы (миҫалдар килтереү) бәйләнешен аңлау |
ТЕЛ ҺӘМ ТЕЛМӘР (2 сәғәт) | ||
Монолог һәм уның төрө (ҡабатлау). Диалог һәм уның төрө (2 с.) | Төрлө төрҙәге монологтар (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү) (ҡабатлау). Диалог төрҙәре: эш-хәрәкәткә ниәтләндереү, фекер алышыу, мәғлүмәтте ҡабул итеү, мәғлүмәтте еткереү | Төрлө төрҙәге монологтар төҙөә белеү һәм уларҙы практикала ҡулланыу. Диалогтарҙа ҡатнашыу һәм төҙөә белеү. Диалог-әңгәмә барышында телмәр этикет нормаларын һаҡлау |
ТЕЛМӘР МӘҘӘНИӘТЕ (5сәғәт) | ||
Башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау) (1 с.) | Башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Дөрөҫ әйтеү нормалары. Орфоэпик һүҙлектәрҙә тыйылған билдәләр. Һүҙ мәғәнәһенең маркеры булараҡ баҫым. Орфоэпик норманың әйтелеш варианттары | Орфоэпик һәм акцентологик вариант нормаларын айырыу; орфоэпик нормаларҙың әйтеү нормаларын иҫәпкә алып ҡулланыу; әйтелештең норматив варианттарынһаҡлау өсөн орфоэпик, шул иҫәптән мультимедийный һүҙлектәр ҡулланыу;яҙыуҙа дөрөҫ яҙыу һәм тыныш билдәләрҙе һаҡлау (өйрәнелгән кимәлдә) |
Терминдар һәм телмәрҙең теүәллеге (1 с.) | Терминдар һәм телмәр теүәллеге. Ғилми һәм публицистик телмәр стилендә терминдарҙың ҡулланыу нормалары. Публицистикала терминдарҙы ҡулланыу үҙенсәлектәре. Терминдарҙы ҡулланыуға бәйле типик телмәр хаталары | Публицистик стилдең үҙенсәлектәрен характерлау (шул иҫәптән ҡулланыу, функцияһы), публицистик стилдә тел-һүрәтләү сараларының ҡулланыуы, публицистик стиль текстарының төҙөлөү нормаларын, жанр (интервью, репортаж, ҡыҫҡа мәҡәләләр) үҙенсәлектәрен ҡылыҡһырлау |
Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау) (2 с.) | Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге башҡорт теленең төп грамматик нормалары. Һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың варианттарын сағылдырыу. Телмәрҙә типик грамматик хаталар. Башҡорт телендә ярашыу һәм башҡарылыу осраҡтарындағы ауырлыҡтар. Хәбәр менән эйәнең яраҡлашыуҙа типик грамматик хаталар. Яраҡлашыу һәм башҡарылыуҙа типик грамматик хаталар. | Типик грамматик (өйрәнелгән кимәлдә) хаталарҙы анализлау; һүҙҙәрҙе хәҙерге грамматик һәм стилистик варианттарын иҫәпкә алып ҡулланыу;үҙеңдең һәм башҡа кешенең телмәрен хәҙерге башҡорт әҙәби теленең грамматик нормаларын иҫәпкә алып анализлау һәм баһалау. Һүҙбәйләнеш, бер составлы, ике составлы, иң киҫәкле һөйләмдәр, өндәш һүҙле, инеш һүҙ һәм инеш һөйләмле, айырымланған эйәрсән киҫәктәр, тура һәм ситләтелгән һөйләмдәрҙе төҙөүҙең төп нормаларын аңлау |
Телмәр этикеты (1 с.) | Аралашыуҙа башҡорт этикет телмәр манераһы. Тупаҫ һүҙҙәр, фразаларҙа ҡулланыуҙы тыйыу. Аралашыуҙа ҡәтғилекте ҡулланмау. Һүҙһеҙ аралашыу этикеты. Һүрәтләү жестарын ҡулланыу этикеты | Милли башҡорт телмәр этикеты (тупаҫ һүҙҙәрҙе, аңлатма, фразаларҙы ҡулланыуҙы тыйыу; һөйләшеүҙә ҡәтғилекте ҡулланмаҫҡа өйрәнеү. Аралашыуҙа һүҙһеҙ, жестар менән ҡулланыу этикеты принциптарын үҙләштереү |
ТЕКСТ (3 сәғәт) | ||
Текстың төп үҙенсәлектәре. Тексты мәғлүмәти эшкәртеү. Тексҡа мәғәнәүи анализ. (3 с.) | Текст - телмәр әҫәре кеүек Текстың төп билдәләре (дөйөмләштереү). Тексты мәғлүмәти эшкәртеү: текст планы (ябай, ҡатмарлы (ҡабатлау); атама, һорау, тезислы); текстың төп һәм икенсел мәғлүмәте. Текста һөйләмдәрҙең бәйләнеш ысулдары һәм саралары (дөйөмләштереү). Текста тел һүрәтләү саралары: фонетик, һүҙъяһалыш, лексик (дөйөмләштереү) | Текстың төп билдәләрен таныу; тексты уның тулылығы, бәйләнешле булыуы, тамаланыу, композицион үҙенсәлектәре уның төп билдәләренә тап килеү күҙлегенән сығып анализлау; уның структураһын, абзацтың бәйләнешен, текстағы тасуирлылыҡтың: фонетик, һүҙьяһалыш, лексик тел сараларын асыу. Тексты мәғлүмәти эшкәртә белеү |
ТЕЛДЕҢ ФУНКЦИОНАЛЬ ТӨРЛӨЛӨГӨ (2 сәғәт) | ||
Публицистик стиль (1 с.) | Публицистик стиль: ҡулланыу сфераһы (күмәкләп аралашыу), төп бурыс (теге йәки был ысынбарлыҡтағы проблемаларға билдәле мөнәсәбәт булдырыу маҡсатынан уҡыусыларға һәм тыңлаусыларға тәьҫир итеү), стиль һыҙаттары (логик бәйләнешлелекте һәм образлылыҡты, эмоционалелек, баһалаусанлыҡ), характерлы тел һүрәтләү саралары (лексик, морфологик, синтаксик). Публицистик стилдең төп жанрҙары (сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж) | Публицистик стилдең үҙенсәлектәрен характерлау (шул иҫәптән ҡулланыу, функцияһы), публицистик стилдә тел-һүрәтләү сараларының ҡулланыуы, публицистик стиль текстарының төҙөлөү нормаларын, жанр (интервью, репортаж, ҡыҫҡа мәҡәләләр) үҙенсәлектәрен ҡылыҡһырлау; репортаж, ҡыҫҡа мәҡәләләр, интервью; эшлекле ҡағыҙҙар (күрһәтмә) жанрында публицистик стиль текстары төҙөү; публицистик стиль текстарын төҙөү нормаларын үҙләштереү |
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле (1 с.) | Рәсми эш ҡағыҙҙары (ҡабатлау): ҡулланыу сфераһы (административ-хоҡуҡи, эш башҡарыу сфераһында), төп бурыс (теүәл мәғлүмәтте хәбәр итеү), стиль һыҙаттары (абстрактлылыҡ, теүәлелек, ҡыҫҡалыҡ, шаблонлыҡ), характерлы тел һүрәтләү саралары. | Рәсми эш ҡағыҙҙары стилен (шул иҫәптән ҡулланыу, функция, тел үҙенсәлектәре), күрһәтмәнең (инструкция) жанр үҙенсәлектәрен характерлау; инструкция тексын уның йөкмәтке һәм структураһы талаптарға нигеҙләнеп моделен әҙерләү |
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ (55 сәғәт) | ||
СИНТАКСИС. ПУНКТУАЦИЯ (4 сәғәт) | ||
Синтаксис һәм пунктуация (4 с.) | Лингвистиканың бүлеге булараҡ синтаксис. Синтаксистың берәмеге булараҡ һүҙбәйләнеш һәм һөйләм. Пунктуация. Тыныш билдәләренең функцияһы | Синтаксистың берәмеге булараҡ һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәрҙе таныу. Тыныш билдәләренең функцияларын айырыу. Һүҙбәйләнештәргә синтаксик анализ |
ҺҮҘБӘЙЛӘНЕШ (4 сәғәт) | ||
Һүҙбәйләнешһәм уның билдәләре (4с.) | Һүҙбәйләнештең яһалыу юлдары. Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре (ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү). Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ. Нығынған һүҙбәйләнештәр | Баш һүҙҙең морфологик билдәләре буйынса һүҙбәйләнеште таныу; һүҙбәйләнештә эйәртеүле бәйләнештең төрҙәрен таныу: ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү; һүҙбәйләнештәр менән ҡушма һүҙҙәр араһындағы айырмаларҙы таныу. Нығынған һүҙбәйләнештәрҙе характерлау |
ҺӨЙЛӘМ (47 сәғәт) | ||
Һөйләм һәм уның төп билдәләре. Һөйләм төрҙәре. (5 с.) | Һөйләмдең төп билдәләре: мәғәнәүи һәм интонацион тамамланыу, грамматик формалашып етеү. Әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре (ҡабатлау). Грамматик нигеҙҙәренең иҫәбе буйынса һөйләм төрҙәре (ябай, ҡушма). Тулы һәм кәм һөйләмдәр. Кәм һөйләмдәрҙең диалогик телмәрҙә ҡулланыуы | Һөйләмдең төп билдәләрен, телдән һәм яҙма телмәрҙә һөйләмде биҙәү сараларының төп билдәләрен характерлау; тыныш билдәләренең функцияһын айырыу Әйтелеү маҡсаты яғынан һөйләм төрҙәрен таныу. Һөйләмдәрҙең баш ҡиҫәктәрен ҡарап, тулы һәм кәм һөйләмдәрҙы таныу. Кәм һөйләмдәрҙең телмәрҙә ҡулланышын анализлау |
Ябай һөйләм (5 с.) | Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ Ябай һөйләмдең синтаксик структураһы. Эйәне сағылдырыусы морфологик ысулдар. Хәбәр төрҙәре: ябай һәм ҡушма хәбәрҙәр. | Һөйләмдең баш киҫәктәрен таныу. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ булған осраҡтарҙы дөрөҫ билдәләү һәм яҙма телмәрҙә дөрөҫ ҡуйыу |
Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре (6 с.) | Аныҡлаусы. Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар. Өҫтәлмәлек. Тултырыусы. Тура һәм ситләтелгән тултырыусы. Хәлдәр. Рәүеш хәлдәре. Күләм-дәрәжә хәлдәре. Ваҡыт хәлдәре. Урын хәлдәре. Шарт хәлдәре. Сәбәп хәлдәре. Маҡсат хәлдәре. Кире хәлдәр. | Һөйләмдә эйәрсән киҫәктәрҙең (тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар, өҫтәлмәлек - аныҡлаусының бер төрө булараҡ, тура һәм ситләтелгән тултырыусылар, хәлдәрҙең төрҙәре) төрҙәрен айырыу |
Бер составлы һөйләмдәр (6 с.) | Ике һәм бер составлы һөйләмдәр араһында грамматик айырмалылыҡ Бер составлы һөйләмдәр, уларҙың грамматик билдәләре. Бер составлы һөйләм төрҙәре. Билдәле эйәле һөйләм. Билдәһеҙ эйәле һөйләм. Эйәһеҙ һөйләм. Атама һөйләм. Тулы һәм кәм һөйләмдәр. Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре. Тиң киҫәкле эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр. Эйәрсән киҫәктәрҙең иҫәбе буйынса һөйләм төрҙәре (тарҡау һәм йыйнаҡ һөйләмдәр) | Ике һәм бер составлы һөйләмдәрҙе һәм уларҙың грамматик билдәләрен айыра белеү Бер составлы һөйләмдәр, уларҙың грамматик билдәләрен таныу. Бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәрен таныу. Бер составлы һөйләмдәрҙе ике составлы кәм һөйләмдәрҙең грамматик билдәләренән айырмалы яҡтарын характерлау |
Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр (6 с.) | Тиң киҫәкле һөйләмдәруларҙың билдәләре, бәйләнеү саралары. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре. Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр | Тиң киҫәкле һөйләмдәруларҙың билдәләре, бәйләнеү сараларын характерлау. Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙең моделен әҙерләү. Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙең дөйөмләштереүсе һүҙҙәрен табыу Төрлө төрҙәге тиң киҫәктәрҙең телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен асыҡлау һәм аңлау. |
Өндәш һүҙ. Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр (6 с.) | Өндәш һүҙҙәр һәм улар эргәһендә тыныш билдәләрҙе дөрөҫ ҡуйыу. Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәрҙе характерлау. | |
Һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәре (8 с.) | Айырымланыу тураһында төшөнсә. Өҫтәлмәлектәрҙең айырымланыуы. Аныҡлаусыларҙың айырымланыуы. Хәл әйтеме һәм уларҙың үҙенсәлектәре. Хәл әйтемдәренең айырымланыуы | Айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәрҙе төҙөй белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу. Йәнле һөйләү телмәрендә һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәрен интонация менән сағылдырыу, яҙма телмәрҙә тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу |
Тура һәм ситләтелгән телмәр (3 с.) | Тура һәм ситләтелгән телмәр. Тура телмәрле һөйләмдәр. Уларҙа тыныш билдәләре. Цитата. Уның эргәһендә тыныш билдәләре. Диалог | Тура телмәрле һәм диалогтарҙы, текстарҙа тура телмәрле һәм диалогтарҙы дөрөҫ интонация менән уҡыу. Һөйләү телмәрендә һәм яҙғанда цитаталар һәм эпиграф ҡуллана белеү |
Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү һәм үтелгәндәрҙе ҡабатлау (2 с.) |
| Үтелгән материалдарҙы ҡабатлау, контроль эш яҙҙырыу, алынған белемдәрен коррекциялау буйынса эштәр башҡарыу |
8 КЛАСС (68 сәғәт)
Тематик блок, тема | Төп йөкмәтке | Уҡыусыларэшмәкәрлегенең төп төрҙәре |
ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ДӨЙӨМ ТӨШӨНСӘ (1 сәғәт) | ||
Төрки телдәренең береһе булараҡ башҡорт теле (1 с.) | Төрки телдәренең береһе булараҡ башҡорт теле | Башҡорт теленең башҡа ҡәрҙәш телдәр арһындағы урынын, үҙенсәлектәрен төшөнөү һәм уның ижтимағи вазифаларын аңлау |
ТЕЛ ҺӘМ ТЕЛМӘР (2 сәғәт) | ||
Һөйләү һәм яҙма телмәр, монологик һәм диалогик, полилог (ҡабатлау). Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: һөйләү, яҙыу, уҡыу, аудирование (ҡабатлау). Аудирование төрҙәре: һайланмалы, танышыу, ентекле. Уҡыу төрҙәре: өйрәнеү, танышыу, ҡарау, эҙләнеү (2 с.) | Һөйләү һәм яҙма телмәр, монологик һәм диалогик, полилог (ҡабатлау). Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: һөйләү, яҙыу, аудирование (тыңлау), уҡыу (ҡабатлау). Тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, иллюстрация, фотография, сюжетлы картиналарҙы ҡулланып, тема һәм аралашыу шарттарына ҡарап, төрлө коммуникатив йүнәлештә һөйләү һәм яҙма хәбәрҙәр булдырыу | Маҡсат һәм аралашыу ситуацияһына ярашлы көнүҙәк социаль-мәҙәни, әхлаҡи-этик, көнкүреш, уҡыу темаһына телдән һәм яҙма монологик һәм диалогик телмәр төҙөә белеү. Төрлө функциональ-мәғәнәүи төрҙәге телмәр һәм уларҙың комбинацияһын ҡулланып, төрлө коммуникатив йүнәлешле яҙма телмәр төҙөү |
ТЕЛМӘР МӘҘӘНИӘТЕ (6 сәғәт) | ||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау) (1 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау). Грамматик нормаларҙы һүҙлек һәм белешмәләрҙә сағылдырыу. Телмәрҙә типик грамматик хаталар | Орфоэпик һәм акцентологик норма варианттарын айырыу; хәҙерге орфоэпик нормаларҙың әйтелеш һәм стилистик варианттарын иҫәпкә алып, һүҙҙәрҙе ҡулланыу; хәҙерге башҡорт теленең әйтелеш һәм баҫым (өйрәнелгән кимәлдә) өлкәһендәге актив процестар тураһында күҙҙаллау |
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау). Телмәрҙә терминдар һәм теүәллек. Терминдарҙы ҡулланыу менән бәйле типик телмәр хаталары (ҡабатлау) (2 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау). Терминдар һәм телмәр теүәллеге. Терминдарҙы фәнни һәм публицистик стилдә ҡулланыу. Терминдарҙы ҡулланыуҙа типик телмәр хаталары | Һүҙҙәрҙе уларҙың лексик мәғәнәләренә һәм лексик бәйләнеш нормаларына яраҡлы ҡулланыу; синоним, антоним, омоним, паронимдарҙы ҡулланыу нормаларын һаҡлау; һүҙҙең лексик мәғәнәһен һәм уларҙың ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн аңлатмалы һүҙлектәр, шул иҫәптән мультимедийныйҙарҙы ҡулланыу; орфографик һүҙлектәр пунктуация буйынса белешмәләр ҡулланыу; яҙыуҙа орфография һәм пунктуация буйынса ҡағиҙәләр ҡулланыу |
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалар. Телмәрҙә типик синтаксик хаталар. Ҡушма, эйәртеүле, теҙмә, теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙә типик хаталар (2 с.) | Башҡорт телендә теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнештәрҙәге ауыр осраҡтар. Эйә менән хәбәрҙең грамматик бәйләнеү юлдары. Һүҙлек һәм белешмәләрҙә грамматик нормаларҙың сағылдырышы. Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә төп синтаксик нормалар. Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп синтаксик нормалары (ҡабатлау). Телмәрҙә типик синтаксик хаталар. Ҡушма, эйәртеүле, теҙмә, теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙә типик хаталар | Башҡорт телендә теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнештәрҙәге ауыр осраҡтарҙы анализлау. Эйә менән хәбәрҙең грамматик бәйләнеү юлдарын анализлау. Синтаксик грамматик хаталарҙы төҙәтеү маҡсатынан һөйләмдәрҙе редакторлау. Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең синтаксик нормаларын һаҡлау. Телмәрҙә эйәртеүле, теҙмә, теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлау. Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙең төп нормаларын аңлау, пунктуация буйынса орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу; орфография һәм пунктуация ҡағиҙәләрен яҙыуҙа ҡулланыу |
Хәҙерге телмәр этикетының үҙенсәлектәре (1 с.) | Хәҙерге телмәр этикетының үҙенсәлектәре. Аралашыуҙа башҡорт телмәр этикеты. Телмәр этикетында актив процестар. Сәләмләү һәм хушлашыуҙың яңы варианттары, яңғыҙлыҡ исемдәрҙе ҡулланыу; уларҙы баһалау. Телмәр агрессияһы. | Телмәр этикетында (өйрәнелгән кимәлдә) актив процестарҙы характерлау һәм баһалау; телмәр агрессияһына ҡаршы торорға ярҙам итеүсе алымдарҙы ҡулланыу; үҙеңдең телмәреңде хәҙерге башҡорт телмәр этикетына тап килерлек итеп төҙәтмәләр индереү |
ТЕКСТ (2 сәғәт) | ||
Текст һәм уның билдәләре. Телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи тибы. Тексты мәғәнәүи ҡайтанан эшкәртеү (2 с) | Текст һәм уның төп билдәләре (ҡабатлау). Телмәр төрҙәренең фукциональ-мәғәнәүи үҙенсәлектәре (һүрәтләү, хәбәр итеү, фекерләү) (ҡабатлау). Тексты мәғәнәүи эшкәртеү: төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәт алыу; лингвистик һүҙлектәр ҡулланыу; тезистар, конспекттар | Текстың төп билдәләрен белеү. Тексты мәғәнәүи өлөштәргә бүлеү, тексты мәғлүмәти эшкәртеүҙе тормошҡа ашырыу, уның йөкмәткеһен план формаһында (ябай, ҡатмарлы, тезис), конспект, аннотация, таблица һ.б.биреү |
ТЕЛДЕҢ ФНКЦИОНАЛЬ ТӨРЛӨЛӨГӨ (2 сәғәт) | ||
Телдең функциональ төрлөлөгө. Рәсми эш ҡағыҙҙары һәм фәнни стиль (2 с.) | Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле. Уларҙы ҡулланыу өлкәһе, функциялары, тел үҙенсәлектәре. Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле жанрҙары (ғариза, аңлатмалы яҙыу, автобиография, характеристика). Фәнни стиль. Уларҙы ҡулланыу өлкәһе, функциялары, тел үҙенсәлектәре. Фәнни стиль жанрҙары (реферат, фәнни темаға доклад). Текста телдең төрлө функциональ төрҙәренең бәйләнеше, текста һөйләмдәрҙең бәйләнеү саралары | Һөйләү характерындағы текстарҙың, фәнни, публицистик, рәсми эш ҡағыҙҙары, матур әҙәбиәт теленең текстарын айырыу. Тексты телдең билдәле функциональ төрөнә ҡарағанын билдәләү. Фәнни стилдәге (реферат, фәнни темаға доклад) Уларҙың йөкмәтке һәм структура талаптарына нигеҙләнеп, текстар төҙөү. Рәсми эш ҡағыҙҙары (ғариза, аңлатмалы яҙыу, автобиография, характеристика) текстары төҙөү |
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ | ||
СИНТАКСИС. ПУНКТУАЦИЯ (55 сәғәт) | ||
Ҡушма һөйләм (ҡабатлау) (2 с.) | Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә (ҡабатлау). Ҡушма һөйләмдәрҙе төрҙәре буйынса классификациялау. Ҡушма һөйләм өлөштәренең мәғәнәүи, структур һәм интонацион берҙәмлеге. Пунктуация. Тыныш билдәләренең функцияһы | Ҡушма һөйләмдең төҙөлөшөн өйрәнеү. Ҡушма һөйләм составындағы һөйләмдәр араһындағы мәғәнәүи мөнәсәбәтте аңлау |
Теҙмә ҡушма һөйләм (18 с.) | Теҙмә ҡушма һөйләм тураһында аңлатма, уның төҙөлөшө. Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең төрҙәре. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы. | Теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәргә хас үҙенсәлектәрҙе билдәләү. Теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙе текста ҡулланыу үҙенсәлектәрен күҙәтеү, уларҙы телмәрҙә ҡуллана белеү |
Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә ҡулланылған теркәүестәр: йыйыу, ҡаршы ҡуйыу, бүлеү-ҡабатлау, һығымта яһау, аныҡлау теркәүестәре һәм мөнәсәбәт һүҙҙәр. Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең компоненттары араһында мәғәнәүи мөнәсәбәттәрҙең пунктуацион юлдар менән сағылдырышы | Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең өлөштәре араһында мәғәнәүи мөнәсәбәтте аңлау, уларҙы сағылдырыусы сараларҙы билдәләү, теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең схемаһын төҙөү. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең компонеттары араһындағы мәғәнәүи бәйләнештәрҙе билдәләү һәм уларҙы интонация ярҙамында сағылдырыу. Синтаксик анализ үткәреү. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең компонеттары араһындағы мәғәнәүи бәйләнештәрҙе тыныш билдәләре ярҙамында сағылдырыу, уларҙың ҡуйылышын өйрәнеү | |
Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр (12 с.) | Эйәртеүле ҡушма һөйләм, уның төҙөлөшө. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм. Эйәрсен һөйләмдең баш һөйләмгә бәйләнеү саралары һәм уларҙа тыныш билдәләре. Эйәрсән һөйләм төрҙәре тураһында дөйөм төшөнсә. Эйәрсән һөйләмдең баш һөйләмгә бәйләнеү саралары һәм уларҙа тыныш билдәләре. Эйәрсән һөйләм төрҙәре: эйә, хәбәр, аныҡлаусы, тултырыусы, ваҡыт, урын, сәбәп, маҡсат, рәүеш, күләм-дәрәжә, сағыштырыу, шарт , кире | Эйәртеүле ҡушма һөйләмдең баш һәм эйәрсән һөйләмдәрен айыра белеү. Эйәртеүле ҡушма һөйләм өлөштәре араһында мәғәнәүи бәйләнеште аңлау. Эйәртеүле ҡушма һөйләмдә эйәрсен һөйләмде баш һөйләмгә бәйләүсе сараларҙы билдәләү һәм эйәрсән һөйләм менән баш һөйләм араһында тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу. Эйәртеүле ҡушма һөйләмдә эйәрсән һөйләмдәрҙе таныу һәм уларҙың үҙенсәлектәрен характерлау |
Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр (10 с.) | Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр. Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлектәрен, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙән айырмаһын төшөнөү. |
Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр. Теҙемдәр (9 с.) | Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр. Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы. Теҙемдәр (периодтар). Теҙемдәрҙең үҙенсәлектәре. | Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙе айыра белеү һәм уларҙың үҙенсәлектәрен белеү. Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйыу. Теҙемдәрҙең үҙенсәлектәрен, уларҙы айырыра белеү |
Тыныш билдәләре (2 с.) | Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре (нөктә, һорау, өндәү). Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә, ҡатмарлы синтаксик конструкцияларҙа нөктәле өтөр, һыҙыҡ, ике нөктә ҡуйылыу осраҡтары | Һөйләм аҙағында тыныш билдәләрен ҡуйылыу осраҡтарын белеү. Өтөр, нөктәле өтөр, һыҙыҡ, ике нөктә Ҡуйылыу осрағының ҡағиҙәләрен белеү һәм практикала ҡулланыу |
Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү һәм үтелгәндәрҙе ҡабатлау (2 с.) | Ҡатмарлы синтаксик конструкциялар буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау | Булған белемдәрҙе ҡабатлау, системалаштырыу, маҡсаттар билдәләү, уҡыу эшмәкәрлегенә мотивация булдырыу, ҡатмарлы синтаксик конструкциялар төҙөй белеү, уларҙың үҙенсәлектәрен асыҡлау |
9 КЛАСС (68 сәғәт)
Тематик блок, тема | Төп йөкмәтке | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәре | ||
ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ДӨЙӨМ ТӨШӨНСӘ (2 сәғәт) | ||||
Тел – үҫә барыусы ижтимағи күренеш (1 с.) | Тел – үҫә барыусы ижтимағи күренеш. Хәҙерге йәмғиәттә башҡорт теле | Тел фәнен ни өсөн мотлаҡ өйрәнергә кәрәклекте төшөнөү; телдең үҫеүе тураһында, телдең эске һәм тышҡы функцияларын аңлау һәм ул турала һөйләй белеү | ||
Әҙәби тел һәм диалект (1 с.) | Әҙәби тел һәм диалект. Башҡорт теленең диалекттары. Башҡорт әҙәби теле һәм уның үҫеше. Ике теллелек | Әҙәби тел һәм диалекттар араһындағы айырмалыҡты билдәләү һәм характерлау. Диалект һәм әҙәби телдә әйберҙәрҙе, һәм тирә яҡтағы күренештәрҙе диалект һәм әҙәби тел менән сағыштырыу, матур әҙәби әҫәрҙәрҙә диалект һүҙҙәрҙең ҡулланыуын аңлатыу | ||
ТЕЛ ҺӘМ ТЕЛМӘР (2 сәғәт) | ||||
Телдән һәм яҙма телмәр. Диалог һәм монолог Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: уҡыу, тыңлау, һөйләү, яҙыу (2 с.) | Телдән һәм яҙма телмәр. Монолог һәм диалог, уларҙың төрҙәре Диалог һәм монолог. Монологтың төрҙәре (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү, төрлө төрҙәге монологтың берләшеүе) һәм төрлө харктерҙағы диалогтар (этикет, диалог-һорашыу, диалог-фекер алышыу һ.б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре: уҡыу | һөйләү һәм яҙма телмәрҙең төп үҙенсәлектәрен, коммуникатив уңышһыҙлыҡтарҙың төп сәбәбен һәм уларҙы хәл итеү юлдарын үҙләштереү. Монологтарҙың төрлө төрҙәрен (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү, төрлө төрҙәге монологтың берләшеүе) һәм төрлө характерҙағы диалогтарҙы (этикет, диалог-һорашыу, диалог-фекер алышыу һ.б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) үҙләштереү. | ||
ТЕЛМӘР ЭТИКЕТЫ (5 сәғәт) | ||||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Әйтелештә һәм баҫымда актив процестар (1 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп орфоэпик нормалары (ҡабатлау). Әйтелештә һәм баҫымда актив процестар. Хәҙерге орфоэпик һүҙлектәрҙә әйтелеш варианттарының сағылышы | Әйтелеш һәм баҫым өлкәһендә актив процестарҙы аңлау һәм характерлау; хәҙерге орфоэпик һүҙлектәрҙә әйтелеш нормаларын сағылдырыу ысулдары; үҙаллы һүҙ төркөмдәрендә (өйрәнелгән кимәлдә) айырым грамматик нормаларҙа әйтелеш һәм баҫым нормаларын һаҡлау; | ||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау) (1 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп лексик нормалары (ҡабатлау). Синонимдар, антонимдар, омонимдарҙы ҡулланыуҙың мәғәнәүи, стилистик үҙенсәлектәре. Һүҙҙәрҙең лексик һәм теүәл ярашыуы. Ирекле һәм ирекһеҙ лексик ярашыу. Лексик ярашыуҙы боҙоуға бәйле типик хаталар. Телмәрҙә артыҡлыҡ һәм теүәллек. Тавтология. Плеоназм. Телмәрҙәге артыҡлыҡтарға бәйле типик хаталар. Хәҙерге аңлатмалы һүҙлектәр. Хәҙерге һүҙлектәрҙә лексик нормалар варианттарын сағылдырыу. Һүҙлек билдәләре | Һүҙҙәрҙе уларҙың лексик мәғәнәһенә һәм лексик ярашыуына тап килешле ҡулланыу; тавтология күренештәрен таныу; телмәр артыҡлығы бәйле типик телмәр хаталарын анализлау һәм айырыу; текстарҙы телмәр хатаһын төҙәтеү маҡсатынан редакторлау;телдән һәм яҙма телмәрҙә телмәр хаталарын табыу һәм төҙәтеү; һүҙҙең лексик мәғәнәһен һәм ҡулланыу үҙенсәлектәрен аңлатмалы һүҙлектә, шул иҫәптән мультимедийныйҙарҙы ҡулланыу; һүҙҙәрҙең мәғәнәһен дөрөҫләү өсөн һәм тексты редакторлау процесында антоним, синоним, омоним, пароним һүҙлектәр ҡулланыу | ||
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау). Һүҙбәйләнештәр, ябай һәм ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөүҙә типик хаталар (2 с.) | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төп грамматик нормалары (ҡабатлау). Хәҙерге грамматик һүҙлектәрҙә һәм белешмәләрҙә грамматик норма варианттарын сағылдырыу. Һүҙлек билдәләре. Терминология һәм телмәр теүәллеге (ҡабатлау). Публицистик, фәнни, йәнле һөйләү, матур әҙәбиәт, рәсми эш ҡағыҙҙары стилендә терминдарҙы ҡулланыу нормалары. | Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең синтаксик нормаларын һаҡлау: һүҙбәйләнештәр, ябай һөйләмдәр, төрлө типтағы ҡушма һөйләмдәр; ябай һөйләмдәрҙең, төрлө төрҙәге ҡушма һөйләмдәрҙең типик төҙөлөштәрен таныу; грамматик хаталарҙы төҙәтеү маҡсатынан һөйләмдәрҙе редакторлау | ||
Электрон мөхит аралашыуында һәм эшлекле аралашыу ситуацияларында телмәр этикеты (1 с.) | Этикет тураһында төшөнсә. Интернет этикеты – яҙышыу. Интернет-дискуссия, интернет-полемикала этикет ҡағиҙәләре, этик нормалар. Эшлекле аралашыу ситуацияларында телмәр этикеты | Интернет мөхитендә аралашыуҙа милли башҡорт телмәр этикеты нигеҙендә ятҡан этикет формуларын, этикет аралашыу принциптарын ҡулланыу; эшлекле аралашыу ситуацияларында башҡорт этикет телмәр нормаларын һаҡлау; эшлекле аралашыу ситуацияларында телмәр этикет телмәр мәҙәниәте нормаларын һаҡлау | ||
ТЕКСТ (3 сәғәт) | ||||
Текст һәм уның билдәләре (йомғаҡлау). Телмәрҙең фукциональ-мәғәнәүи төрҙәре (йомғаҡлау) (3 с.) | Текст һәм уның билдәләре (йомғаҡлау). Телмәрҙең фукциональ-мәғәнәүи төрҙәре (йомғаҡлау). Текста төрлө фукциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәренең яраҡлашыуы, шулай уҡ матур әҙәбиәт әҫәрҙәрендә телдең төрлө функциональ төрлөлөгө элементтарының яраҡлашыуы. Төрлө фукциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәренә ҡараған текстарҙа тел һүрәтләү сараларының ҡулланыу үҙенсәлектәре. Тексты ҡайтанан мәғлүмәти эшкәртеү | Тексты анализлау: теманы һәм төп фекерҙе билдәләү һәм аңлатма биреү; текстың төп темаһын һәм мәғәнәһен сағылдырыусы исем һайлау. Текстың йөкмәткеһен исеменә, төп һүҙҙәренә ҡарап билдәләү. Телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи төрөнә ҡарағанлығын билдәләү.текста оҡшаш фрагменттар табыу - һүрәтләү, хәбәр итеү, фекер йөрөтөү-иҫбатлау, баһалау. Төрлө жанрҙағы текстарҙың айырмалы билдәләрен асыҡлау | ||
ТЕЛДЕҢ ФУНКЦИОНАЛЬ ТӨРЛӨЛӨГӨ (15 сәғәт) | ||||
Функциональ стилдәр. Уларҙың төп үҙенсәлектәре (2 с.) | Телдең функциональ төрлөлөгө: йәнле һөйләү стиле, матур әҙәбиәт теле, фәнни стиль, публицистик стиль, рәсми эш ҡағыҙҙары стиле, хаттар стиле | Телдең функциональ стилдәрен айыра белеү. Уларҙың үҙенсәлектәрен характерлау. Яҙыуҙа орфография ҡағиҙәләрен һәм пунктуацияны һаҡлау | ||
Йәнле һөйләү стиле (2 с.) | Йәнле һөйләү стиле структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре. Һөйләү телмәре. Телдән аралашыуҙы характерлаусы мәҡәлдәр. Аралашыу ҡағиҙәһе. Үтенес. Ғәфү үтенеү. Бәхәс, бәхәс төрҙәре. Бәхәсте әҙәпле алып барыу ысулдары | Йәнле һөйләү стиленең структур элементтарын һәм тел үҙенсәлектәрен анализлау; фольклор һәм матур әҙәбиәт тестарын йә (халыҡ һәм әҙәбиәт әкиәттәрҙе, хикәйә, мәҡәл, йомаҡтар) фрагменттарын анализлау һәм интрепретация үткәреү; яҙыуҙа орфография ҡағиҙәләрен һәм пунктуацияны ҡулланыу | ||
Матур әҙәбиәт стиле (2 с.) | Матур әҙәбиәт стиле. Уның структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре.Матур әҙәбиәт теле һәм уның башҡорт әҙәби теленең башҡа функциональ төрҙәренән айырмалығы. Матур әҙәбиәт теленең төп билдәләре: образлылыҡ, тел-һүрәтләү сараларының киң ҡулланышы. | Матур әҙәбиәт стиленең структур элементтарын һәм тел үҙенсәлектәрен анализлау; яҙыуҙа орфография ҡағиҙәләрен һәм пунктуацияны ҡулланыу | ||
Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле (2 с.) | Рәсми эш ҡағыҙҙары стиленең структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре. Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле: ҡулланыу сфераһы (административ-хоҡуҡи, эш ҡағыҙҙары сфераһ), төп бурыс (теүәл мәғлүмәтте хәбәр итеү), стиль һыҙаттары (абстрактлыҡ, теүәллек, ҡыҫҡалыҡ, шаблонлыҡ), характерлы тел саралары. Рәсми эш ҡағыҙҙары булараҡ инструкция. | Рәсми эш ҡағыҙҙары стиленең структур элементтарын һәм тел үҙенсәлектәрен анализлау; яҙыуҙа орфография ҡағиҙәләрен һәм пунктуацияны ҡулланыу. Инструкция текстарын уның йөкмәтке һәм структура талаптарына нигеҙләнеп, моделен әҙерләү | ||
Фәнни стиль (2 с.) | Фәнни стилдең структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре. Проект яҡлауҙа оппонент телмәре. Ҡулланыу сфераһы, функциялары, телмәр аралашыуының типик ситуациялары, телмәр бурыстары, тел саралары. Фәнни стилдең төп жанрҙары: тезис, конспект, реферат, конспект; уларҙың үҙенсәлектәре. Тезис, конспект, реферат, конспекттар яҙыу үҙенсәлектәре | Фәнни стилдең башҡа стилдәрҙән айырмалы яҡтары. Уның структура һәм йөкмәткеһенә талаптарҙы иҫәпкә алып, фәнни стиль текстары төҙөү. Фәнни стиль текстар йөкмәткеһен анализлау һәм уны ҡайтанан мәғлүмәти эшкәртеү: текста төп һәм икенсел мәғлүмәтте билдәләү. Фәнни стиль текстары йөкмәткеһен таблица һәм схема төрөндә тәҡдим итеү | ||
Публицистик стиль (3 с.) | Публицистик стилдең структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре. Публицистик стилдең төп жанрҙары (сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж) | Публицистик һәм рәсми эш ҡағыҙҙары стилен текста ҡулланылған ҡулланыу сфераһы, төп бурыстары, стиль һыҙаттары, характерлы тел сараларына нигеҙләнеп таныу. сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж үҙенсәлектәрен характерлау. Публицистик стиль жанрҙарын төҙөү: сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк, репортаж | ||
Хаттар стиле (2 с.) | Хаттар стиленең структур элементтары һәм тел үҙенсәлектәре | Хаттар стиленең структур элементтарын һәм тел үҙенсәлектәрен анализлау; яҙыуҙа орфография ҡағиҙәләрен һәм пунктуацияны ҡулланыу | ||
ТЕЛ СИСТЕМАҺЫ (8 сәғәт) |
Фонетика. Графика. Орфоэпия (2 с.) | Лингвистиканың бүлеге булараҡ фонетика һәм графика (ҡабатлау). Фонетика. Графика. Орфоэпия Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр. Сингармонизм. Ассимиляция. Диссимиляция. Ижек. Баҫым | Өндәр системаһын характерлау. Өн һәм хәрефтең айырмалы яҡтарын аңлау. Һүҙҙәргә фонетик анализ үткәреү. Фонетика, графика һәм орфоэпия буйынса алған белемдәрен һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтелеш һәм дөрөҫ яҙыу практикаһында ҡулланыу |
Орфография (3 с.) | Лингвистиканың бүлеге булараҡ орфография (ҡабатлау). Орфографияның принциптары | “Орфограмма” аңлатмаһына таянып эш итеү. Өйрәнелгән орфограммаларҙы таныу. Һүҙҙәрҙең (тамыр, ялғау) таныу һәм ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү |
Лексикология (3 с.) | Һүҙҙең лексик мәғәнәһе. Бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр. Синоним, антоним, омонимдар. Күп мәғәнәле һүҙҙәр. Диалект һәм әҙәби тел. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Башҡорт теленең һүҙлектәре Һүрәтләү саралары. Эпитет. Сағыштырыу. Метафора. Синонимдар һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу. Грамматик синонимдар. Телмәрҙә антитезаны файҙаланыу | Һүҙҙең лексик мәғәнәһен төрлө ысулдар (тамырҙаш һүҙҙәр килтереү; синоним, антоним һүҙҙәр табыу; контекст буйынса һүҙҙең мәғәнәһен табыу, аңлатмалы һүҙлек ярҙамында) менән аңлатыу. Бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе таныу, һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәләрен айырыу. Синоним, антоним, омонимдарҙы таныу; күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе һәм омонимдарҙы айыра белеү. Диалекттарҙы айыра белеү |
МОРФОЛОГИЯ. ОРФОГРАФИЯ (22 сәғәт) | ||
Морфология лингвистиканың бүлеге (3 с) | Морфология тел тураһындағы фәндең бер бүлеге (ҡабатлау). Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уның лексик мәғәнәһенән айырмалығы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәре системаһы. Үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ тәркөмдәре | Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе, уның лексик мәғәнәһенән айырмалылығын анализлау.Үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен таныу. Һүҙ төркөмдәрен таныу. Һүҙ төркөмдәренә морфологи анализ үткәреү |
Исем (ҡабатлау) (5 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ исем, уның дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик функциялары. Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Башҡорт телендә һан, килеш, исемдәрҙең эйәлек һәм хәбәрлек категориялары | Һүҙ төркөмө булараҡ исем, уның дөйөм грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик функциялары буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, нығытыу. |
Сифат (ҡабатлау) (4 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ сифат. Морфологик билдәләре, синтаксик функцияһы. Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре; сифаттарҙың яһалышы, уларҙың дөрөҫ яҙылышы | Һүҙ төркөмө булараҡ сифат. Морфологик билдәләре, синтаксик функцияһын ҡабатлау. Телдән һәм яҙма телмәрҙә сифаттарҙы дөрөҫ һәм урынлы ҡулланыу |
Алмаш (ҡабатлау) (5 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ алмаш, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Алмаштарҙың һөйләмдәге роле. Алмаш төркөмсәләре. Алмаштарҙың үҙгәреше | Һүҙ төркөмө булараҡ алмаш, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһын ҡабатлау, системаға килтереү |
Ҡылым (ҡабатлау) (5 с.) | Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Ҡылымдың һөйкәлештәре, ҡылым күләмдәре, рәүешлеге. Ҡушма ҡылым | Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһын ҡабатлау. Телдән һәм яҙма телмәрҙә ҡылымдарҙы дөрөҫ ҡулланыу |
СИНТАКСИС. ПУНКТУАЦИЯ (11 сәғәт) | ||
Лингвистика бүлеге булараҡ синтаксис һәм пунктуация (ҡабатлау). Һүҙбәйләнеш (9 с.) | Синтаксис тураһында төшөнсә. Пунктуация тураһында төшөнсә. Тыныш билдәләре һәм уларҙың функциялары. Синтаксис берәмеге булараҡ һөйләм һәм һүҙбәйләнеш. Һүҙбәйләнеш һәм уның билдәләре. Һүҙбәйләнештә һүҙҙәрҙе бәйләү саралары. Һүҙбәйләнештәргә синтаксик анализ | Синтаксик буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, системаға килтереү. Баш һүҙҙең морфологик билдәләре буйынса һүҙбәйләнеште таныу; һүҙбәйләнештә эйәртеүле бәйләнештең төрҙәрен таныу: ярашыу, башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү; |
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау (2 с) |
| Үтелгән материалдарҙы ҡабатлау, контроль эш яҙҙырыу |
Предварительный просмотр:
МИНИСТЕРСТВО ПРОСВЕЩЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
Министерство образования и науки Республики Башкортостан
МКУ «Отдел образования Администрации МР Архангельский район РБ»
МОБУ СОШ д. Тереклы
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО на методическом совете Зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С. Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________ 2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Рабочая программа
по учебному предмету «Родная (башкирская) литература»
Уровень обучения базовый
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета «Родная (башкирская) литература» для 5–9 классов основного общего образования для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (разработчики: Юлмухаметов М. Б., Набиуллина Г. М.– Уфа, 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
Аңлатмалы яҙыу
5-9-сы кластар өсөн «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметы буйынса эш программаһы уҡыу предметының һәр йыл буйынса йөкмәткеһен, уҡыусыларҙы туған (башҡорт) әҙәбиәте уҡыу предметы саралары менән уҡытыу, тәрбиәләү һәм үҫтереү буйынса төп методик стратегияларҙы билдәләй.
Программаның норматив хоҡуҡи базаһы:
-Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы;
-«Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» 2012 йылдың 29 декабрендәге №273-ФЗ Федераль закон (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән);
-«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» 1991 йылдың 25 октябрендәге №1807-1 Россия Федерацияһы законы закон (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән);
-Төп дөйөм белем биреүҙең федераль дәүләт белем биреү стандарты (Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының 2021 йылдың 31 майындағы №287 бойороғо менән раҫланған);
-Төп дөйөм белем биреүҙең төп өлгө программаһы (дөйөм белем биреү буйынса федераль уҡытыу-методик берләшмәһе ҡарары менән хупланды, 2022 йылдың 18 мартындағы № 1/22 протокол);
-Тәрбиә биреүҙең өлгө программаһы (дөйөм белем биреү буйынса федераль уҡытыу-методик берләшмәһе ҡарары менән хупланды, 2022 йылдың 23 июнендәге №1/22 протокол).
Программа төп дөйөм белеү биреү федераль дәүләт стандарттары һөҙөмтәләре талаптарына ярашлы төҙөлдө (артабан – ФДББС). Унда шулай уҡ дөйөм белем биреүҙең универсаль уҡыу эшмәкәрлеген үҫтереү һәм формалаштырыу программаһының төп идеялары һәм ҡағиҙәләре, башланғыс дөйөм белем биреү өсөн өлгөлө белем биреү программалары менән күсәгилешлек иҫәпкә алына.
Программа нигеҙендә кешенең рухи тормошон, уның әҫәрҙә сағылдырылған эске донъяһын, ә уҡыусының үҙ донъяһы – төп ҡиммәт булараҡ ҡарарға мөмкинлек биреүсе гуманитар педагогика идеялары һәм гуманитар педагогик принциплар ята. Был концепцияла әҙәбиәт дәресе кешенең һығылмалыҡ, вариативлыҡ, диалог ҡора белеүенә хас булған гуманитар фекерләү стиленә һәләтен стимуллаштырыу һәм үҫтереү, ә дөйөм әҙәби белем биреү – уҡыусыларҙы мәҙәниәт ҡаҙаныштарына йәлеп итеү, уларҙы ижади эшмәкәрлеккә индереү өсөн шарттар тыуҙырыу сараһы булараҡ ҡарала.
Программала башланғыс дөйөм белем биреү программаларында тәҡдим ителгән барлыҡ төп эшмәкәрлек төрҙәрен үҫтереү ҡаралған. Әммә Программаның йөктәмкеһе, беренсенән, урта белем биреү системаһының предмет йөкмәткеһенә, икенсенән, уҡыусыларҙың психологик һәм йәш үҙенсәлекләренә бәйле.
Туған (башҡорт) әҙәбиәт предметына дөйөм характеристика
Образлы һүҙ сәнғәте булараҡ әҙәбиәт – тормошто танып белеүҙең үҙенсәлекле алымы, донъяның фәнни картинаһынан үҙенең эмоциональ йоғонтһоноң юғары дәрәжәһе, метафориклығы, күп мәғәнәле булыуы, тамамланмағанлығы, ҡабул итеүсенең актив ижадын күҙ алдында тотоуы кеүек мөһим айырмаларға эйә сәнғәт моделе.
Әҙәбиәт Рәсәй мәктәптәрендә төп гуманитар уҡыу фәне булараҡ, һәр яҡтан үҫешкән, гармоник шәхесте формалаштырыуға, гражданин һәм патриотты тәрбиәләүгә булышлыҡ итә. Мәҙәниәттең гуманистик ҡиммәтттәренә мөрәжәғәт итеү һәм ижади һәләтлеген үҫтереү – эмоциональ бай һәм интеллектуаль үҫешкән, үҙенә конструктив һәм шул уҡ ваҡытта тирә-йүндәге донъяға тәнҡит күҙлегенәнән ҡарарға өйрәнгән шәхес тәрбиәләүҙең кәрәкле шарты.
Әҙәбиәт дәрестәрендә уҡыусының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыуы – ул ысын художество ҡиммәтәре менән генә танышыу факты түгел, а аралашыу (коммуникация), яҙыусылар менән диалог тәжрибәһе лә. Илебеҙ халыҡтарының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыу уҡыусыларҙың аңында художестволы мәҙәниәттең байлығы һәм күп төрлөлөгө, күп милләтле Рәсәйҙең рухи һәм әхлаҡ потенциалы тураһында ҡараштарын киңәйтә.
Һүҙҙәр, тел билдәләре менән әҙәби әҫәрҙә һүрәтләнгән тормоштоң художестволы картинаһы тойғолар (эмоция) нигеҙендә генә түгел, ә интеллектуаль аңлап ҡабул ителә (рациональ). Әҙәбиәтте юҡҡа ғына фәлсәфә, психология менән сағыштырмайҙар, уны «художестволы тикшеренеү», «кешене өйрәнеү фәне», «тормош дәреслеге» тип атайҙар.
Уҡыу предметының йөкмәткеһе дәрестән тыш эшмәкәрлектә лә (конференция, байрам сараһы, квест һ.б.) тормошҡа ашырылырға мөмкин.
«Туған (башҡорт) әҙәбиәте» уҡыу предметын өйрәнеүҙең
маҡсаты һәм бурыстары
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметын өйрәнеүҙең маҡсаты – башҡорттарҙың мәҙәни-тел өлкәһен аңлаған, рухи яҡтан үҫешкән шәхес тәрбиәләү, уҡыусыны үҙ халҡының әҙәби мираҫына йәлеп итеү, уның сәнғәт текстарын ҡабул итеүгә, аңлауа һәм объектив баһаларға булған һәләтен үҫтереү, база коммуникатив күнекмәләрен камиллаштырыу.
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметын өйрәнеүҙең бурыстары:
-башҡорт халҡының төп мәҙәни ҡиммәттәренең береһе һәм тормышто танып белеүҙең ысулы булараҡ художестволы әҙәбиәткә мөнәсәбәт формалаштырыу;
-ҡабул итә белеүҙе үҫтереү, анализлау, тәнҡитле баһалау һәм уҡығанды интерпретациялау, әҙәби әҫәрҙә сағылдырылған художестволы тормош картинаһын эмоциональ һәм интеллектуаль кимәлдә аңлау;
-этаплап, эҙмә-эҙлекле аңлап уҡыу, уҡығанды аңлатыу, анализлау һәм тексты интерпретациялай белеү һәләтен формалаштырыу;
-һүҙлек запасын байытыу, уҡыусыларҙа тел һәм яҙма һөйләү нормалары, һөйләм этикеты ҡағиҙәләре нигеҙендә туған телде белеү культураһын уның функциональ мөмкинлекләренең бар тулылығында үҫтереү;
-әҫәрҙәрҙең төр һәм жанр, сюжет-композицион һәм тел үҙенсәлектәрен, һүрәтләү урынын, ваҡытын һәм ысулдарын билдәләү;
-нәфис текста яҙылғандың мәғәнәһенә төшөнөүҙең яҡынса алгоритмдарын үҙләштереү, уҡылғанға ҡарата үҙ баһаларын һәм фекерҙәрен күрһәтеү;
-үҙ позицияңды белдереү мәҙәниәтен, үҙ фекереңде дәлилләү һәм уны төрлө жанрҙарҙың телдән һәм яҙма әйтелешендә формалаштырыу һәләтен тәрбиәләү, ижади, аналитик һәм интерпретациялау характерындағы асыҡ телмәр төҙөү;
-«сит» позицияны аңлау культураһын тәрбиәләү, башҡа кешеләр ҡиммәттәренә, башҡа дәүерҙәр һәм халыҡтар мәҙәниәтенә хөрмәт менән ҡарау;
-үҙ-үҙеңде камиллаштырыу өсөн әҙәбиәт уҡыуҙың һәм өйрәнеүҙең мөһимлеген аңлау, ял ваҡытында уҡыу өсөн әҫәрҙәрҙе аңлы рәүештә һайлауға ынтылыш формалаштырыу;
-шәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ-үҙен тормошҡа ашырыу өсөн кәрәк булған укыусыларҙың интеллектуаль ижади һәләттәрен үҫтереү;
-мөһим дөйөм белем биреү күнекмәләрен һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлеген үҙләштереү (эшмәкәрлек маҡсаттарын формалаштырыу, уны планлаштырырыу, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырырыу, кәрәкле мәғлүмәтте төрлө сығанаҡтарҙан шул иҫәптән Интернеттан һ.б. табыу һәм эшкәртеү).
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметының уҡыу планындағы урыны
ФДББС-ҡа ярашлы «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметы «Туған тел һәм туған әҙәбиәт» предметы өлкәһенә инә һәм өйрәнеү өсөн мәжбүри булып тора.
Предмет өлкәһе уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларында «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметын өйрәнеүгә 5-9-сы кластарҙа – 170 сәғәт бирелә: 5-се класта – 34 сәғәт, 6-сы класта – 34 сәғәт, 7-се класта – 34 сәғәт, 8-се класта – 34 сәғәт, 9-сы класта 34 сәғәт.
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметын интенсив һәм тәрәнерәк өйрәнеү өсөн уҡыу предметын өйрәнеү өсөн бирелгән сәғәттәрҙең һаны белем биреү мөнәсәбәттәрендә ҡатнашыусылар формалаштыра торған уҡыу планының бер өлөшө иҫәбенә арттырылды. Үҙ аллы уҡыу һәм ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр исемлеге бирелде.
«Туған (башҡорт) әҙәбиәте» предметы өйрәнеүҙең
планлаштырылған һөҙөмтәләре
Дөйөм белем биреүсе мәктәптә «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» дәресен өйрәнеү уҡыусыларҙың шәхси, метапредмет һәм предмет һөҙөмтәләренә өлгәшеүенә йүнәлтелгән.
Шәхси һөҙөмтәләр
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» дәресен өйрәнеү һөҙөмтәһендә 5-9-сы кластарҙа уҡыусыларҙа түбәндәге шәхси һөҙөмтәләр формалаша:
граждандар тәрбиәләү:
-граждандың бурыстарын башҡарыуға һәм уның хоҡуҡтарын бойомға ашырыуға әҙерлек, башҡа кешеләрҙең хоҡуҡтарын, азатлыҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен ихтирам итеү;
-ғаилә, белем биреү ойошмалары, урындағы берләшмә, тыуған яҡ, ил тормошонда, шул иҫәптән туған телдә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙә сағылыш тапҡан хәлдәр менән сағыштырыуҙа әүҙем ҡатнашыу; экстремизмдың, дискриминацияның төрлө формаларын ҡабул итмәү;
-төрлө социаль институттарҙың кеше тормошондағы ролен аңлау; граждандың төп хоҡуҡтары, азатлыҡтары һәм бурыстары, полимәҙәни һәм күп конфессиялы йәмғиәттә шәхес-ара мөнәсәбәттәрҙең социаль нормалары һәм ҡағиҙәләре тураһында мәғлүмәтле булыу; шул иҫәптән туған телдә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙәр миҫалдары нигеҙендә лә формалаштырыу;
-төрлө берлектәге эшмәкәрлеккә әҙерлек, үҙ-ара аңлашыуға һәм ярҙамға ынтылыу; мәктәп үҙидараһында әүҙем ҡатнашыу;
-гуманитар эшмәкәрлектә ҡатнашыуға әҙерлек (ярҙамға мохтаж кешеләргә булышлыҡ итеү; ирекмәнлек);
илһөйәрлек тәрбиәһе биреү:
-полимәҙәни һәм күп конфессиялы йәмғиәттә Рәсәйҙең гражданлыҡ берлеген, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының башҡа туған телдәре рәтендә туған телдең ролен аңлау;
-«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» уҡыу предметы контексында туған телде, Рәсәй Федерацияһының тарихын һәм мәҙәниәтен, тыуған төйәгеңдең, Рәсәй халыҡтарының мәҙәниәтен өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу белдереү;
-туған телгә, Тыуған ил – Рәсәй ҡаҙаныштарына, фәнгә, сәнғәткә, хәрби батырлыҡтарға һәм халыҡтың хеҙмәт ҡаҙаныштарына, шул иҫәптән нәфис әҫәрҙәрҙә сағылыш тапҡандарға яҡшы мөнәсәбәт;
-Рәсәй символдарына, дәүләт байрамдарына, тарихи һәм тәбиғи мираҫҡа һәм һәйкәлдәргә, тыуған илдә йәшәгән төрлө халыҡтарҙың йолаларына ихтирам;
рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү:
-әхлаҡи һайлау шарттарында әхлаҡи ҡиммәттәргә һәм нормаларға иҫәп тотоу;
-ҡылыҡ эҙемтәләрен аңлауҙы иҫәпкә алып, үҙеңдең тәртибеңде, телмәреңде, шулай уҡ башҡа кешеләрҙең тәртибен һәм ҡылыҡтарын әхлаҡи һәм хоҡуҡи нормалар ҡарашынан баһаларға әҙер булыу;
-асоциаль эштәрҙе әүҙем ҡабул итмәү;
-шәхси һәм йәмәғәт киңлеге шарттарында шәхестең азатлығы һәм яуаплылығы;
эстетик тәрбиә биреү:
-төрлө сәнғәт төрҙәренә, үҙеңдең һәм башҡа халыҡтарҙың йолаларын һәм ижадына ҡарата һиҙгерлек;
-сәнғәттең эмоциональ йоғонтоһон аңлау; аралашыу һәм үҙ-үҙеңде сағылдырыу сараһы булараҡ художество мәҙәниәтенең мөһимлеген аңлау;
-аралашыу һәм үҙ-үҙеңде сағылдырыу сараһы булараҡ туған телдең мөһимлеген аңлау;
-илебеҙ һәм донъя сәнғәтенең ҡиммәттәрен, этник мәҙәни йолаларҙың һәм халыҡ ижадының ролен аңлау;
-төрлө сәнғәт төрҙәрендә үҙ-үҙеңде күрһәтеүгә ынтылыу;
физик тәрбиә биреү, һаулыҡ һәм эмоциональ именлек мәҙәниәтен булдырыу:
-тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып йәшәү ҡиммәттәрен аңлау;
-һаулыҡҡа яуаплы ҡараш һәм сәләмәт йәшәү рәүешенә урынлаштырыу (сәләмәт туҡланыу, гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, тигеҙ шөғөлләнеү һәм ял режимы, даими физик әүҙемлек);
-физик һәм психик һаулыҡ өсөн зарарлы ғәҙәттәрҙең (алкоголь, наркотиктар ҡулланыу, тәмәке тартыу) эҙемтәләрен аңлау һәм ҡабул итмәү;
-хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү, шул иҫәптән мәктәптәрҙә телгә белем биреү процесында интернет-мөхиттә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү;
-стресс хәленә һәм үҙгәреүсән социаль, мәғлүмәти һәм тәбиғәт шарттарына яраҡлашыу һәләте, шул иҫәптән үҙ тәжрибәңде аңлап, артабан маҡсаттар ҡуйыу;
-үҙеңде һәм башҡаларҙы ғәйепләмәйенсә ҡабул итә белеү;
-башҡаларҙың эмоциональ торошон һәм хис-тойғоларҙы аңлай белеү, үҙ хәлеңде сағылдырыу өсөн, шул иҫәптән туған телдә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙән миҫалдарға таянып, тел сараларын ҡуллана белеү;
-рефлексия күнекмәләренең формалашыуы, хаталаныуға үҙ хоҡуғыңды һәм башҡа кешенең шундай уҡ хоҡуғын таныу;
хеҙмәт тәрбиәһе биреү:
-технологик һәм социаль йүнәлештәге практик бурыстарҙы (ғаилә, мәктәп, ҡала, край сиктәрендә) хәл итеүҙә әүҙем ҡатнашыуға, бындай эшмәкәрлекте башлап ебәреү, планлаштырыу һәм үҙаллы үтәү һәләтенә эйә булыу;
-төрлө һөнәрҙәрҙе һәм хеҙмәтте ғәмәлдә өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу, шул иҫәптән өйрәнелгән предмет буйынса белемде ҡулланыу һәм филологтарҙың, журналистарҙың, яҙыусыларҙың эшмәкәрлеге менән танышыу; хеҙмәткә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге һөҙөмтәләренә ихтирам;
-шәхси һәм йәмәғәт мәнфәғәттәрен, ихтыяждарын иҫәпкә алып, белем биреүҙең индивидуаль траекторияһын төҙөү һәм тормош пландарын аңлы рәүештә һайлау;
-киләсәккә пландарың хаҡында һөйләй белеү;
экологик тәрбиә биреү:
-тирә-яҡ мөхит өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл итеү, эштәрҙе планлаштырыу һәм уларҙың тирә-яҡ мөхит өсөн эҙемтәләрен баһалау өсөн социаль һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге белемде ҡулланыуға йүнәлеш алыу;
-экология мәсьәләләренә үҙ ҡарашыңды аныҡ, аңлайышлы белдерә белеү;
-экологик мәҙәниәт кимәлен арттырыу, экологик проблемаларҙың глобаль характерын һәм уларҙы хәл итеү юлдарын аңлау;
-тирә-яҡ мөхиткә зыян килтергән, шул иҫәптән экологик проблемаларҙы күтәргән әҙәби әҫәрҙәр менән танышҡанда барлыҡҡа килгән ғәмәлдәрҙе әүҙем ҡабул итмәү;
-тирә-яҡ мөхиткә зыян килтергән ғәмәлдәрҙе әүҙем ҡабул итмәү;
-тәбиғи, технологик һәм социаль мөхиттең үҙ-ара бәйләнеше шарттарында граждан һәм ҡулланыусы булараҡ үҙенең ролен аңлау;
-экология йүнәлешендәге практик эшмәкәрлектә ҡатнашыуға әҙерлек;
ғилми танып белеү ҡиммәттәре:
-кешенең, тәбиғәттең һәм йәмғиәттең төп үҫеш законлыҡтары, кешенең тәбиғи һәм социаль мөхит менән үҙ-ара бәйләнештәре; тел үҫеше законлыҡтары тураһында заманса фәнни күҙаллауҙар системаһы эшмәкәрлегендә йүнәлеш алыу;
-донъяны танып белеү сараһы булараҡ тел һәм уҡыу мәҙәниәтен, китап уҡыу оҫталығын өйрәнеү;
-мәктәптә тел буйынса белем биреү үҙенсәлеген иҫәпкә алып тикшеренеү эшмәкәрлегенең төп оҫталығын үҙләштереү;
-тәжрибәне, күҙәтеүҙәрҙе, ҡылыҡтарҙы аңларға өйрәтеү һәм шәхси һәм коллектив именлеккә өлгәшеү юлдарын камиллаштырыуға ынтылыу;
уҡыусыны социаль һәм тәбиғи мөхиттең үҙгәреүсән шарттарына яраҡлаштырыуҙы тәьмин иткән шәхси һөҙөмтәләр:
-уҡыусыларҙың төркөмдәрҙә һәм берекмәләрҙә, шул иҫәптән профессиональ эшмәкәрлек буйынса, шулай уҡ башҡа мәҙәни мөхит кешеләре менән социаль үҙ-ара эш итеү сиктәрендәге төркөмдәрҙә, ғаиләлә, социаль тәжрибәне, төп социаль ролдәрҙе, йәмәғәт тәртибе нормаларын һәм ҡағиҙәләрен, социаль йәшәү формаларын үҙләштереүе;
-уҡыусыларҙың билдәһеҙлек шарттарында үҙ-ара эш итеүгә һәләте, башҡаларҙың тәжрибәһенә һәм белеменә асыҡлыҡ;
-билдәһеҙлек шарттарында эшләргә, компетентлыҡ кимәлен практик эшмәкәрлек аша күтәрергә һәләтлелек, шул иҫәптән башҡа кешеләрҙән өйрәнә, уртаҡ эшмәкәрлектән яңы белем, башҡалар тәжрибәһенән оҫталыҡ туплау һәм компетенция ала белеү;
-образдарҙы асыҡлау һәм бәйләү күнекмәләре, яңы белемдәр булдырыу, шул иҫәптән быға тиклем билдәһеҙ булған төшөнсәләр, объекттар һәм күренештәр тураһында гипотезалар төҙөү, идеялар формалаштырыу һәләте, үҙ белемеңдең һәм компетенцияңдың етмәүен аңлау, үҙеңдең үҫешеңде планлаштырыу һәләте;
-тотороҡло үҫеш концепцияһы өлкәһендә төп төшөнсәләр, терминдар һәм күҙаллауҙар менән эш итә белеү; тәбиғәттең, йәмғиәттең һәм иҡтисадтың үҙ-ара бәйләнешен анализлау һәм асыҡлау, тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон, саҡырыуҙарға, глобаль эҙемтәләргә өлгәшеү һәм уларҙы еңеп сығыуҙы иҫәпкә алып үҙ эшмәкәрлегеңде баһалау;
-стресс ситуацияһын аңлау һәләте, тормош, телмәр һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, булған үҙгәрештәрҙе һәм уларҙың эҙемтәләрен баһалау; стресс хәлен ҡаршы тороуҙы талап итеүсе саҡырыу булараҡ ҡабул итеү;
-стрес хәлен баһалау, ҡабул ителгән ҡарарҙарға һәм эштәргә төҙәтмәләр индереү; хәүеф-хәтәрҙе һәм эҙемтәләрҙе билдәләү һәм баһалау, тәжрибә формалаштырыу, килеп тыуған хәлдә ыңғай күренеш таба белеү; уңыш гарантиялары булмағанда ла эшләргә әҙер булыу.
Метапредмет һөҙөмтәләре
5-9-сы кластарҙа «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» дәресен өйрәнеү һөҙөмтәһендә бала түбәндәге универсаль танып белеү эшмәкәрлегенә эйә була:
төп логик эшмәкәрлек:
-тикшерелгән факттарҙа, мәғлүмәттәрҙә һәм күҙәтеүҙәрҙә законлылыҡтарҙы һәм ҡаршылыҡтарҙы асыҡлау;
-законлылыҡтарҙы һәм ҡаршылыҡтарҙы асыҡлау өсөн критерийҙар тәҡдим итеү;
-ҡуйылған уҡыу бурысын хәл итеү өсөн кәрәкле мәғлүмәттең дефицитын асыҡлау;
-әҙәби процестарҙы тикшергәндә сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен асыҡлау; дедуктив һәм индуктив, оҡшашлыҡ буйынса һығымталарҙы файҙаланып, йомғаҡ яһау, үҙ-ара бәйләнештәр тураһында фараздар төҙөү;
-төрлө типтағы текстар, төрлө тел берәмектәре менән эшләгәндә варианттарҙы сағыштырып, оптималь вариантты билдәләп уҡыу бурысын хәл итеү ысулын үҙаллы һайлау;
төп тикшеренеү эшмәкәрлеге:
-тел белемен биреүҙә тикшеренеү ҡоралы булараҡ һорауҙарҙы файҙаланыу;
-хәлдең реаль һәм күңелгә ятышлы торошо араһындағы тап килмәүҙе теркәгән мәсьәләләрҙе билдәләү, эҙләнеүҙе һәм мәғлүмәттәрҙе үҙаллы билдәләү;
-үҙеңдең фекерҙең һәм башҡаларҙың фекерҙәренең дөрөҫлөгө тураһында фараздар әҙерләү, позицияңды, фекереңде дәлилләү;
- ш алгоритмын төҙөү һәм уны уҡыу бурыстарын хәл итеү өсөн файҙаланыу;
-тикшеренеү (эксперимент) барышында алынған мәғлүмәттең файҙаланылыуын һәм дөрөҫлөгөн баһалау;
-үткәрелгән күҙәтеү, тикшереү һөҙөмтәләре буйынса һығымталарҙы үҙаллы төҙөү;
-алынған һығымталарҙың һәм һығымталарҙың дөрөҫлөгөн баһалау ҡоралдарына эйә булыу;
-процестарҙың, ваҡиғаларҙың артабанғы үҫешен һәм уларҙың оҡшаш йәки оҡшаш хәлдәрҙәге эҙемтәләрен күҙалларға, шулай уҡ уларҙың яңы шарттарҙа һәм контекстарҙа үҫешеүе тураһында күҙаллауҙар яһау;
мәғлүмәт менән эшләү:
- әҡдим ителгән уҡыу бурысын һәм бирелгән критерийҙарҙы иҫәпкә алып, мәғлүмәт эҙләгәндә һәм һайлап алғанда төрлө алымдарҙы, ҡоралдарҙы һәм һорауҙарҙы ҡулланыу;
-текст, таблица, схемаларҙа күрһәтелгән мәғлүмәтте һайлап алыу, анализлау, интерпретациялау, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу;
-тексты баһалау, унда булған мәғлүмәтте дөрөҫ ҡулланыу һәм үҙләштереү йәһәтенән уҡыу мәсьәләләрен хәл итеү маҡсатында төрлө аудирование һәм уҡыу төрҙәрен файҙаланыу;
-ҡуйылған маҡсаттарҙы иҫәпкә алып, бер йәки бер нисә сығанаҡтан мәғлүмәт алыу, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу өсөн мәғәнәле уҡыуҙы ҡулланыу;
-төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарында оҡшаш аргументтар (бер үк идеяны раҫлаған йәки кире ҡаҡҡан, версияны) табыу;
-мәғлүмәтте биреүҙең оптималь формаһын (текст, презентация, таблица, схема) үҙаллы һайларға һәм, коммуникатив йүнәлештән сығып, сиселгән мәсьәләләрҙе ҡатмарлы булмаған схема, диаграмма, башҡа графика һәм уларҙың комбинациялары менән иллюстрациялау;
-мәғлүмәттең ышаныслылығын уҡытыусы тәҡдим иткән йәки үҙаллы формалаштырылған критерийҙар буйынса баһалау;
-мәғлүмәтте хәтерҙә ҡалдырыу һәм системалаштырыу.
5-9-сы кластарҙа «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» дәресен өйрәнеү һөҙөмтәһендә бала түбәндәге коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә була:
аралашыу:
-фекерҙәр ҡабул итергә һәм уларҙы формалаштырырға, аралашыу шарттарына һәм маҡсаттарына ярашлы хис-тойғоларҙы белдеререү; диалогтарҙа һәм дискуссияларҙа, телдән монологик телмәрҙә үҙеңде (үҙеңдең фекереңде) белдереү;
-вербаль булмаған аралашыу сараларын асыҡлау, социаль билдәләрҙең әһәмиәтен аңлау;
-бәхәсле хәлдәрҙең тәүшарттарын белеү һәм асыҡлау, конфликттарҙы йомшартыу, һөйләшеүҙәр алып барыу;
-башҡаларҙың ниәттәрен аңлау, әңгәмәсегә ихтирамлы ҡарау һәм дөрөҫ формала ҡаршы төшөү;
-диалог/фекер алышыу барышында тикшерелгән тема буйынса һорауҙар биреү һәм мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтелгән идеяларҙы әйтеү һәм аралашыу теләген һаҡлау;
-үҙ фекерҙәреңде башҡа диалогта ҡатнашыусыларҙың фекерҙәре менән сағыштырыу, позицияларҙың айырмаһын һәм оҡшашлығын асыҡлау;
-үткәрелгән анализ, тикшереү, проект һөҙөмтәләрен асыҡ күрһәтеү;
-презентация маҡсатын һәм аудиторияның үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, сығыш форматын үҙаллы һайлау һәм уға ярашлы, иллюстрация материалын файҙаланып, телдән һәм яҙма текстар төҙөү;
берҙәм эшмәкәрлек:
-аныҡ проблеманы хәл иткәндә команда һәм шәхси эштең өҫтөнлөгөн аңлау һәм файҙаланыу, ҡуйылған бурысты хәл иткәндә төркөмләп үҙ-ара эш итеү формаларын ҡулланыу кәрәклеген нигеҙләү;
-уртаҡ эшмәкәрлектең маҡсатын ҡабул итеү, уға ирешеү буйынса эште коллектив планлаштырыу һәм башҡарыу: ролдәрҙе бүлеү, һөйләшеп килешеү, уртаҡ эш барышын һәм һөҙөмтәһен тикшереү;
-бер нисә кешенең фекерен дөйөмләштерә белеү, етәкселек итергә, йөкләмәләр үтәргә, бойороҡ бирергә әҙер булыу;
-уртаҡ эште ойоштороуҙы планлаштырырға, үҙ ролеңде билдәләргә (үҙ-ара эш итеүҙә ҡатнашыусыларҙың өҫтөнлөктәрен һәм мөмкинлектәрен иҫәпкә алып), команда ағзалары араһында бурыстарҙы бүлеү, эштең төркөм формаларында ҡатнашыу (фекер алышыуҙар, «мейе штурмлау» һәм башҡалар);
-эштәге үҙ өлөшөңдө башҡарыу, үҙ йүнәлешең буйынса сифатлы һөҙөмтәгә өлгәшеү һәм команданың башҡа ағзаларының эшмәкәрлеге менән эш итеүҙе көйләү;
-дөйөм продуктҡа үҙ өлөшөңдө индереү сифатын үҙ-ара эш итеүҙә ҡатнашыусылар билдәләгән критерийҙар буйынса баһалау;
-һөҙөмтәләрҙе тәүге бурыс һәм һәр команда ағзаһының һөҙөмтәләргә ирешеүгә индергән өлөшө менән сағыштырыу, яуаплылыҡ өлкәһен бүлешеү һәм төркөм алдында отчет бирергә әҙер булыуҙы күрһәтеү.
5-9-сы кластарҙа «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» дәресен өйрәнеү һөҙөмтәһендә уҡыусы түбәндәге регулятив (көйләүсе) универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә була:
үҙ-үҙен ойоштороу:
-хәл итеү өсөн уҡыуҙағы һәм тормоштағы проблемаларҙы асыҡлау;
-ҡарарҙар ҡабул итеүҙең төрлө юлдарын эҙләү (шәхси, төркөмдә ҡарар ҡабул итеү, төркөм менән ҡарар ҡабул итеү);
-бурысты (йәки уның бер өлөшөн) хәл итеү алгоритмын үҙаллы төҙөү, булған ресурстарҙы һәм үҙ мөмкинлектәреңде иҫәпкә алып, уҡыу бурысын хәл итеү ысулын һайлау, тәҡдим ителгән ҡарарҙар варианттарын нигеҙләү;
-үҙаллы эш планын төҙөү, уны тормошҡа ашырыу барышында кәрәкле төҙәтмәләр индереү;
- һайлау һәм ҡарар өсөн яуаплылыҡ алыу;
үҙконтроль:
-үҙ-үҙеңде контролдә тотоуҙың (шул иҫәптән телмәрҙе контролдә тотоуҙың), үҙмотивацияның һәм рефлексияның төрлө ысулдарына эйә булыу;
-уҡыу ситуацияһына дөрөҫ баһа биреү һәм уны үҙгәртеү планын тәҡдим итеү;
-уҡыу бурысын хәл иткәндә килеп тыуыу ихтималлығы булған ауырлыҡтарҙы алдан күрә белеү һәм ҡарарҙы үҙгәреүсән шарттарға яраҡлаштырыу;
-эшмәкәрлек һөҙөмтәһенә ирешеү (эшләмәү) сәбәптәрен аңлатыу;
-аралашыу уңышһыҙлыҡтарының сәбәптәрен аңлау һәм уларҙы иҫкәртә белеү, алған телмәр тәжрибәһенә баһа биреү һәм аралашыу маҡсаттарын һәм шарттарын иҫәпкә алып үҙеңдең телмәреңде төҙәтеү;
-маҡсат һөҙөмтәһенең һәм аралашыу шарттарының тап килеүен баһалау;
эмоциональ интеллект:
-үҙеңдең һәм башҡаларҙың хис-тойғолары менән идара итеү һәләтен үҫтереү;
-хис-тойғолар сәбәптәрен асыҡлау һәм анализлау;
-телмәр хәлен анализлап, икенсе кешенең ниәттәрен һәм теләктәрен аңлау;
-хис-тойғоларҙы белдереү ысулын көйләү;
үҙеңде һәм башҡаларҙы ҡабул итеү:
-башҡа кешегә һәм уның фекеренә аңлы мөнәсәбәт;
-үҙеңдең һәм сит кешенең хаталаныуға хоҡуғын таныу;
-үҙеңде һәм башҡаларҙы ғәйепләмәйенсә ҡабул итеү;
-асыҡлыҡ күрһәтеү;
-эргә-тирәләге бар нәмәне контролдә тотоу мөмкин түгеллеген аңлау.
Предмет һөҙөмтәләре
5-9-сы кластарҙа «Туған (башҡорт) әҙәбиәт» фәнен өйрәнеүҙең төп предмет һөҙөмтәләре:
-формаль һәм рәсми булмаған шәхес-ара һәм мәҙәниәт-ара аралашыу шарттарында тирә-йүндәгеләр менән үҙ-ара һөҙөмтәле эш итеүҙе тәьмин иткән телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен (тыңлау, уҡыу, һөйләшеү һәм хат) камиллаштырыу;
-белем биреү һәм үҙеңде белеү процесында шәхестең интеллектуаль һәм ижади һәләттәрен үҫтереүҙә туған әҙәбиәттең ролен аңлау;
- художестволы текстар миҫалында туған телдең коммуникатив-эстетик мөмкинлектәренә төшөнөү;
-художестволы тексты, шул иҫәптән күп аспектлы анализлауҙың төрлө төрҙәрен башҡарыу оҫталыҡтарын булдырыу;
-әүҙем һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу, туған телдә фекерҙәрҙе һәм хис-тойғоларҙы ирекле белдереү өсөн аралашыу ситуацияһына һәм стиленә ярашлы телмәрҙә ҡулланылған грамматик саралар күләмен киңәйтеү;
-туған тел лексикаһының һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡығанда телмәр этикеты нормаларын үҙләштереү; телдән һәм яҙма фекер белдереү тәжрибәһен туплау; үҙ телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;
-дөйөм кешелек ҡиммәте булараҡ тел мәҙәниәте өсөн яуаплылыҡ булдырыу.
Кластар буйынса предмет һөҙөмтәләре
5-се класс
Уҡыусы түбәндәгеләрҙе өйрәнә:
-һүҙ сәнғәтенең, әҙәби геройҙарҙың, пейзаждарҙың образлы тәбиғәтен аңларға; уҡыған әҙәби әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен белергә;
-башҡорт фольклорының (эпос, әкиәт, йомаҡ, мәҡәл, әйтем) һәм нәфис әҙәбиәтенең (хикәйә) төп жанрҙарын айырырға;
-проза тексының шиғри текстарҙан айырмаһын аңларға;
-лирик герой төшөнсәһенә эйә булырға;
-халыҡ йыры, таҡмаҡ, гимн жанрҙарының үҙенсәлектәрен белергә;
-шиғыр мелодикаһы тураһында мәғлүмәт алырға;
-текстарҙаҫы неологизмдары табырға;
-тылсымлы әкиәт, легенда, повесть жанрҙарының үҙенсәлектәрен асыҡларға;
- әҙәби әйтелеш нормаларын үтәп, әҫәрҙәрҙе (йәки фрагменттарҙы), шул иҫәптән яттан өйрәнгәндәрҙе тасуири уҡырға;
-һөйләүҙең төрлө төрҙәрен үҙләштерергә, уҡыған әҫәр буйынса һорауҙарға яуап бирергә, әҫәргә ҡарата үҙеңде мөнәсәбәтеңде белдерергә һәм йөкмәткеһен аңлау маҡсатында һорауҙар бирергә;
-әҫәрҙең темаһын һәм идеяһын (төп фекерен) билдәләргә;
-текста аллегория һәм метафора, синоним һәм омонимдарҙы табырға, уларҙың художество әһәмиәтен аңларға;
-аныҡ маҡсаттарға таянып, үҙаллы уҡыу өсөн ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен һайларға;
-ни өсөн һайлауыңды дәлиләп, үҙаллы уҡыған әҫәр тураһында һөйләргә;
-автор позицияһын аңлау;
-текста художестволы деталде, сағыштырыуҙы табырға;
-әҫәр геройҙарының эшмәкәрлеген һәм ҡылыҡтарын сағыштырып, уларҙы һүрәтләргә, портрет характеристикаһын бирергә һәм текста портреттарын табырға;
-художестволы әҫәрҙең (йәки фрагменттың) ябай планын төҙөргә;
-инша һәм нәфис әҙәбиәттең бәләкәй жанрҙары тибы буйынса телдән һәм яҙма формала ҙур булмаған текстар яҙырға;
-проза әҫәрен ролдәргә бүлеп тасуири уҡырға.
6-сы класс
Уҡыусы түбәндәгеләрҙе өйрәнә:
-әҙәби әҫәрҙе белеү һәм аңлау менән бәйле һорауға тулы яуап бирергә; туған телдең образлы сараларын ҡулланып, проза әҫәрҙәрен йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләргә; диалог ҡора белергә;
-художестволы текстың мәғәнәле өлөштәрен айырып күрһәтергә, уҡылғандың планын һәм тезистарын төҙөргә; әҙәби әҫәрҙәрҙең эпизодтарын һәм уларҙың геройҙарын сағыштырырға;
-әҙәби әҫәрҙе анализларға: уның әҙәби төр һәм жанрҙарҙың береһенә ҡарағанлығын билдәләргә; теманы һәм идеяны аңларға һәм аныҡ итеп әйтеп бирергә, әхлаҡи пафосты асыҡларға, шулай уҡ сағыштырыу нигеҙендә геройҙарға характеристика бирергә;
-художестволы әҫәр темаһын асыуҙа теге йәки был персонаждың ролен асыҡларға;
-текст төйөнләнешен, кульминацияһын, сиселешен табырға;
-башҡорт шиғыр төҙөлөшөнөң (ритм һәм рифма) үҙенсәлектәрен аңлау;
-текстарҙа гиперболалар, эпитеттар, һынландырыуҙар табырға, уларҙың образдарҙы асыуҙағы ролен аңларға;
-поэма жанрының үҙенсәлектәрен билдәләргә;
-әҫәрҙәрҙең фантастик элементтарын билдәләргә;
-драма жанрын ҡылыҡһырларға;
-башҡорт фольклорының төп жанрҙарын айыра белергә, башҡорт яҙма әҙәбиәтенең нигеҙе булараҡ халыҡ ауыҙ-тел ижадының әһәмиәтен аңларға;
-туған әҙәбиәттең өйрәнелгән әҫәрҙәре менән бәйле телдән һәм яҙма фекерҙәр төҙөргә, әҙәби нормаларҙы иҫәпкә алып, туған телдә бәйләнешле телдән һәм яҙма текст төҙөргә;
-туған (башҡорт) әҙәбиәте дәреслегенә ингән әҫәрҙәргә үҙ мөнәсәбәтеңде булдырырға, уларҙың эстетик әһәмиәтен баһаларға;
-үҙаллы уҡыған әҫәрҙәргә баһалама яҙырға;
-башҡорт әҙәбиәтенең һәм мәҙәниәтенең рухи-әхлаҡи ҡиммәттәрен рус һәм төрки халыҡтарҙың рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре менән сағыштырып аңларға.
7-се класс
Уҡыусы түбәндәгеләрҙе өйрәнә:
-башҡорт фольклоры һәм яҙма әҙәбиәт буйынса өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең төп проблемаларын аңларға;
-тарихи йыр, хикәйәт жанрҙарын билдәләргә;
-әҫәрҙең конфликтын асыҡларға;
-үҙ халҡыңдың әхлаҡи идеалдары тураһында күҙаллауҙарҙы үҫтереү, милли характер тураһында күҙаллауҙар формалаштырыу өсөн нигеҙ булараҡ фольклор текстары, «Урал батыр» башҡорт эпосының әхлаҡи проблематикаһын билдәләргә;
-мәҫәл жанрын һүрәтләргә һәм мәҫәлдәрҙә ҡулланылған аллегорияларҙың асылын аңларға;
-халыҡ ауыҙ-тел ижады мотивтары буйынса ижад ителгән автор әҫәрҙәренең үҙенсәлеген билдәләргә;
-әҫәрҙәрҙән һылтанмаларҙы файҙаланып, һорауға телдән йәки яҙма яуап бирергә;
-әҙәби әҫәрҙәрҙең уларҙы ижад итеү дәүере менән бәйләнешен билдәләү, авторлыҡ позицияһын асыҡлау;
-образ, герой, характер, конфликт, сюжет, композиция төшөнсәләренең йөкмәткеһен дөрөҫ билдәләргә; әҙәби әҫәр геройының характерын объектив баһаларға;
-дәрестә дискуссияларҙа ҡатнашырға, асыҡ докладтар һәм хәбәрҙәр менән сығыш яһарға, ижади эштәр әҙерләргә;
-художестволы әҫәрҙәрҙән һәм тормоштан алған тәьҫораттар материалында инша яҙырға;
-китапхана фондтары, белешмә әҙәбиәт, һүҙлектәр, Интернет-ресурстар менән һөҙөмтәле файҙаланырға;
-әҫәрҙәрҙең әхлаҡи-философик, социаль-тарихи һәм эстетик проблематикаһына төшөнөүеңде аңлатырға;
-фольклор әҫәрҙәре һәм яҙма әҙәбиәт әҫәрҙәре араһында тематика, проблематика, образдар кимәлендә (оҡшашлыҡ һәм айырмалыҡ принцибы буйынса) бәйләнеш урынлаштырырға;
-халыҡ ижадында сағылған башҡорт милли характер һыҙаттарын билдәләргә;
-текста сатирик һыҙаттарҙы күрергә;
-үҙ мөнәсәбәтеңде билдәләп, авторлыҡ позицияһын асыҡларға һәм уның нигеҙендә үҙеңә әһәмиәтле йүнәлештәр билдәләргә.
8-се класс
Уҡыусы түбәндәгеләрҙе өйрәнә:
-башҡорт сәсәндәр ижадының үҙенсәлектәрен, уның фольклор һәм яҙма әҙәбиәт менән бәйләнешен аңларға;
-башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә асылған төп проблемаларҙы, уларҙа һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың яҙылыу дәүере һәм хәҙерге заман менән бәйләнешен аңларға; өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең әхлаҡи-эстетик ҡиммәтен асыҡларға;
-романдың художество үҙенсәлектәрен, телдең һәм жанр стиленең үҙенсәлеген белергә;
-әҫәр геройҙарына мөнәсәбәтте дәлилләргә, геройҙарҙың ҡылыҡтарын аңлатырға, уларҙың үҙҙәрен тотошон, кисерештәрен, портреттарын, телмәрен сағыштырырға һәм баһаларға, автор баһаһын табырға;
-әҙәби әҫәрҙе анализларға: уның ҡайһы әҙәби төргә һәм жанрға ҡарағанлығын билдәләргә, әҙәби әҫәрҙең темаһын, идеяһын һәм пафосын аңларға һәм формалаштырырға, геройҙарға характеристика бирергә (шул иҫәптән бер йәки бер нисә әҫәр геройҙарын сағыштырыу нигеҙендә), сюжет һәм композиция элементтарын, телдең һынлы сәнғәт сараларын, әҫәрҙең идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа уларҙың ролен билдәләргә;
-төрлө әҙәбиәт ғилеме мәғлүмәте сығанаҡтары менән эшләргә һәм уны эшкәртеүҙең төп алымдарын һәм презентациялауҙы белергә;
-текстарҙа антитеза алымын табырға;
-үҙ аллы уҡыу-тикшеренеү эшмәкәрлеген алып барырға һәм уның һөҙөмтәләрен төрлө формаларҙа (тикшеренеү эше, реферат, проект) яҙырға;
-бер жанрға ҡараған әҫәрҙәрҙә яҙыусыларҙың яҡын темаларҙы асыуында уртаҡлыҡты һәм айырмалыҡты күрергә;
-яҙыусы ижад иткән картиналарҙы (пейзаж, портрет, интерьер) тасуирларға;
-текстың һылтанмалы (цитатный) планын төҙөргә;
-һүҙҙең нәфис текстағы күп мәғәнәлелеген аңларға, яҙыусының портрет һүрәтләмәләрендә һәм персонаждарҙың телмәрендә ҡулланған сағыштырыуҙарҙың, эпитеттар һәм метафорҙарҙың функциональ ролен билдәләү нигеҙендә ваҡиғаларға ҡарата авторҙың мөнәсәбәтен асыҡларға.
9-сы класс
Уҡыусы түбәндәгеләрҙе өйрәнә:
-туған әҙәбиәтте милли, дөйөм Рәсәй һәм донъя мәҙәниәте күренеше, башҡорт халҡының рухи-әхлаҡи ҡиммәттәрен һәм традицияларын һаҡлау һәм тапшырыу сараһы булараҡ аңларға;
-шәхси үҫеш һәм үҙ-үҙеңде камиллаштырыу өсөн туған телдә уҡыуҙың әһәмиәтен аңларға;
-туған әҙәбиәттең тарихи-әҙәби процесс булараҡ үҫеш законлыҡтарын рус һәм илебеҙҙәге башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәттәре менән диалектик бәйләнештә аңларға;
-йола поэзияһының үҙенсәлектәрен белергә;
-төрлө жанрҙағы текстарҙың йөкмәткеһен һәм үҙенсәлеген аңлы рәүештә ҡабул итергә һәм баһаларға, уларҙы тикшереүҙә ҡатнашырға; геройҙарҙың ҡылыҡтарына дәлилле әхлаҡи баһа бирергә;
-шиғырҙа кәйефтең (интонацияның) үҙгәреүен күҙәтергә;
-персонаждарҙың эш-ғәмәлдәрендә сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен билдәләргә, иң әһәмиәтле художестволы деталдәрҙе, сюжет һәм композиция элементтарын, әҫәрҙең проблематикаһын һәм идея ниәтен, художество сараларын һәм уларҙың функцияларын билдәләргә;
-әҫәр геройҙарына мөнәсәбәтте дәлилләргә, геройҙарҙың үҙ-үҙен тотоу мотивтарын аңлатырға, уларҙың ҡылыҡтарын, кисерештәрен, портреттарын, телмәрен сағыштырырға һәм баһаларға;
-прототип төшөнсәһен белергә;
-хитап жанрының үҙенсәлектәрен айырып күрһәтергә;
-авторҙың геройҙарҙы, ваҡиғаларҙы баһалау формаларын, әҫәрҙең адресаты булараҡ «уҡыусы» менән үҙ-ара мөнәсәбәт характерын асыҡларға;
-художестволы әҫәр, рәссамдарҙың картиналарының репродукциялары, һүрәттәр, шулай уҡ шәхси тәжрибә нигеҙендә текст яҙырға, художество-ижади һәләттәрҙе үҫтерергә;
-тезислы план, конспект төҙөү, доклад әҙерләргә, аннотациялар, инша, эссе яҙырға, уҡыған әҫәргә, әҙәби-ижади эшкә баһа бирергә, алдан иғлан ителгән йәки үҙаллы һайланған әҙәби йәки публицистик темаға проекттар әҙерләргә;
-ҡыҙыҡһындырған әҙәбиәтте үҙ аллы һайларға, фекер алышыуҙа ҡатнашыу, аңлау һәм өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн белешмә сығанаҡтарҙы файҙаланырға;
-әҫәрҙәрҙе объектив ҡабул итеү һәм баһалау маҡсатында бер йәки төрлө авторҙың өйрәнелгән һәм үҙ аллы уҡылған художестволы тексын, персонаждар образын, әҙәби күренештәрҙе һәм факттарҙы, сюжеттарҙы, темаларҙы һәм проблемаларҙы, жанрҙарҙы, стилдәрҙе, алымдарҙы, эпизодтарҙы, деталдәрҙе сағыштырырға;
-башҡорт әҙәбиәте әҫәрҙәрен Рәсәйҙең башҡа халыҡтары әҫәрҙәре менән сағыштырырға, уларҙың оҡшашлығын һәм милли үҙенсәлеген асыҡларға, уларҙы объектив баһаларға;
-әҫәрҙәрҙе анализлау процесында тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә нигеҙләнгән үҙеңдең нигеҙле ҡарашыңды белдерергә;
-туған әҙәбиәт буйынса үҙ аллы уҡытыу-тикшеренеү һәм проект-тикшеренеү эшмәкәрлеген бойомға ашырырға, уның һөҙөмтәләрен дөрөҫ юлларға.
«Туған (башҡорт) әҙәбиәт» предметының йөкмәткеһе
5-се класс
Башҡорт совет әҙәбиәте. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Инеш. Туған әҙәбиәт – халыҡтың милли теле – башҡорт теле – нәфис әҙәбиәт теле кеүек төшөнсәләрҙе асыҡлау. Телдән (яҙыу үҫешкәнгә тиклем) йәки яҙма рәүештә һүҙ ярҙамында тормошто сағылдырыусы сәнғәттең бер төрө булараҡ нәфис әҙәбиәт. Әҙәби әҫәр үҙәгендә кеше образы тороуы, ижтимағи үҫеш процесында уның матди һәм рухи тормошо. Борон, кешеләр яҙыу танымағанда, ижад телдән үҫешкәндә – Башҡорт халыҡ ижадын, фольклорҙы таратыусы кешеләр булыуы, уларҙы сәсән исеме менән атауҙары. Яҙыу барлыҡҡа килеү менән яҙыусыларҙың да барлыҡҡа килеүе.
Нәфис әҙәбиәттән тыш, үҫемлектәр, хайуандар донъяһы, тарихи ваҡиғалар, фәнни асыштар тураһында һөйләүсе фәнни-популяр китаптар булыуы.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны.
Ризаитдин Фәхретдинов (1859–1936). Автор ижады хаҡында төп информация. Мәғрифәтсе, яҙыусы-ғалим, тарихсы, шәрҡиәтсе, дин әһеле һәм йәмәғәт эшмәкәре. Нәсихәттәр, «Белем».
Мәжит Ғафури (1880–1934). Автор ижады хаҡында төп информация. Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры (1923), совет башҡорт һәм татар әҙәбитәттәре, поэзияһы классигы, фольклорсы, драматург. «Нурлы мәктәп» шиғыры.
Рәшит Ниғмәти (1909–1959). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры (1959), башҡорт совет балалар яҙыусыһы, драматург, тәржемәсе. «Хәйерле юл һеҙгә!» шиғыры.
Кеше тормошонда белемдең роле. Мәктәптә белем биреү һәм хеҙмәт тәрбиәһе темаһына мөрәжәғәт итеү. Яңы белемдәрҙе яҡты киләсәк менән арттырыу. Шиғырҙарҙа мәктәп һәм укытыусы образы. Йәйге каникулдар һәм әҫәрҙәрҙә уҡыуҙың беренсе көнөнөң һүрәтләнеше. Ватанға мөхәббәт темаһы, уҡыу һәм хеҙмәт темаһы.
Әҙәбиәт теорияһы: лирик герой.
Раил Байбулатов (1937-2002). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, драматург һәм журналист. «Ағас һәйкәл» хикәйәһе.
Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара мөнәсәбәт темаһы. Донъяға ике ҡараш: битарафлыҡ, йөрәкһеҙлек һәм гуманизм, изгелек, хикәйәнең йәш геройҙарының йәлләү хисе. Ғаиләлә балалар тәрбиәләү. Балаларҙың һәм ололарҙың үҙ-ара бәйләнешенең ҡатмарлылығы. Хәҙерге тормоштоң актуаль проблемалары. Геройҙың хистәрен күрһәтеү, үҙ эшеңде анализлау. Авторҙың кеше тормошонда белем һәм тәрбиә роле тураһындағы уйҙары. Хикәйә темаһы, сюжет, идея мәғәнәһе. Хикәйә исеменең мәғәнәһе.
Мостай Кәрим (1919-2005). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры (1963), яҙыусы һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. «Уҡытыусыма» шиғыры.
Назар Нәжми (1918-1999). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), публицист, драматург, мемуарист. «Беренсе дәрес» шиғыры.
Шәхес формалашыуҙа һәм үҫешендә тәүге уҡытыусының роле, беренсе дәрестең әһәмиәте. Белем, хөрмәт, яҡындарыңа мөхәббәт, мәңгелек ҡиммәттәр, әхлаҡи төшөнсәләр һәм оло тормошҡа аяҡ баҫырға ярҙам иткәндә уҡытыусылар күңеленең бер өлөшөн һалыуҙары өсөн шағирҙарҙың рәхмәт темаһы.
Дауыт Юлтый (1893-1938). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Көҙ» шиғыры.
Ғилемдар Рамазанов (1923-1993). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт совет шағиры, әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе, филология фәндәре докторы. «Ураҡ өҫтө» шиғыры.
Тәбиғәттең матурлығы, ҡышҡа әҙерлек. Тәбиғәтте тасуирлау: төрлө төҫтәр берлеге, алтын япраҡтарҙың ғәжәйеп балҡыуы, көҙгө күктең һоро төҫ менән алмашыныуы, ҡурғаш ямғыр болоттары. Төнгө тынлыҡҡа иҫәбенә ҡыҫҡарыусы көн. Йылдың һәр миҙгеленең матурлығын сағылдырыу.
Игенсенең маҡтаулы һәм яуаплы хеҙмәте темаһы. Урып-йыйыу шатлығын тасуирлау. Кеше тормошонда икмәктең роле һәм урыны. Игенсенең хеҙмәтен поэтикалаштырыу.
Әҙәбиәт теорияһы: сағыштырыу.
Али Карнай (1904-1943). Яҙыусы хаҡында ҡыҫҡаса хикәйә. Башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, журналист, хәрби корреспондент. «Урманда» повесы. «Турғай» хикәйәһе.
Әҫәрҙәрҙә тәбиғәт образы. Тәбиғәт картиналарын тасуирлау аша авторҙың күңел торошон, кәйефен белдереү. Яҙыусының тәбиғәтте ҡабул итеүҙәге дөйөм һәм шәхси ҡарашы. Йөкмәткелә аллегория. Образдар, әҫәрҙәрҙең художестволы, персонаждарҙың характер үҙенсәлектәре. Йылан, Турғай һәм Ҡарға образдарында яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ, мөхәббәт һәм нәфрәт, бер-береңә ярҙам итеү һәм көнләшеү, мәкерле һәм яҡты уйҙарҙың сағылышы. Тәбиғәттә, кеше күңелендәге матурлыҡтың ҙур ролен аңлау. Яҙыусының кеше һәм тәбиғәт бәйләнеше, уларҙың айырылғыһыҙлығы тураһында уйланыуҙары. Авторҙың художестволы образлылығының үҙенсәлектәре.
Әҙәбиәт теорияһы: тасуирлау, аллегория.
Баязит Бикбай (1909-1968). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт шағиры, прозаик, драматург, либреттист. «Туған тел» шиғыры. «Рус теле» шиғыры.
Кеше һәм йәмғиәт тормошонда туған тел һәм рус телдәренең роле һәм әһәмиәте, уларҙың функциялары – социум йәшәйешенең мөһим яғы. Тел – рухи һәм мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлаусы. Күренекле кешеләрҙең һүҙҙәрен китереү һәм уларҙы шәхси байлыҡтан йәмғиәттең рухи байлығына әйләндереү. Милләт-ара аралашыу теле аша төрлө халыҡтарҙың үҙ-ара аңлашыуына ирешеү.
Рәми Ғарипов (1932-1977). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе. «Туған тел» шиғиры.
Ҡәҙим Аралбай (1941). Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (2011). Авторҙың тормошо һәм ижады. «Башҡорт теле» шиғыры.
Туған телебеҙҙең матурлығы һәм байлығы. Туған телгә хөрмәт һәм мөхәббәт. Йәмғиәт тормошонда, уҡыусыларҙың шәхесен формалаштырыуҙа, рухи байлыҡҡа, мәҙәниәткә йәлеп итеүҙә телдең роле.
Фәрзәнә Аҡбулатова (1960). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы, журналист. «Атай икмәге» хикәйәһе.
ХХ быуаттағы тормош-көнкүреш картиналары, уларҙың характерҙарҙы һәм хикәйә идеяларын аңлау өсөн әһәмиәте. Әҫәрҙең реалистик нигеҙе. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тылдағы балаларҙың һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауыр яҙмышы, уларҙың хыялдарын хикәйәләү. Изгелек, үҙ-ара аңлашыу идеяһы. Балалар һәм ололар мөнәсәбәттәре. Хикәйә геройҙарының рухи байлығы. Хикәйәлә балалар образы һәм уларҙы һүрәтләү үҙенсәлектәре. Кескәй геройҙарҙың сабырлығы һәм сыҙамлылығы. Балаларҙың эске, рухи матурлыҡ көсө. Хәл-ваҡиғаларға авторҙың мөнәсәбәте – авторҙың балалар яҙмышы өсөн ғазаптары. Кешегә ҡарата ҡыҙғаныу һәм хөрмәт кәрәклеген аңлау. Балаларҙы йәлләү хисе. Һәр бер кеше шәхесенең ҡабатланмаҫлығы һәм ҡиммәте. Хикәйәнең гуманистик пафосы һәм уның исеменең мәғәнәһе.
Хәйҙәр Тапаҡов (1955). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир, яҙыусы, публицист. «Бибинур «улуәсәй»» хикәйәһе.
Хәҙерге ҡала тормошо. Ата-әсәләрҙе ауылдан ҡалаға күсереү. Быуындар бәйләнеше. Аталар һәм балалар проблемаһы. Туған телдең роле. Милли традицияларҙан һәм гөрөф-ғәҙәттәрҙән ситләшеү проблемаһы.
Ризаитдин Фәхретдинов (1859-1936). Автор биографияһы тураһында төп мәғлүмәт. Сығышы. Үҫеш йылдары. Тәүге Өфө осоро. Ырымбур осоро. Икенсе Өфө осоро. «Китап һәм уҡыу» «Нәсихәттәр» китабынан өҙөк.
Мәжит Ғафури (1880-1934). Автор биографияһы тураһында төп мәғлүмәт. «Балалар һәм китап» шиғыры.
Яҡуп Ҡолмой (1918-1994). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир һәм журналист. «Ҡыҙыҡлы китап» шиғыры.
Нәжип Иҙелбаев (1912-1991). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир, яҙыусы, драматург, тәржемәсе һәм журналист. «Иң яҡын дуҫ» шиғыры.
Китапның бала тормошондағы роле. Китаптың баланың донъя тураһындағы ҡарашын киңәйтеү өсөн хеҙмәт итеүе. Китап – мәғлүмәт сығанағы һәм кешенең дуҫы.
Динис Бүләков (1944-1995). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Яралы китап» хикәйәһе.
Халыҡтар берҙәмлеген хикәйәләү һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ватанды азат итеү өсөн көрәш. Совет халҡының патриотизмы һәм рухи көсө. Әҫәрҙең идея-художестволы мәғәнәһе, реалистик үзенсәлектәр, әҫәрҙең структураһы.
Башҡорт халыҡ ижады
Боронғо башҡорттарҙың тәбиғәткә ҡараштары, әхлаҡи идеалдары, уларҙың тормошо һәм ынтылыштары башҡорт фольклоры темалары.
Башҡорт фольклор жанрҙары: эпос, әкиәт, йыр, риүәйәт, легенда, бәйет, көләмәс, лаҡап, мәҫәл, мәҡәл, әйтем, йомаҡ, көләмәс-табышмаҡ, сатира, ғибрәтле хикәйәт, һынамыш, нәсихәт һ. б. Башҡорт халыҡ эпосының иң камил героик поэма формаларының береһе - ҡобайыр.
«Урал батыр» эпосы
Башҡорт милли эпосы «Урал Батыр» – халыҡтың бөтмәҫ-төкәнмәҫ байлығы. Эпос геройының фиҙәкәрлеге һәм юғары выжданлылығы, уның донъя үҫешенә баһалап бөтөргөһөҙ өлөшө. Халыҡ бәхете өсөн көрәш идеяһын раҫлау. Эпостың әхлаҡ проблемаһы. Эпоста яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың көрәше. Ике бер туған Урал һәм Шулгәнгә сағыштырма характеристика. Геройлыҡ тураһында халыҡ күҙаллауы. Патриотик һәм гуманистик мәғәнә.
Шиғыр үзенсәлектәре һәм ритмикаһы. Тарихи һәм мифологик нигеҙ. Әкиәт деталдәренең роле.
Әҙәбиәт теорияһы: эпос.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
«Урал батыр», «Аҡъял батыр», «Алпамыша батыр», «Ҡамыр-батыр». Батыр образы символикаһы. Ҡамыр батыр, Алпамыша батыр һәм уның дуҫтары. Әкиәттә һынау темаһы. Үҙ бәхетең һәм халҡың бәхете өсөн көрәш идеяһын раҫлау. Әкиәттәрҙең әхлаҡи проблемаһы.
«Әминбәк» әкиәте. Төрлө һөнәрҙәр барлығы тураһында. Хеҙмәттең кеше тормошондағы әһәмиәте. Ата-әсәләрҙең улдарының һөнәр һайлауындағы роле һәм теләге. Әминбәктең фән һәм сәнғәт юлын һайлауы. Төрлө һөнәр эйәләренә хөрмәтле һәм изгелекле ҡараш тәрбиәләү.
Әҙәбиәт теорияһы: синонимнар, омонимнар.
«Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән» әкиәте – өс бер туғанға сағыштырма характеристика Хеҙмәттең әһәмиәте тураһында халыҡ күҙаллауы. Халыҡҡа хеҙмәткә баһаһы. Әкиәттәрҙең әхлаҡи проблемаһы. «Өс» һаны – башҡорт фольклорының үҙгәрешһеҙ атрибуты.
«Айыу менән бал ҡорттары» әкиәте. Айыу менән кешенең бал ҡорттарына мөнәсәбәтен сағыштырыу. Ауыр минуттарҙа бер-береңә терәк булыу һәм ярҙам итеү. Изгелек һәм ғәҙеллек. Кешенең бал ҡорттарын ҡулға эйәләштереүе. Тәбиғәтте һаҡлау.
Башҡорт халыҡ ижадының бәләкәй жанрҙары. Мәҡәлдәр. Әйтемдәр
Фольклорҙың бәләкәй жанрҙарының төрлөлөгө. Иң популяр фольклор жанрҙары буларак мәҡәл, әйтем, йомаҡ. Тематиканың байлығы һәм төрлөлөлөгө, мәҡәлдәр һәм әйтемдәрҙе телмәргә һәм художестволы текст әҫәрҙәренә индереү формалары һәм алымдары. Мәҡәлдәр фекер тамамланыуы йәһәтенән, һөйләмдә роле буйынса әйтемдәрҙән айырмалы булыуы. Башҡа фольклор жанрҙары менән бәйләнеш. Телмәрҙе фольклорҙың бәләкәй формалары менән даими байытыу процессы. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр темаһы. Мәҡәлдәрҙең һәм әйтемдәрҙең афористик һәм хикәйәләү характерлы булыуы. Әйтемдәр. Образлы уйҙар. Йомаҡтарҙың метафора, һүҙ уйынының төрө булыуы.
Әҙәбиәт теорияһы: әҙәби төшөнсәләр һәм терминдар: мәҡәл, әйтем, афоризм; мәҡәлдәрҙең, әйтемдәрҙең төп жанр үзенсәлектәрен билдәләү.
Йомаҡ – фольклорҙың бер жанры һәм зирәклекте, отҡортлоҡто билдәләүсе иң боронғо «текст» формаһы булараҡ. Йомаҡтар уйлап табыу процессының үҙенсәлектәре; фольклорҙа һәм хәҙерге әҙәбиәттә метафораның роле һәм йомаҡтарҙың урыны. Йомаҡ структураһының үҙенсәлектәре. Йомаҡ ҡойоу, яуабын табыу.
Әҙәбиәт теорияһы: метафора.
Башҡорт халыҡ йырҙары. Таҡмаҡтар
Музыкаль-һүҙ сәнғәте формаһы булараҡ йыр. Халыҡ йырҙарының төрҙәре, уларҙың темалары. Такмаҡ йыр фольклорының бер төрө булараҡ. Йыр һәм таҡмаҡтарҙа шиғыр һәм көй. Был жанрҙарҙың популярлығының сәбәптәре.
Әҙәбиәт теорияһы: шиғыр мелодикаһы.
XI – XVIII быуат башҡорт әҙәбиәте.
Болғар осоро башҡорт әҙәбиәте (XII – XIII быуат уртаһы). Иҙел буйы Болғар дәүләтенең алға киткән мәҙәниәтенең Урал-Волга буйы әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһауы. Тәуарих, ҡисса, дастан, риүәйәт, хикәйәт һ.б. жанрында әҫәрҙәр, шулай уҡ Ҡол Ғәлиҙең «Ҡиссаи Йософ» поэмаһы. «Зөһрә һәм Алдар» башҡорт хикәйәтенең шул осорҙоң башҡорт-болғар бәйләнештәрен сағылдырыуы. «Бошман Ҡыпсаҡ», «Аҡман-Тоҡман» һәм башҡа бер нисә эпик ҡомартҡыларҙа башҡорттарҙың Алтын Урҙа баҫып алыусыларына ҡаршы көрәше.
Ҡыпсаҡ осоро башҡорт әҙәбиәте (XIII быуат уртаһы – XVI быуаттың беренсе яртыһы). Был осорҙоң ике этапҡа бүленеүе: XIII быуаттың икенсе яртыһы һәм тулыһынса XIV быуат. XV быуат һәм XVI быуаттың беренсе яртыһы башҡорт әҙәбиәтенең нуғай осоро.
Милли әҙәбиәттең һәм дөйөм төрки әҙәби ағымың аҡырынлап айырылыуы, башҡорттарҙың телдән һәм яҙма әҙәбиәтенең үҫеү һәм үҙ-ара бәйләнеш үҙенсәлектәре, жанрҙарҙың ҡушылыуы һәм поэтик формаларҙың формалаштырыуы.
Был осорҙа башҡорт әҙәбиәтендә танылған йырауҙар Һабрау, Асан-Ҡайғы, Ҡаҙтуған, Шалғыйыҙ ижады, «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Мәргән менән Маянһылыу» ҡобайырҙары, «Һуңғы Һартай» риүәйәте, суфыйҙар ижады, тәуарих, ҡисса, ғәзәл, робағи жанрындағы әҫәрҙәрҙең урын алыуы.
Төрки әҙәбиәте классикаһы булған күп кенә эпик ҡомартҡыларҙың (Ҡотбтың «Хөсрәү һәм Ширин», Харәзмиҙең «Мөхәббәтнамә», Хөсәм Кәтибтең «Жөмжөмә Солтан», Сәйф Сараиҙың «Гөлстан бит-төрки» һәм «Сөһәйл вә Гөлдерсен» һ. б. поэмалары) XIII – XVI быуаттарҙағы башҡорт әҙәби фекер үҫешенә шаҡтай ныҡ йоғонто яһауы.
Россия осоро башҡорт әҙәбиәте (XVI быуат уртаһы – XVIII быуат). Башҡорттарҙың XVI быуат урталарында үҙ ихтыяры менән Рус дәүләтенә ирекле ҡушылыуы - халыҡтың социаль һәм мәҙәни тормошонда һынылышлы мөһим этап. Башҡорт әҙәби фекеренең үҙгәреүе, уның демократик була барыуы.
Башҡорт сәсәндәренең беренселәрҙән булып үҙ әҫәрҙәрендә – ҡобайырҙарҙа Рәсәйгә ҡушылыуҙы сағылдырыуы һәм башҡорт халҡының дөрөҫ тарихи ҡарарын данлауы. Артабан сәсәндәрҙең ижады был осорҙоң бөтә башҡорт әҙәби фекерен үҫтереүҙә баһалап бөтөргөһөҙ роль уйнауы. Ҡобағош, Ҡарас, Ерәнсә, Байыҡ Айҙар сәсәндәр әҫәрҙәре менән генә түгел, ә аҡыл эйәләре, халыҡ фәйләсуфтары, педагогтар, тарихсылар һәм башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын һаҡлаусылар булараҡ та билдәле булыуы.
Башҡорт шәжәрәләренең, нигеҙҙә, башҡорт ерендә барған ваҡиғаларҙы, халыҡ тормошондағы боролошло тарихи миҙгелдәрҙе сағылдырыуы, ул осорҙоң төрлө жанрҙарында батырҙарҙың ҡаһарманлығын данлауы. Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе прозаик эпос формаһында, Үҫәргән ырыуыныҡы – шиғри формала, ҡобайыр стилендә, Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе хат стилендә яҙылган булыуы һ.б.
Был әҙәби осорҙоң айырылғыһыҙ өлөшө – тәуарих һәм хикәйәт. Әлеге жанрҙар үҙҙәренең башланғыстарын урта быуаттарҙан уҡ алыуы, ләкин бында улар ерле мотивтар һәм милли үҙенсәлектәр менән һуғарылыуы.
Сәйәхәтнамә һәм хажнамәнең әҙәби фекерҙе үҫтереүҙә айырым роль уйнауы. Уларҙың күбеһенсә Мәккәгә хажға барғанда йәки сауҙагәрҙәрҙең төрлө илдәргә сәйәхәте ваҡытында яҙылыуы.
XVII быуаттан алып публицистик жанрҙарҙың үҫә башлауы. Башҡорттарҙың Рус дәүләте батшаларына яҙған рәсми хаттары, ғариза, үтенес, шикәйәт, наказдары рәсми-эшлекле документтар булараҡ ҡына түгел, ә әҙәби-публицистик стилдәге әҫәрҙәр булараҡ та билдәле булыуы. Улар араһында бигерәк тә 1755-1756 йыларҙағы башҡорт восстаниеһы идеологы Батыршаның хаты пафосы, социаль-тарихи йөкмәткеһе, документаллеге һәм нәфис һыҙаты менән айырылып тороуы.
Пугачев восстаниеһы осоронан күп һанлы рәсми-публицистик әҫәрҙәр килеп етеүе. Былар – башҡорт теленә тәржемә ителгән манифестар һәм Е. Пугачев ҡарарҙары, башҡорт восстаниеһы етәксеһе Салауат Юлаевтың халыҡ араһында таралған яҙма өндәмәләре, телмәрҙәре, көрәшкә саҡырыуҙары.
Ерле суфый шағир Ғәбдерәхим Усман Һәм Мәүлә Ҡолой ижадының бөтә Урал-Волга суфый әҙәбиәтен үҫтереүҙә ҙур роль уйнауы. Импровизатор шағир һәм башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаев шиғриәте XVIII быуаттың иң яҡты лирикаһы булып тороуы. Шағир һәм ғалим Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың XVIII быуат аҙағында башҡорт әҙәбиәте үҫешенә ҙур өлөш индереүе.
Салауат Юлаев (1754-1800). Биографияһы. Башҡорт милли геройы (батыр) һәм шағир-сәсән 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачевтың көрәштәше. «Ҡайтып киләм», «Яуҙа яраланғас...», «Йырҙарҙан» шиғырҙары... Идея һәм йөкмәткеһе. Дүрт юллыҡ йырҙар. Халык ижадында һәм әҙәбиәттә Салауат образы.
Башҡорт совет әҙәбиәте. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Назар Нәжми (1918-1999). Авторҙың тормошо һәм ижады. «Беренсе ҡар» шиғыры.
Гөлфиә Юнысова (1948). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2015), тәржемәсе, драматург, журналист. «Ҡотло булһын Яңы йыл!» шиғыры.
Сәрүәр Сурина (1957). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, драматург, сценарист, журналист. «Ҡышты ҡаршылағанда» драмаһы.
Хәсән Назар (1942). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2017), тәржемәсе, журналист. «Яуа ҡарҙар...» шиғыры.
Шиғри телмәр. Шиғырҙың лиризмы. Шиғыр ритмы. Тәбиғәткә күҙәтеүсән эстетик, оптимистик ҡараш. Кеше һәм тәбиғәт. Тарих һәм хәҙерге заман. Тәбиғәттең үҙгәреүсән, күренер-күренмәҫ күренештәренә мөрәжәғәт итеү.
Тәбиғәт тылсымын шағирҙарҙың эпитеттарҙы, юлдарҙы һәм сағыштырыуҙарҙы ҡулланып һүрәтләүе.
Әҙәбиәт теорияһы: троптар, эпитет, сағыштырыу, ритм.
Рәми Ғарипов (1932-1977). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992). «Башҡортостан» шиғыры.
Ирек Кинйәбулатов (1938-2016). Авторҙың тормошо һәм иҗады. Башҡорт шағиры һәм прозаик. «Дуҫлык төйәге» шиғыры.
Рәшит Шәкүр (1937). Башкортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2021), ғалим-тюрколог, топонимист, публицист, филология фәннәре докторы, йәмәғәт эшмәкәре. Авторҙың тормошо һәм ижады. «Урал батыр иле – сал Урал» шиғыры.
Кәтибә Кинйәбулатова (1920-2012). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, прозаик, тәржемәсе. «Әсә күңеле» шиғыры.
Шиғырҙарҙың идея-тематик комплексы: тыуған Башҡортостан, сал Урал, әсә. Тыуған ер, тыуған ҡала һәм тыуған ауыл образдарының характеристикаһын төҙөү. Тыуған ергә мөхәббәт хисен һүрәтләү. Лирик герой образы. Әсә образының тыуған яҡтар менән бәйләнеше.
Мостай Кәрим (1919-2005). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры (1963). «Өс таған» повесынан өҙөктәр.
Балалар тормошо һәм улар араһындағы дуҫлыҡты һүрәтләү. Әҫәрҙең идеяһы һәм образдары. Балалар күҙлегенән тәбиғәтте һаҡлау проблемаһы.
Ятлау өсөн
- Бикбай Б. «Туған тел» шиғыры.
- Ғарипов Р. «Туған тел» шиғыры.
- Игебаев А. «Яңы йылға аҡ теләктәр» шиғыры («Башҡорт әҙәбиәтенән уҡыу китабы»).
- Назаров Р. «Яҙ килә» шиғыры («Башҡорт әҙәбиәтенән уҡыу китабы»).
- Ниғмәти Р. «Хәйерле юл һеҙгә!» шиғыры («Мәктәп» өҙөгө), «Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар» шиғыры» (өҙөк).
- Мәҡәлдәр, йомаҡтар, йырҙар (уҡыусы һайлауы буйынса).
- Ханнанова З. «Мин бәхетле – әсәйем бар...» шиғыры («Башҡорт әҙәбиәтенән уҡыу китабы»).
- Юлаев С. «Ҡайтып киләм» шиғыры.
Үҙ аллы уҡыу өсөн
- Әбсәләмов М. «Йомағужа тирәктәре» хикәйәһе.
- Агиш С. «Турыҡай» хикәйәһе.
- Бүләков Д. «Яҙғы ташҡын менән килгән бәхет» хикәйәһе.
- Вәлиев Г. «Әсәйем фатихаһы» хикәйәһе.
- Ғарипов Р. «Һабантурғай» шиғыры.
- Ғиниәтуллин Т. «Миҙал» хикәйәһе.
- Иҫәнғолов Ф. «Хәмит күпере» хикәйәһе.
- Кәрим М. «Билдәһеҙ һалдат» шиғыры.
- Карнай А. «Турғай» хикәйәһе.
- Мостафин Й. «Ыласын» хикәйәһе.
- Хисмәтуллин З. «Урман ҡунағы» хикәйәһе.
- Йосопов Т. «Ерән ҡашҡа» шиғыры.
6-сы класс
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Инеш. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы.
Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина (1945). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, яҙыусы, тәржемәсе. «Башҡортостан флагы» шиғыры.
Сафуан Әлибаев (1941-2014). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт шағыры, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист. «Мәктәп юлы» шиғыры.
Ярулла Вәлиев (1921-1981). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы һәм журналист. «Беренсе көн» хикәйәһе.
Яҡуп Ҡолмой. «Мәктәп» шиғыры.
Ризаитдин Фәхретдин. «Мәктәп». «Нәсихәттәр» китабынан.
Шиғырҙың аң-белемгә, тәрбиәгә өндәүсе пафосы. Мәктәпкә юл – кеше тормошонда яуаплы этап. Мәктәптең яңы белем алыуҙағы роле тураһында идеяны кәүҙәләндереү.
Ҡәҙим Аралбаев. «Башҡорт ҡоролтайына» шиғыры.
Рауил Бикбаев (1938-2019). Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Халҡыма хат» поэмаһынан өҙөк.
Зәйнәб Биишева (1908-1996). Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы (1990), шағирә, драматург, тәржемәсе. «Башҡорт теле» шиғыры.
Телдең матурлығын, наҙлылығын, үҙенсәлеген поэтиклаштыра. Шағирҙарҙың тел үҙенсәлектәре. Халыҡтың мәҙәниәтен һәм гөрөф-ғәҙәттәрен шиғырҙарҙа сағылдырыу. Туған тел – халыҡтың күп быуатлыҡ мираҫы. Башҡорт теленең күп төрлөлөгө, моңлолоғо һәм матурлығы. Лексиканың байлығы: фразеологизмдар һәм телмәр әйтелештәре, телдең бөйөклөгө һәм күп яҡлылығы.
Динис Бүләков (1944-1995). «Ҡара икмәк» хикәйәһе.
«Аҡбуҙ алышҡа сыға» китабынан балалар өсөн хикәйәләр һәм повестар. «Упҡын ситендә бейеү», «Саған япраҡ яңырта», «Эҫе ҡар». Балалар тормошон һүрәтләү. Үҫеп килеүсе быуындың әхлаҡи-этик үҙбилдәләнеше, үҙ урынын табыу проблемаһы. Ынтылыштарына характеристика, йәштәрҙең индивидуаль сифаттары, телмәр үҙенсәлеге. Д. Бүләковтың психологик оҫталығы.
Гөлфиә Юнысова (1948). «Ер улына», «Талы бөгөлөп тора» шиғырҙары.
Фәниә Чанышева (1926-2018). «Икмәк еҫе» шиғыры.
Уйланыуға ҡоролған шиғырҙар. Ауыл көнкүрешен һәм тормошто һүрәтләү. Икмәк хаҡында борсолоу һәм тирә-йүнгә мөнәсәбәт, ысынбарлыҡты тойоу хистәрен белдереү. Игенсенең хеҙмәтенә хөрмәт һәм мөхәббәт хистәре. Үткән һәм хәҙерге менән бәйләнеш. Лирик геройҙың эмоциональ торошон күрһәтеүсе һүрәтләү саралары.
Әҙәбиәт теорияһы: тасуирлау, һүрәтләү, хикәйәләү.
Әнүр Вахитов (1932-1984). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, шағир, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты, тәржемәсе. «Өс бөртөк бойҙай», «Ир ҡанаты» хикәйәләре. Икмәккә ҡарата хөрмәт хистәре, балаларҙың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы һәр бөртөккә һаҡсыл мөнәсәбәте. Икмәктең кеше тормошондағы мөһимлеген аңлау. Һуғыштан һуң кешеләрҙең изгелекле булыуын тасуирлау.
Әҙәбиәт теорияһы: хикәйә жанры: художестволы үҙенсәлектәре, хикәйә билдәләре.
Халыҡтың ауыҙ-тел ижады– хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
«Урал батыр» әкиәте. «Ҡариҙел» легендаһы.
Жанр булараҡ халыҡ әкиәте. Фольклор әкиәттәренең классификацияһы. Әкиәттең художестволы донъяһын булдырыуҙа художестволы шартлылыҡ һәм фантастиканың әһәмиәте.
Башҡорт халҡының героик һыҙаттарының әкиәттәрҙә һынланышы. Урал батыр – кешенең иң яҡшы сифаттарын туплаусы (хеҙмәт һөйөүсәнлек, кешелеклелек, йомартлыҡ, физик көс). Ватанға һәм халыҡҡа фиҙәкәр хеҙмәт итеү, батырлыҡ, гәҙеллек, үҙ-үҙеңде хөрмәт итеү – батыр характерының төп һыҙаттары.
Әҙәбиәт теорияһы: тылсымлы әкиәттәр, гипербола, даими эпитеттар, легенда.
Бәйеттәр
Халыҡ ижадының бер төрө булыу йәһәтенән бәйет. Темаһы һәм тарихи ерлеге. Бәйеттәрҙең үҙенсәлектәре. Поэтиклығы. Тематик айырмаһы. Бәйет шиғырының үҙенсәлеге. Бәйеттәрҙе яҙып алыу, башҡа жанрҙар кеүек, импровизация юлы менән сығарылыуы. «Герман һуғышы бәйеттәре», «Мәскәүҙән киттек, Берлинға еттек», «Дон далаларында» бәйеттәре.
бәйеттәр, архаизмдар, варваризмдар, диалетизмдар; таҡмаҡтар, Әҙәбиәт теорияһы: неологизмдар.
Таҡмаҡ
«Егеттәр». Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт егеттәренең батырлығы.
Көләмәс
Фольклорҙың бәләкәй жанрҙарының береһе булараҡ көләмәс. Телмәрҙә һәм әҙәбиәттә көләмәстең популярлығы.
Төрлө жанрҙарны берләштергән әҫәрҙәр ижад итеүҙең сәбәптәре: әкиәт-йомаҡ, әкиәт-көләмәс.
Ҡол Ғәли. «Йософтоң матурлығы». Ҡиссанан өҙөк. Шәжәрә «Табын ҡәбиләһенең Ҡара Табын ырыуы шәжәрәһе». Шәжәрә тураһында.
Йәмғиәттең ғәҙеллеген эҙләү. Саф, эскерһеҙ мөхәббәт. Яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ көрәшенең бөтә кешелек өсөн уртаҡ, гуманистик идеялары. Ваҡиғаларҙы дини-дидактик күҙлектән аңлатыу. Традицион сюжет. Образлылыҡтың тотороҡло формалары.
Әҙәбиәт теорияһы: Шәжәрә.
Шәйехзада Бабич (1895-1919). Ш. Бабичтың ижади юлы. Башҡорт әҙәбиәтендә Ш. Бабичтың урыны.
Шиғриәтенең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғырҙары төҙөлөшөнөң еңеллеге.
Зәйнәб Биишева. «Башҡортостан» шиғыры.
Назар Нәжми. «Башҡортостан» шиғыры.
Шиғырҙарҙың гражданлыҡ пафосы. Шағирҙарҙың Ватанға мөхәббәте һәм республика өсөн ғорурлығы. Ш. Бабич традицияларына нигеҙләнеү. Тыуған ерҙең матди һәм рухи байлыҡтарына айырым ҡараш.
Башҡорт совет әҙәбиәте. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Нәжип Иҙелбаев. «Салауат ташы» хикәйәһе.
Салауат Юлаев образының фольклор һәм шиғри нигеҙе. Хикәйәлә ҡуйылма мотивтарҙың һәм фольклор жанры элементтарының роле.
Жәлил Кейекбаев (1911-1968). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, совет лингвист-тюркологы, филология фәндәре докторы. Урал тураһында ҡобайыр.
Ж.Кейекбаев ижадында ҡобайыр жанры. Жанр структураһының үҙенсәлеге. Уның фольклор һәм әҙәби традициялар менән бәйләнеше. Авторлыҡ позицияһында патриотик аспект һәм лирик символика.
Салауат Юлаев. «Юлай менән Салауат» эпосы (өҙөк).
«Юлай менән Салауат» эпосында халыҡ хәтере. Киң эпик фонда ваҡиғаларҙың һәм образдарҙың дөйөмләштерелгән образы. Тарихи фон, ваҡиғалар һәм образдарҙы реалистик һүрәтләү күпселекте тәшкил итә. Пугачев етәкселегендәге яйыҡ казактарының ихтилалы һәм уның манифесы, Салауаттың Пугачевҡа ҡушылыуы; баш күтәреүселәрҙең яза биреү отрядтары менән һуғышы; Салауатты ҡулға алыу, язалау һәм мәңгелек һөргөнгә оҙатыу. Рус һәм башҡорт халҡының батша хөкүмәтенә, социаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы бергәләп көрәшеүе.
Мирас Иҙелбаев (1945). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, филология фәндәре докторы. «Төш» повесы (өҙөк). Тарихи-документаль эссе жанры. Фәнни тикшеренеүҙәрҙең, авторҙың уйланыуҙарының роле, уларҙың эске бәйләнеше һәм башҡа художестволы компоненттар менән үҙ-ара йоғонтоһо. Бәләкәй Салауат, уның атаһының образы, уларҙың ҡатмарлылығы һәм күп яҡлылығы, социаль-әхлаҡи мәғәнәһе. Художество деталдәренең роле. Гөлсафияның төшө, уның функцияһы һәм символик мәғәнәһе.
Әҙәбиәт теорияһы: художестволы образ төшөнсәһе.
Рәми Ғарипов. «Салауат батыр», «Әсәм ҡулдары» тигән шиғырҙары.
Шағирҙың биографияһы. Туған тел матурлығын данлау, туған телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү. Тыуған ергә, тәбиғәткә, әсәйгә, тыуған халҡына, тарихына ҡарата һөйөү.
Кәтибә Кинйәбулатова. «Уҡытыусым» шиғыры.
Лира Яҡшыбаева (1947). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Уҡытыусы – ул белем биреүсе лә, икенсе әсәй ҙә...» хикәйәһе. Хикәйәнең мораль-әхлаҡи проблемаһы. Ғаилә конфликты. Иғтибар уҡытыусы образына йүнәлтелгән. Уҡытыусының әхлаҡи ныҡлығы һәм күңел матурлығы, уның ҡыҙҙың тормошондағы роле.
Рауил Шаммас (1930). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡортостан Республиканың халыҡ шағиры (1921). «Уҡытыусыға» тигән шиғыр.
Фәрит Иҫәнғолов (1928-1983). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Уҡытыусы Ғүмәров» хикәйәһе. Йәш уҡытыусының эшмәкәрлеге. Балалар менән эшләү теләге ҙур. Уҡыу йылы башына тиклем бәйләнеште яйға һалыуы. Буласаҡ синыфына иғтибарлы мөнәсәбәт. Уҡыусыларҙың проблемалары менән танышыу. Уҡыусыларға ихтирам күрһәтеү.
Башҡорт совет әҙәбиәте. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Ҡадир Даян (1910-1975). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Драматург, шағир, яҙыусы. «Шайморатов генерал» шиғыры. Легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры образы. Тыуған илгә һөйөү тойғоһо, ҡаты һынауҙарҙа уның өсөн яуаплылыҡ.
Әнүәр Бикчәнтәев (1913-1989). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт совет яҙыусыһы һәм сценарист. «Бөркөт һауала үлә» повесы (өҙөк). Повестағы реалистик тенденция. Образдар системаһы. Өфө балалар колонияһында үҫмерҙең ҡатмарлы, ҡапма-ҡаршы тормош осоро. Геройҙың эске донъяһының характер үҙенсәлектәре һәм эволюцияһы. Киҫкен ғәҙеллек, ил өсөн ҙур һынауҙар йылдарында тәрән илһөйәрлек тойғоһо. Геройҙың Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлығы.
Рәүеф Насиров (1935-2014). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, журналист. «Ил балаһы Шакирйән» повесынан өҙөк. Р. Насиров әҙәбиәт тарихсыһы булараҡ. Тарихи дөрөҫлөккә иғтибарҙың көсәйеүе. Повестағы реалистик тенденция. А. Матросовтың яҙмышы. 1924 йылдың 5 февралендәге Учалы ҡала Советының загсында Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәновтың тыуыуы тураһында яҙма. Архивтағы Шакирйәндең балалар фотоһы. СССР Юстиция министрлығының Бөтә Союз суд экспертизалары ғилми-тикшеренеү институтының һығымтаһы. Ауылдаштарының хәтирәләре һәм раҫлауҙары. Геройҙың эске, рухи көсө матурлығы. Уның тормошона бәйле ваҡиғалар, характер үҙенсәлектәре.
Ятлау өсөн
- Бабич Ш. «Башҡортостан» шиғыры.
- Биишева З. «Башҡорт теле» шиғыры.
- Бикбаев Р. «Уралым», «Салауат ҡылысы» шиғырҙары.
- Даян Ҡ. «Шайморатов генерал» шиғыры.
- Әкиәттәр, таҡмаҡтар (уҡытыусы һайлауы буйынса).
- Туҡай Ғ. «Шүрәле» поэмаһы (беренсе бүлеге).
- Хөсәйенов Ғ. «Парсалар» (туған тел, тыуған ер тураһында).
Үҙ аллы уҡыу өсөн
- Ғөбәйҙуллина Ф. «Умырзая» шиғыры.
- Игебаев А. «Әсәйемә», «Сыйырсығым» шиғырҙары.
- Килмөхәмәтов Т. «Турайғыр» хикәйәһе.
- Солтанов Й. «Ҡәнәфер сәскәһе» хикәйәһе.
- Яҡупов С. «Ҡарабаш турғай» хикәйәһе.
- Мифтахов Р. «Һүҙ» шиғыры.
- Ниғмәтуллин Р. «Йәйге ямғыр» шиғыры.
- Бикчәнтәев Ә. «Ҙур оркестр» повесы.
7-се класс
Халыҡтың ауыҙ-тел ижады – хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Ирек Кинйәбулатов. «Ҙур ышаныс Һеҙгә, Уҡытыусы!» шиғыры.
Төп тема – ил үҫешендә уҡытыусының роле, йәмғиәттә уҡытыусыларға һәм мәғариф эшенә ихтирам күрһәтеү. Уҡытыусының төплө белеме һәм өлгөлө әхлаҡи сифаттары.
Әмир Әминев (1953). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, публицист. «Инша» хикәйәһе. Геройҙың үҙенсәлектәре – ауыл малайының тирә-яҡ мөхитте аңлауы. Малайҙың тыуған тәбиғәте тураһында тәүге ижади шиғырҙары. Тәбиғәт күренештәрен тасуирлау аша кешенең рухи кәйефен, хәл-торошон сағылдырыу. Геройҙың юғары әхлаҡи, рухи камиллығы сығанаҡтары.
Рәми Ғарипов. «Тел» шиғыры.
Рәсүл Ғамзатов (1923-2003). «Туған тел» шиғыры (башҡорт теленә Рәми Ғарипов тәржемәһендә). Туған телгә һөйөү тойғоһон сағылдырыу. Уның байлығы һәм матурлығы тураһында. Туған тел – кешенең рухи таянысы. Әҙәбиәт теорияһы: фольклор, тарихи йырҙар.
Йырҙар
Йырҙар халыҡ ауыҙ-тел ижады төрҙәренең береһе булараҡ. Көйҙәренең характерына ҡарап, башҡорт халыҡ йырҙарының икегә бүленеүе: оҙон йырҙары һәм ҡыҫҡаса йырҙар. Йырҙарҙың тематикаһы. «Урал», «Эскадрон», «Азамат», «Салауат», «Любизар», «Ҡаһым түрә», «Икенсе әрме», «Салауат телмәре» тарихи йырҙары. Баструкка ябылған, һөргөнгә ебәрелгән кешеләр тураһында йырҙар һәм хикәйәттәр: «Буранбай», «Бейеш». Кантондар тураһындағы йырҙар: «Ҡолой кантон», «Абдулла ахун», «Тәфтиләү». Был йырҙарҙа халыҡтың ҡарашының ҡапма-ҡаршылығы.
Риүәйәттәр һәм легендалар
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауыр яҙмышы хаҡында риүәйәттәр һәм йырҙар: «Зөлхизә», «Таштуғай», «Ғилмияза». Легендаларҙың риүәйәттән айырмаһы. Легендаларҙа төп образдар. Легендалар тематикаһы. Топонимик легендалар, тарихи легендалар, көнкүреш легендалары.
«Ерәнсә сәсән һәм хан» әкиәте. Әкиәттең йөкмәткеһе. Ерәнсә сәсән образы. Милли характерҙың сәсәндәр образында кәүҙәләнеше: аҡыллылыҡ, тәрән аҡыл менән эш итеү, телмәр образлылығы.
Әҙәбиәт теорияһы: риүәйәт, легенда.
Мифтахетдин Аҡмулла (1831-1895). Биографияһы. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «Дуҫлыҡ», «Нәфсе», «Аттың ниһен маҡтайһың?», «Нәсихәттәр» шиғырҙары. Халыҡты мәғрифәтселеккә саҡырыу. Уның шиғриәтенең төп идеяһы һәм йөкмәткеһе. Халыҡ педагогикаһының сағылышы, социаль мотивтар. Шағирҙың сатираһы. Шиғырҙарыныың идея-эстетик йөкмәткеһе. Башҡорт әҙәбиәтендә Мифтахетдин Аҡмулла ижадының тотҡан урыны.
Мәжит Ғафури. «Үҙем һәм халҡым», «Мин ҡайҙа?», «Гөлдәр баҡсаһында» шиғырҙарында мәғрифәтселек идеялары.
«Һарыҡты кем ашаған?», «Ат менән эт» мәҫәлдәре. Жанр үҙенсәлектәре. Мәҫәлдәр теленең образлылығы. Уның мәҫәлдәрен И.А. Крылов мәҫәлдәре менән сағыштырыу. Йөкмәткеһе, поэтик телмәре, шиғыры, жанр үҙенсәлеге буйынса мәҫәл структураһын анализлау. И.А. Крылов һәм М. Ғафури мәҫәлдәренең күсмә мәғәнәһе, хәҙерге заманда уларҙың функциональ роле.
Башҡорт әҙәбиәте XIX быуат – XX быуат башы.
Башҡорт совет әҙәбиәте
Василий Зефиров. «Йәнтүрә» хикәйәһе. 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғалары. Рәсәйҙә йәшәүсе төрлө халыҡтарҙың Наполеон армияһына ҡаршы азатлыҡ көрәше. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының үҙҙәренең ирҙәре менән француздарға ҡаршы һуғышта ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәттәр.
Шәйехзада Бабич. «Көтәм», «Ҡурайҡайға», «Салауат батыр» шиғырҙары. «Башҡорт халҡына көйлө хитап» шиғыры (өҙөк). Шиғриәттең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғыр төҙөлөшөнөң еңеллеге.
Дауыт Юлтый (1893-1938). Тормошо һәм ижады. «Тимеркәй фәлсәфәһе» хикәйәһе. Ябай кешенең фажиғәле яҙмышын, эске донъяһын, уйланыуҙарын, хыялдарын һүрәтләү. Тимеркәй образы. Сәми ҡарт образы. ауыл байы Ҡотлоярҙың кешелекһеҙлеге.
Һәҙиә Дәүләтшина (1905-1954). Тормошо һәм ижады. «Айбикә» повесы. Ауылды социалистик үҙгәртеүҙә әүҙем ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙ образы. Хикәйәләү теленең байлығы. Образдарға характеристика.
Әҙәбиәт теорияһы: әҙәби әҫәрҙәрҙә образ, әҙәби әҫәрҙә персонаждарҙың холоҡ-фиғелен асыу саралары.
Башҡорт совет әҙәбиәте.
Рәшит Ниғмәти. Тормошо һәм ижады. «Йәмле Ағиҙел буйҙары» поэмаһы. Үҙәк образ – Ағиҙел йылғаһының Тыуған илде кәүҙәләндереүе, ярҙары буйында булған бөтә тарихтарға шаһит булыуы. Башҡорт халҡының тарихы, бәхетле киләсәк өсөн көрәше. Поэмала кешеләрҙе һәм тәбиғәтте һүрәтләү үҙенсәлектәре. Персоналдарҙың эске торошо. Халыҡ ижады традициялары. Тел һәм һүрәтләү саралары.
Мостай Кәрим. «Тормош миҙгелдәре» китабынан «Ап-аҡ мөғжизә» хикәйәһе. Дуҫҡа тоғролоҡ. Аҡсал образы. Хайуандарға һөйөү һәм иғтибар тәрбиәләү. «Айгөл иле» драмаһы. Драманың йөкмәткеһе, темаһы, идеяһы, образдары. Геройҙар исемлеге төҙөлдө. Сюжетты художестволы эшкәртеү үҙенсәлектәре. Драма теле.
Әҙәбиәт теорияһы: сюжет һәм композиция, образдар системаһы.
Рус әҙәбиәте
Михаил Шолохов (1905-1984). Башҡорт теленә Сабир Шәрипов тәржемәләгән «Кеше яҙмышы» хикәйәһе. Уның яҙылыу тарихы – хикәйәнең нигеҙендә реаль ваҡиғалар ятыуы. Һуғыш темаһы. Кеше рухының көсө, тормош мәғәнәһен эҙләү. Әҫәрҙең композицияһы – хикәйә эсендә хикәйә.
Ғайса Хөсәйенов (1928-1921). Тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республиканың халыҡ яҙыусыһы (2008), яҙыусы, ғалим, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, БР Фәндәр академияһы академигы. «Һуңғы тарпан», «Ете ырыу» хикәйәттәре, «Алдар батыр» ҡиссаһы. Тыуған ерҙең батырҙары образы. Тарихи ысынбарлыҡ.
Яныбай Хамматов (1925-2000). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Бөртөкләп йыйыла алтын» романынан «Ғәйзулла» өҙөгө. Башҡортостан ерендәге ХХ быуат көнкүреше картиналары, империалистик һуғыш алды, поэманың характерын һәм идеяһын аңлау өсөн уларҙың әһәмиәте. Идея-тематик йөкмәтке, үҙәк образдар, стилистик-тел үҙенсәлектәре. Халыҡтың донъяны мифологик күҙаллауы. Хикәйәләү тураһында төшөнсә.
Рамаҙан Өмөтбаев (1924-1997). Тормошо һәм ижады. «Атлы башҡорт» повесынан өҙөк. Легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы юлы. Башҡорт яугире-кавалерисы һәм уның атының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы яҙмышы. Совет яугирҙарының батырлығы, ватансылығы, фиҙаҡәрлеге, һуғыштың фажиғәле йылдарында ауырлыҡтар һәм шатлыҡтар.
Ятлау өсөн
- Аҡмулла М. «Аттың ниһен маҡтайһың?» шиғыры.
- Ғафури М. «Мин ҡайҙа?», «Үҙем һәм халҡым», «Гөлдәр баҡсаһында» шиғырҙары.
- Дәүләтшина Һ. «Айбикә» әҫәре (өҙөк).
- Тарихи йырҙар: «Урал», «Азамат», «Ҡаһым түрә», «Ҡолой кантон».
- Кәрим М. «Айгөл иле» драмаһы (өҙөк).
- Ниғмәти Р. «Йәмле Ағиҙел буйҙары» поэмаһы (өҙөк).
Үҙ аллы уҡыу өсөн
- Ғафури М. «Тормош баҫҡыстары» повесы, «Ант» шиғыры.
- Агиш С. «Әхмәҙулла» хикәйәһе.
- Мәргән К. «Ҡариҙел» повесты.
- Хөсәйенов Ғ. «Батырҙар ҡиссаһы» повестары.
- Биишева З. «Салауаттың һуңғы монологы» поэмаһы.
- Ғиззатуллин И. «Яңынан сафта» хикәйәләр һәм очерктар. «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» повесы.
- Игебаев А. Шиғырҙар. Поэмалар.
- Вахитов А. «Шәжәрә хикәйәләр һәм хикәйәттәр йыйынтығы.
- Бүләков Д. «Ауылымдың аҡ өйҙәре» хикәйәләр йыйынтығы, «Упҡын ситендә бейеү» повесы.
- Иҙелбаев М. «Юлдаштар» хикәйәләр йыйынтығы.
- Анак Ш. «Моңдар иле» шиғыры.
- Злобин С. «Салауат Юлаев» романы.
- Хамматов Я. «Төнъяҡ амурҙары» роман-дилогияһы.
- Мусин Н. «Кеше һуҡмағы» повесты.
8-се класс
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Рәшит Назаров (1944-2006). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Башҡорт» шиғыры.
Абдулхаҡ Игебаев (1930-2016). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡортостан Республиканың халыҡ шағиры (2010) «Башҡортостан» шиғыры. Тыуған ил, тыуған тәбиғәт тураһында шиғырҙар, тирә-йүнде ысын мәғәнәһендә ҡабул итеү. Кеше һәм тәбиғәт. Тыуған яҡ тәбиғәте картиналарын тасуирлау аша кешенең рухи кәйефен, хәл-торошон сағылдырыу. Башҡорт шағирҙарының тыуған тәбиғәтен ҡабул итеүендә уртаҡ һәм индивидуаль һыҙаттары.
Хәким Ғиләжев (1923-1997). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы. «Башҡорт теле» шиғыры.
Мәүлит Ямалетдинов (1947-2020). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт шағиры, яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, мөхәррир, сценарист. «Халҡым хазинаһы» шиғыры.
Мәхмүт Хөсәйен (1923-1993). «Башҡорт теле ғорур яңғырай» шиғыры. Халыҡ тормошон, милли характерҙы дөйөм проблема – халыҡтың үҙаңын асыу күҙлегенән сығып һүрәтләү. Халыҡ характерындағы ыңғай һыҙаттарҙы поэтикалаштырыу.
Валентин Распутин (1937-2015). «Француз теле дәрестәре» хикәйәһе (Әмир Әминев тәржемәһе). Повеста һуғыш осоро ауырлыҡтарын сағылдырыу. Йәш геройға хас белем, әхлаҡи тотороҡлоҡ, үҙ бәҫен тойоу. Уҡытыусының күңел йомартлығы, уның малай яҙмышындағы роле.
Дини әҙәбиәт
Рауил Бикбаев. «Хәҙистәр» шиғыры.
Мәүлит Ямалетдинов. Сүрәи «әл-Фатиха». Фатиха сүрәһе шиғыры. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең әйткәндәрен поэтиклаштырыу һәм шиғриәттә Ҡөрьән мотивтарын художестволы сағылдырыу. Ҡөрьән сүрәләренең шиғри тәржемәләре. Доньяны асылына, кешенең рухи камиллығына төшөнөү.
Шафиҡ Әминев-Тамъяни (1858-1936). Башҡорт шағиры, сәсән-импровизатор. «Урал», «Башҡорт бабаларының тарихы» шиғырҙары.
Тыуған илен яҡлаған ир-егеттәрҙе данлау. Тел, стиль үҙенсәлектәре.
Ғәли Ибраһимов (1919-1989). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры. «Кинйә» романы. Романдың яҙылыу тарихы. Пугачевтың көрәштәше Кинйә Арыҫланов образы. Башҡорт халҡының уларҙың ерҙәрен баҫып алыусыларға ҡаршы көрәше. Романдың художество үҙенсәлектәре. Роман теленең һәм стиленең үҙенсәлеге.
Халыҡ ауыҙ-тел ижады.
Әйтештәр. «Бер тигәс тә ни яман?», «Аҡмырҙа сәсәндең Ҡобағыш сәсән менән әйтеше».
Ҡобайырҙар. «Ил тигәндең кеме юҡ», «Салауат батыр».
Әйтеш – ике аҡындың импровизациялы ярышы, ауыҙ-тел ижадының йыр поэзияһы формаһы. Ҡыллы музыка ҡоралдары аккомпанементы ҡулланып башҡарыла. Ауыҙ-тел әҙәбиәтенең төп жанры. Шиғри бәхәс процесы. Үҙеңдең ижади мөмкинлектәреңде, донъяға ҡараштарыңды асыу. Жанрҙың иң яҡшы өлгөләре – Һабрау йырауҙың Иҙеүкәй батыр менән, Ҡобағыш сәсәндең Аҡмырҙа сәсән менән, Ҡарас сәсәндең ҡаҙаҡ батыры Аҡса менән, Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохара менән, Салауаттың яратҡан ҡыҙы Зөләйха менән шиғри бәхәстәре.
Әҙәбиәт теорияһы: әйтеш жанры, ҡобайыр.
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Яңыбай Хамматов. «Төньяҡ амурҙары» романы.
Романдың яҙылыу тарихы. 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәренең ҡаһарманлығын һүрәтләү. Төп геройҙар. романдың теле һәм стиле.
Ғайса Хөсәйенов. «Һуңғы тарпан» әҫәре. «Ете ырыу» хикәйәһе, «Алдар батыр» повесы. Тыуған ерҙең батырҙары образы. Тарихи ысынбарлыҡ.
Булат Рафиҡов (1934-1998). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, тәржемәсе, драматург, журналист. «Эйәрелгән ат» повесы.
Салауат Юлаевтың, атаһы Юлайҙың, башҡа баш күтәреүселәрҙең Рогервик ҡәлғәһендә тотҡонлоҡтағы тормошо. Повесть геройҙарының рухи ныҡлығы. Салауаттың Тыуған илендә ҡалған ике улының яҙмышы.
Рәшит Солтангәрәев (1935-1999). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы, публицист. «Осто бөркөт» повесы.
Мәүлит Ямалетдинов. «Ҡотолоу юлҡайҙарын тапманым». повесы. Граждандар һуғышы ваҡиғалары. Комбриг Муса Мортазин образы. Батырлыҡты, Ватан алдындағы хәрби ҡаҙаныштарҙы, фажиғәле һәләк булыуҙы һүрәтләү.
Башҡорт совет әҙәбиәте. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Ғәлимов Сәләм (1911-1939). Тормошо һәм ижады. «Шоңҡар» поэмаһы. Тема, поэманың идея йөкмәткеһе. Яңы кешенең ҡайтанан тыуыу темаһы. Төп геройҙар (Әхмәт, Гөлнур, яҙыусы, архитектор, капитан, Миңйән). Композицияның үҙенсәлеге һәм байлығы, тел үҙенсәлектәре, образлылыҡ.
Баязит Бикбай (1909-1968). Тормошо һәм ижады. «Ер» поэмаһы, «Ҡаһым түрә» драмаһы.
«Ер» поэмаһы – халыҡтарҙың азатлыҡ өсөн күп быуатлыҡ көрәше. Халыҡ һәм ер образын һүрәтләү. Лирик герой образы. Поэманың художество үҙенсәлектәре.
«Ҡаһым түрә» драмаһы. Башҡорттарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы. Драманың идея йөкмәткеһе. Рус һәм башҡорт халыҡтары араһында дуҫлыҡ. Халыҡ образы. Драманың төп конфликты. Композицион үҙенсәлектәр. Фольклор жанрҙары һәм элементтары функциялары.
Зәйнәб Биишева. Тормошо һәм ижады. «Һөнәрсе менән Өйрәнсек» хикәйәһе. Хикәйәнең төп геройҙары. Оҫта һәм өйрәнсек, бер ауылда үҫкән һәм йәшәгән ике күрше. Һөнәрсе һәм Өйрәнсеккә характеристика бирергә. Алдаҡтың асылыуы. Яҡшылыҡтың яуызлыҡты еңеүе.
Мостай Кәрим. Тормошо һәм ижады. Лирика. «Үлмәҫбай» поэмаһы. Поэманың яҙылыу тарихы. Һуғышта яу һәм кеше һүрәтләнеше. Поэмалағы халыҡ геройы. Автор-хикәйәләүсе образы. Поэмалағы шиғри үҙенсәлектәр, поэманың интонация төрлөлөгө. Башҡорт халыҡ ижады менән бәйләнеше. Юмор.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында М.Кәрим ижады.
Рәми Ғарипов. Шағирҙың биографияһы. «Урал йөрәге», «Аманат» шиғырҙары. «Уйҙарым» ҡобайыры. Туған тел матурлығын данлау, туған телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү. Тыуған ергә, тәбиғәткә һөйөү.
Рауил Бикбаев, «Башҡортостан бында башлана», «Йүкәләрҙән һығылып бал тама» шиғырҙары. Тыуған ергә һөйөү, уның именлеге, тәбиғәтте һаҡлау, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоу, кешеләр араһында дуҫлыҡ, тормошҡа аңлы мөнәсәбәт проблемалары.
Роберт Паль (1938). «Уралым» шиғыры. Уралдың матурлығын данлау. Кеше һәм тәбиғәт. Пейзажының үҙенсәлеге. Лирик геройҙың патриотик тойғолары.
Талха Ғиниәтуллин (1925-1919). «Мәтрүшкә еҫе», «Әсә һәм бала» хикәйәләре. Әҫәрҙәрҙә эске донъя сафлығын, ябай кешеләрҙең күңел күркәмлеген һүрәтләү. Һуғыш, ауыл кешеләренең ауыр тормошо, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре темаһы.
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте
Назар Нәжми. «Аҡ шишмә», «Һинең ниндәй улыңмын мин» шиғырҙары. Башҡортостан образы һәм уның иҫтәлекле урындарын тасуирлау. Тыуған еребеҙ, тыуған ҡалаһыбыҙ һәм тыуған ауылыбыҙ образы. Тыуған ергә һөйөү тойғоһон һүрәтләү. Лирик герой образы.
Әмир Әминев. «Ҡытайгород» повесы. Ер мәсьәләһе. Менталитет, әхлаҡ, шәхес азатлығы-азатһыҙлығы, халыҡтың мәғлүмәтлелеге, ассимиляциялар, милли үҙенсәлекте, телде һәм мәҙәниәтте юғалтыу, Ватанды сит ил кешеләренә һатыу тураһында уйланыуҙар. Сатира. Антитеза алымы. Әҫәр сюжетын төҙөү үҙенсәлектәре.
Ринат Камал (1954). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Таня-Таңһылыу» романы. Әҫәрҙең идея йөкмәткеһе. Төп тема. Туған телгә һөйөү, милләткә ихтирам тәрбиәләү. Әҫәрҙең жанр төҙөлөшө үҙенсәлектәре. Романдың төп образдары. Көнһылыу, Фәнисә, Петрикҡа характеристика. Әҫәр геройының яҙмышы аша тотош халыҡтың яҙмышын сағылдырыу.
Ятлау өсөн
- «Аҡмырҙа сәсән менән Ҡобағыш сәсәндең әйтеше» (өҙөк).
- Бикбаев Р. «Башҡортостан бында башлана» шиғыры.
- Бикбай Б. «Ер» поэмаһы (өҙөк).
- Ғарипов Р. «Урал йөрәге», «Аманат», «Уйҙарым» ҡобайыры.
- Кәрим М. «Йәшәйһе бар» шиғыры.
- Сәләм Ғ. «Шоңҡар» поэмаһы (өҙөк).
Үҙ аллы уҡыу өсөн
- Ниғмәти Р. «Ағиҙел ярында» пьесаһы.
- Кулибай С. «Күңелле хикәйәләр» йыйынтығы, «Яҙһылыу» шиғыры.
- Бикбай Б. «Тере шишмәләр» повесы.
- Кәрим М. «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Ярлыҡау» повестары.
- Биишева З. «Уйҙар, уйҙар…» повесы, «Мөхәббәт һәм нәфрәт» драмаһы.
- Кейекбаев Ж. «Туғандар һәм таныштар» романы.
- Хамматов Я. «Башҡорттар китте һуғышҡа» романы.
- Атнабаев Ә. «Тыуған тупраҡ» шиғыры, поэтический сборник «Мөхәббәт юлы» шиғри йыйынтығы.
- Сафин Р. «Яҙҙар көтәм» шиғри йыйынтығы.
- Рәхимғолова Ф. «Тамсылар йырлай» шиғри йыйынтығы.
- Хәкимов Ә. «Ҡош юлы» романы.
- Айтматов С. «Беренсе уҡытыусы» повесы.
- Вәлиди А.-З. «Хәтирәләр».
- Ибраһимов Ғ. «Кинйә» роман-трилогияһы.
- Мусин Н. «Мәңгелек урман» роман-дилогияһы.
- Нәжми Н. «Атай йорто», «Трафтар» шиғырҙар, поэмалар.
- Ғарипов Р. «Минең антологиям» тәржемәләре, «Алырымҡош менән Бирмәмҡош» һайланма әҫәрҙәре.
- Дәүләди Ғ. «Матурлыҡ ғазабы» шиғырҙар, поэмалар.
- Солтанов Й. «Ҡырҡбыуын» шиғырҙар, поэмалар.
- Ғәли М. «Аҡ ямғыр», «Ҡояшлы шишмә» балалар өсөн шиғырҙар йыйынтығы.
- Аралбай Ҡ. Поэмалар.
- Бикбай Р. «Яҙмышым» шиғырҙар, поэмалар, «Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ!» поэмаһы.
- Назар Х. «Асманға ашыу» шиғыри йыйынтығы.
- Иҙелбаев М. «Декабрь йондоҙҙары» повесы.
- Туғыҙбаева Ф. «Фатихамды бирәм һиңә» шиғыри йыйынтығы.
- Ноғоманов Б. «Ыңғырашҡан ауыл» повесы.
9-сы класс
Халыҡтың ауыҙ-тел ижады
Инеш. Нәфис әҙәбиәт – сәнғәт төрө.
Нәфис әҙәбиәт – сәнғәт төрө. Художестволы әҙәбиәттең үҙенсәлеге. Сәнғәт төрҙәре менән сағыштырыу. Нәфис әҙәбиәттең күп планлылығы. Ике төп яғы: 1) уйлап сығарылған булыуы, «һүҙҙән тыш» ысынбарлыҡ образдары; 2) ғәмәлдә телмәр конструкциялары, һүҙ структуралары.
Башҡорт халыҡ ижады.
Ҡарһүҙҙәр. Йола поэзияһы. Башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш йола мәҙәниәте – халыҡтың тарихи-генетик, рухи, иҡтисади-хоҡуҡи, идеологик тормошоноң мөһим бер өлөшө. Йола мәҙәниәтенең ғаилә-көнкүреш һәм тәбиғәт миҙгеле (календарь) йолаларына бүленеүе.
Эпос. «Урал батыр» эпосы». Шиғри үҙенсәлектәре һәм ритмикаһы. Тарихилығы, мифологик нигеҙе. Әхлаҡ проблемалары. Яҡшылыҡ менән яуызлыҡтың көрәше. Урал менән Шүлгәндең ике туғандың сағыштырма характеристикаһы. Баһадир образы тураһында халыҡ төшөнсәһе. Әкиәт деталдәренең роле. Илһөйәрлек һәм гуманистик мәғәнә.
Эпостың мифологик нигеҙе. Халыҡ бәхете өсөн тәбиғәттең стихиялы көстәренә ҡаршы көрәш идеяһы. Кешенең үлемһеҙлеге һәм тәбиғәт темаһы. Халыҡ философияһы. Самрау батша һәм халыҡ йәмғиәт идеалдары булған. Фантастика һәм реализм элементтары. Урал батыр образы халыҡ идеалы булараҡ. «Урал батыр» эпосының донъя мәҙәниәтендә тотҡан урыны.
Әҙәбиәт теорияһы: эпос.
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы». Башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән азат итеү өсөн көрәшен сағылдырыу. Төп герой Иҙеүкәй образы, унда халыҡтың ғәҙел хаким тураһындағы хыялы кәүҙәләнеше. Эпостың шиғри үҙенсәлектәре. Батырлыҡты һәм фиҙаҡәрлекте данлау. Тыуған ерҙе азат итеү өсөн көрәш. Эпостың композицияһы. Тел һәм стиль.
Йырау һәм сәсәндәр ижады
Ауыҙ-тел әҙәбиәте – профессиональ һүҙ оҫталарының ижады. Уларҙың шиғри формала барлыҡҡа килеүе. Тәүге билдәләмәләрҙең барлыҡҡа килеүе – һынсы, баҡсы, йырау. Эпостарҙа, ҡобайырҙарҙа, йырау һәм сәсәндәр йырҙарында көнүҙәк темалар.
Ауыҙ-тел әҙәбиәтендә төп темалар: алыш, көрәш. Был теманың өс йүнәлеше: батырҙарҙы, ҡаһарманлыҡты, хәрби башлыҡтарҙы данлау; дошмандарға мөрәжәғәт итеү – уларҙы фашлау һәм көлөү; халыҡҡа мөрәжәғәт итеү. Тыуған ерҙәрҙе баҫҡынсыларҙан һаҡлау.
XIV–XVI быуаттағы йырауҙар ижады. Башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм Нуғай халҡы өсөн Һабрау, Асан Ҡайғы, Ҡазтуған, Шалғыйыҙ йырауҙар ижады уртаҡ ҡаҙаныш булып иҫәпләнә. Төп проблемалар һәм идеялар.
Ҡаҙтуған, Һабрау, Асан Ҡайғы. Шалғыйыҙ. Тормошо һәм ижады.
Башҡорт әҙәбиәтенең Россия осоро. Сәсәндәр дәүере. Сәсән – башҡорт ауыҙ-тел һүҙе оҫтаһы. Профессиональ сәсәндәр-импровизаторҙар: Ерәнсә, Ҡобағош, Аҡмырҙа, Ҡарас, Байыҡ Айҙар, Мәхмүт, Буранбай, Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев, Ғәбит Арғынбаев, Мөхәмәтша Буранғолов.
Ауыҙ-тел әҙәбиәте авторҙарының әҫәрҙәрҙе яҙма рәүештә бәйән итеүгә күсеүе, импровизаторлыҡ сифаттарының юғалыуы, булған ҡоролоштоң идеологияһына буйһоноуы.
Салауат Юлаев. Биография. С. Юлаевтың Крәҫтиәндәр һуғышындағы (1773 – 1775) роле һәм ҡатнашыуы. Поэтик ижады. «Яу», «Уҡ», «Зөләйха», «Тыуған илем», «Уралым», «Егеткә», «Тирмәмдә», «Йырҙарҙан», «Салауат телмәре» шиғырҙары. Мөхәббәт һәм пейзаж лирикаһы. Героик лирика. Телдән һөйләп яҙылған импровизациялар: «Юлһыҙ ерҙән юлдар ярып...», «Йүрүҙән, һин беҙҙең тыуған йылғаһы...», «Сәстәреңдең толом сулпылары...», «Ағиҙелкәй аға ҡая аралап...», «Һауаларҙа осҡан, ай, яғылбай...» һ.б.
Идея һәм йөкмәтке. Документаль-публицистик хаттар (хаттар, бойороҡтар һ.б.).
Әҙәбиәт теорияһы: тарихи шәхес һәм әҙәби герой, прототип, тарихи ваҡиға һәм художестволы әҫәр.
XI – XVIII быуат башҡорт әҙәбиәте
Ҡол Ғәли. «Йософ вә Зөләйха» («Ҡиссаи Йософ»тан өҙөк). «Ҡиссаи Йософ» поэмаһының үҙенсәлектәре. Сюжеттың төҙөлөшө.
Юрматы ырыуының шәжәрәһе. Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе. XVI–XVIII быуаттарҙағы башҡорт эпик функциональ әҙәбиәтендә шәжәрәнең урыны. Юрматы, Үҫәргән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Ҡара-Табын, Әйле, Бөрйән, Тамъян, Әйле ырыуы шәжәрәләре.
Документаль факттар. XVIII быуат уртаһында рус-башҡорт мөнәсәбәттәре үҫеше картинаһы.
Батыршаның хаты. Батыршаның хатында XVIII быуат урталарында рус-башҡорт мөнәсәбәттәре үҫешен сағылдырған факттар тупланған.
XVIII быуат әҙәбиәте. Әҙәби йүнәлештәр
Башҡорт әҙәбиәтендә ауыҙ-тел әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе.
Йырау һәм сәсәндәрҙең ижады үҫеше. Дастандарҙың идея-тематик йөкмәткеһе. Шиғриәттең аноним ҡулъяҙмаһы.
Т. Ялсығол әл-Башҡорди (1767–1838). Биографияһы. Сәйәхәттәр. Мәҙәни һәм әҙәби эшмәкәрлеге. Башҡорт һәм төрки-монгол ырыуҙарының, болғар хандарының шәжәрәләрен һүрәтләгән «Тәуарихи Болгарийа» китабы.
Ғәбдрәхим Усман (1754-1834). Ғәбдрәхим Усмандың (Утыҙ-Имәни) шиғриәте. Көнсығыш әҙәбиәте жанрҙарының өҫтөнлөгө: ғәзәл, хикмәт, мәрсиә, бәйет. Шағирҙың лингвистика, философия һәм теология буйынса фәнни хеҙмәттәре.
«Ғәүариф эз-заман» («Замана уҡымышлылары»), «Әбъйәти төрки фи-фазиләти ғилем» («Ғилемдең өҫтөнлөгө тураһында төркисә бәйеттәр»), «Тәнзиһел әфкәр фи нәсихәтел-әхйәр» («Фекерҙе пакландырыр изге өгөттәр») исемле шиғырҙар шәлкеме.
XIX быуат – XX быуат башы башҡорт әҙәбиәте
XIX быуаттың тәүге яртыһында әҙәбиәт. Яңы реалистик әҙәбиәт элементтары. Суфыйсылыҡ шиғриәте традициялары. XIX быуаттың икенсе яртыһында әҙәбиәт (1861 й. реформанан һуң). XIX быуаттың тәүге яртыһында Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә ижтимағи тормош. Башҡорт йәмәғәтселегендә мәҙәни-әҙәби хәрәкәт. Башҡорт шиғриәтендә дини-мистик йүнәлештәр һәм уның вәкилдәре. Мәғрифәтселек идеяһының үҫеше. Мәғрифәтселек торошо һәм уның әҙәби процесҡа йоғонтоһо. Мәғрифәтселек әҙәбиәте вәкилдәре М. Аҡмулла, М. Өмөтбаев. Рус әҙәбиәтенең башҡорт мәҙәни-әҙәби тормошон йәнләндереүҙәге роле. А. Пушкин, Л. Толстой, А. Чехов кеүек рус авторҙары ижадында башҡорттарҙың тормош-көнкүреше.
XIX быуаттың икенсе яртыһында мәҙәниәт. Башҡорт һәм рус мәҙәниәте, әҙәбиәте бәйләнеше. XIX быуаттың икенсе яртыһында башҡорт әҙәбиәтенең үҫеш тенденцияһы.
Әҙәби әҫәрҙәрҙә халыҡсан сюжеттар: «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Бәхтиәрнәмә», «Буҙйегет».
Т.С. Беляевтың «Куз-Курпяч, башҡорт телендә бер ҡурайсы тарафынан яҙылған һәм 1809 йылғы Рифей тауҙары үҙәндәрендә Рәсәй теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы» версияһы. XIX быуат башындағы башҡорт әҙәбиәте ҡомартҡыһы. Сюжеттың ҡаҙаҡ, алтай халыҡтары эпостары менән бәйләнеше.
Конфликт. Романтик һәм реалистик тенденциялар.
Ғәли Соҡорой (1826-1889). Биографияһы. Шағирҙың шәжәрәһе. Шиғри яҙмалары. «Тәуарихи Болғарийа» ҡулъяҙмаһы. Шиғырҙары.
Мифтахетдин Аҡмулла (1731-1895). Биографияһы. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «Дуҫлыҡ», «Нәфсе», «Аттың ниһен маҡтайһың?», «Урыным – зиндан» шиғырҙары.
Халыҡты мәғрифәтселеккә саҡырыу. Уның шиғриәтенең төп идеяһы һәм йөкмәткеһе. Халыҡ педагогикаһының сағылышы, социаль мотивтар. Шағирҙың сатираһы. Уның шиғырҙарының идея-эстетик йөкмәткеһе. Башҡорт әҙәбиәтендә Мифтахетдин Аҡмулланың ижадының тотҡан урыны.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (1841-1907). Авторҙың биографияһы һәм ижтимағи эшмәкәрлеге. «Йомран иле», «Ҡайыш илә Йүкә», «Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының элек оҙатылыуы» шиғырҙары. Шиғырҙары тематикаһы. Шиғри оҫталығы. «Ҡайыш илә Йүкә» шиғырындағы этнографик традициялар сағылышы. Образдарҙың аллегорик әһәмиәте. М. Өмөтбаев – публицист һәм тәржемәсе.
Ризаитдин Фәхретдин (1859-1936). Мәғрифәтсе-педагог, тарихсы, тел һәм әҙәбиәт белгесе. «Сәлимә» повесы. Сәлимә һәм шәкерттәр образдары. Әҫәрҙең теле һәм стиле. Мәғрифәтселек идеяһының сағылышы. «Әсмә» повесы. Повесть сюжеты. Образдар системаһы. Төп идеяһы. Башҡорт әҙәбиәтендә Р. Фәхретдин ижадының әһәмиәте.
Сафуан Яҡшығолов (1871-1931). Тормошо һәм ижады. «Дим буйында яҙғы таң», «Башҡорт хәлдәре», «Дим буйы» шиғырҙар йыйынтығы. Шағирҙың башҡорттарҙың хәле тураһында уйланыуҙары, ер, мәҙәниәт мәсьәләләре. Шағирҙың мәғрифәтселек ҡараштары. Хитап жанры традициялары.
Әҙәбиәт теорияһы: хитап.
Фәткелҡадир Сөләймәнов (1889-1976). Биографияһы. Башҡорт хәрәкәтендә ҡатнашыуы. Ижадында башҡорттар темаһы сағылышы. «Башҡорт моңо» шиғыры. Туған халҡыбыҙҙың ауыр яҙмышы тураһында уйланыуҙары. «Башҡорт йәйләүендә» хикәйәһе.
ХХ быуат башындағы башҡорттарҙың тарихы һәм тормошо хаҡында хикәйәләр: «Ил өсөн», «Ҡасҡын», «Үләт». Фольклор мотивтары. Романтик элементтар.
«Тимербай ҡурайсы» хикәйәһе. Тимербайҙың фажиғәле яҙмышы. Пессимистик кәйефтәрҙең сәбәбе. «Салауат батыр» драмаһы. Азатлыҡ идеяһы. Салауат Юлаев хаҡында тәүге әҙәби әҫәр, уның башҡорт әҙәбиәтендәге әһәмиәте.
XX быуат башы башҡорт әҙәбиәте. Башҡорт совет әҙәбиәте
Мәжит Ғафури. «Себер тимер юлы йәки Милләттең хәле», «1906 йылдан 1907 йылға васыят», «1907 йылдың яуабы», «Бөтһөн һуғыш», Икмәк», «Ант», «Аждаһа», «Бир ҡулыңды» шиғырҙарында һәм «Шағирҙың алтын приискаһында», «Фәҡирлектә үткән тереклек» повестарында мәғрифәтселек идеялары. Ҡалалағы һәм ауылдағы фәҡир тормошто реаль һүрәтләү. «Ярлылар, йәки Өйҙәш ҡатын» хикәйәһе. Социаль тигеҙһеҙлекте, буржуаз йәмғиәттең әхлаҡи йөҙөн асыу.
Проза әҫәрҙәре: «Ҡара йөҙҙәр», «Тормош баҫҡыстары». Уҙған тормошто идеологик көрәш позицияһынан һүрәтләү. «Шағирҙың алтын приискыларында» повесы. Әҫәрҙең автобиографик характеры. Эшселәрҙең ауыр тормошоноң сағылыш табыуы. Образдар системаһы. Зиннәт, Мәжит, Фәйзулла, Шакир, Лотфулла кеүек шәкерттәрҙең белемгә ынтылышы. Приискылары хужалары Закир һәм Шакир Рәмиевтарҙың тупаҫлығы. Композицион үҙенсәлек, повесть сюжеты, контртраст алымының уңышлы ҡулланылышы. Телдең байлығы һәм автор стиле саралары.
Шәйехзада Бабич. «Халҡым өсөн!», «Кем өсөн», «Бер минут», «Көрәшеп үткәр ғүмереңде», «Көтәм», «Йәшәһен эшселәр!», «Ҡурайҡайға», «Башҡортостан», «Салауат батыр», «Көтмәҫтән», «Яҙғы йыр», «Башҡорт халҡына көйлө хитап», «Беҙ» шиғырҙары. Бабич – романтик. «Бер минут», «Әйҙә, милләт!», «Көрәшеп үткәр ғүмереңде» шиғырҙарының төп идеяһы. Бабич – сатирик. «Ҡандала» балладаһы. «Ғазазил» поэмаһы, «Китабеннас» эпиграммаһы. Идея йөкмәткеһе һәм художество формаһы. Бабич – шиғыр оҫтаһы. Шиғриәттең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғыр төҙөлөшөнөң еңеллеге. Ш. Бабичтың башҡорт әҙәбиәтендәге урыны.
Әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса мәғлүмәттәр
Әҙәбиәт һүҙ сәнғәте образы булараҡ. Әҙәбиәт һәм мифология. Әҙәбиәт һәм фольклор.
Художестволы образ. Персонаж. Әҙәби герой. Героик характер.
Төп һәм икенсе пландағы персонаждар. Лирик герой. Ваҡыт һәм арауыҡ образдары, тәбиғәт образдары, предмет образдары. Әҙәбиәттә «мәңгелек» образдар. Художестволы уйҙырма. Дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ һәм фантастика.
Сюжет һәм композиция. Конфликт. Эске конфликт. Эпизод. Пейзаж. Портрет. Диалог һәм монолог. Эске монолог. Герой көндәлектәре, хаттары һәм төштәре. Лирик сигенеүҙәр. Эпилог. Лирик сюжет.
Авторлыҡ позицияһы. Әҫәрҙең атамаһы. Эпиграф. «Һөйләүсе» фамилиялар. Әҫәрҙең финалы.
Тематика һәм проблематика. Әҫәрҙең идея-эмоциональ йөкмәткеһе. Бейеклек һәм түбәнлек, матурлыҡ һәм килбәтһеҙлек, әҙәбиәттә фажиғә һәм мәрәкә. Юмор. Сатира.
Художестволы телмәр. Шиғриәт һәм проза. Тасуирлау саралары (эпитет, метафора, кәүҙәләндереү, сағыштырыу, гипербола, антитеза, аллегория). Символ. Гротеск. Художестволы деталь. Шиғыр төҙөлөшө системалары. Ритм, рифма. Строфа. Әҙәби төрҙәр һәм жанрҙар. Эпос. Лирика. Драма. Эпик жанрҙар (хикәйә, әкиәт, повесть, роман, шиғри роман). Лирик жанрҙар (ода, элегия, мөрәжәғәт, шиғри проза). Лиро-эпик жанрҙар (мәҫәл, баллада, поэма). Драма жанрҙары (драма, трагедия, комедия).
Ятлау өсөн
- «Урал батыр» эпосынан өҙөк (Аҡбуҙатты тасуирлаған урын)
- Юлаев С. «Яу», «Уҡ», «Егеткә» шиғырҙары.
- Аҡмулла М. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «Инсафлыҡ», «Тиһеңме?» шиғырҙары.
- Бабич Ш. «Халҡым өсөн», «Кем өсөн?», «Салауат батыр» шиғырҙары.
Үҙ аллы уҡыу өсөн (һайлап алып)
- Дәүләди Ғ. «Ҡоролтайға барам» шиғыры.
- Игебаев А. «Яҙ башы», «Яңы йылға аҡ теләктәр » шиғырҙары.
- Ҡотлогилдина З. «Игенсе» шиғыры.
- Моратов А. «Башкортлоҡ» шиғыры.
- Рафиҡов Б. «Эйәрләнгән ат» повесы.
- Тапаҡов Х. «Бибинур улуәсәй» хикәйәһе.
- Туғыҙбаева Ф. «Эй, яҙмышым минең!», «Аҡмулла», «Ҡыңғырау» шиғырҙары.
- Хисаметдинова Р. «Әй бала саҡ» шиғыры.
- Чанышева Ф. «Икмәк еҫе» шиғыры.
- Шәрипов С. «Яҙмыш менән алыш».
- Йосопов Т. «Ҡая ҡҫтөндә уйланыуҙар» шиғыры.
- Яҡшыбаева Л. «Бәхетең үҙең менән» хикәйәһе.
Рус әҙәбиәте
- Астафьев В. «Батша-балыҡ», «Ҡайҙалыр һуғыш бара...» повестары.
- Бианки В. «Тәүге һунар», «Кем нисек йырлай?», «Ҡырмыҫҡа балаһы нисек өйөнә ашыҡҡан?», «Ҡоторған тейен» хикәйәләре.
- Шукшин В. «Ҡайғы» хикәйәһе.
Туғандаш халыҡтар әҙәбиәте
- Ғамзатов Р. «Туған тел» шиғыры.
- Йәлил М. «Йырҙарым» шиғыры.
- Дәрдмәнд. «Нурый менән Зәйнәб» хикәйәһе.
- Йосопов И. «Ҡара бүрек хаҡында һүҙ» шиғыры.
- Моҡанов С. «Минең республикам» шиғыры.
- Туҡай Ғ. «Шүрәле» поэмаһы, «Иҫемдә ҡалғандар».
- Хөсәин М. «Башҡорт теле» шиғыры.
Әҙәби портреттар
- Абдуллин И. «Йөрәк менән шаярмайҙар», «Тиле йәшлек» драмалары.
- Абдуллин И. «Ҡош юлынан барам» романы.
- Аралбай Ҡ. «Таналыҡ тауышы» шиғыры, «Робағиҙар».
- Байымов Р. «Сыбар шоңҡар» романы.
- Бүләков Ф. «Ҡанатланып ос һин, Толпарым», «Шаймуратов-генерал» драмалары.
- Ғәйетбаев Н. «Яр ситендәге йорт» драмаһы.
- Ғиниәтуллин Т. «Тау артында ниҙәр бар?» повесы.
- Ғәниева Т. «Ҡыпсактар», «Арҡайым» поэмалары.
- Ғарипова Т. «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы.
- Ибраһимов Ғ. «Кинйә» трилогияһы.
- Атнабаева А. «Замандашым» поэмаһы.
- Ғәли М. «Ҡояш еле», «Ҡыҙыл үләндәр» шиғырҙары.
- Мусин Н. «Зәңгәртауҙа – аҡ болан», «Яралы кеше тауышы», «Таң менән сыҡ юлдарға» трилогияһы.
- Назаров Р. «Таңды ҡаршылау», «Йөрәгемде һеҙгә илтәм» шиғри йыйынтыҡтары.
- Рафиҡов Б. «Ҡараһакал» романы.
- Таһирова Ә. «Йөрәк йәдкәре» шиғырҙар, сонеттар, тәржемәләр.
- Туғыҙбаева Ф. «Эй, язмышым минең», «Аҡмулла», «Ҡыңғырау» шиғырҙары.
- Хамматов Я. «Бөртөкләп йыйыла алтын», «Ҡаһарман», «Тыуған көн» романдары.
- Хисамов Ғ. «Өсөнсө шартлау» повесы.
- Шафиҡов Ғ. «Тарихи очерктар».
- Юнысова Г. Һайланма әҫәрҙәр. 2 томда.
- Йосопов Т. «Икмәк еҫе», «Йылдар сылбыры», «Алтын туҙан»,
«Усаҡ яна», «Ҡая өҫтөндә уйланыуҙар», «Ташҡын» шиғырҙары.
Тематик планлаштырыу
5-се класс
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХӘҘЕРГЕ БАШКИРСКАЯ ӘҘӘБИӘТЕ |
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХӘҘЕРГЕ БАШКИРСКАЯ ӘҘӘБИӘТЕ (1 с.) | ||
Инеш. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны менән таныштыу. (1 с.) | Инеш. Туған әҙәбиәт – халыҡтың милли теле – башҡорт теле – нәфис әҙәбиәт теле кеүек төшөнсәләрҙе асыҡлау. Телдән (яҙыу үҫешкәнгә тиклем) йәки яҙма рәүештә һүҙ ярҙамында тормошто сағылдырыусы сәнғәттең бер төрө булараҡ нәфис әҙәбиәт. Әҙәби әҫәр үҙәгендә кеше образы тороуы, ижтимағи үҫеш процесында уның матди һәм рухи тормошо. Борон, кешеләр яҙыу танымағанда, ижад телдән үҫешкәндә – Башҡорт халыҡ ижадын, фольклорҙы таратыусы таратыусы кешеләр булыуы, уларҙы сәсән исеме менән атауҙары. Яҙыу барлыҡҡа килеү менән яҙыусыларҙың да барлыҡҡа килеүе. Нәфис әҙәбиәттән тыш, үҫемлектәр, хайуандар донъяһы, тарихи ваҡиғалар, фәнни асыштар тураһында һөйләүсе фәнни-популяр китаптар булыуы. | Йәмғиәт һәм дәүләт тормошонда, хәҙерге донъяла, кеше тормошонда туған әҙәбиәттең роле; туған әҙәбиәтте өйрәнеү Республиканың һәм илдең тарихын һәм мәҙәниәтен яҡшыраҡ белергә мөмкинлек биреүен раҫлаған миҫалдар табыу (өйрәнелгәндәр сиктәрендә); Башҡортостан Республикаһының дәүләт гимны тексын өйрәнеү һәм уны ҡулланыу ҡағиҙәләре; уҡытыусының уның барлыҡҡа килеүе, тәғәйенләнеше, йөкмәткеһе тураһында аңлатмаларын тыңлау; башҡа музыкаль әҫәрҙәрҙең билдәләре менән оҡшашлыҡтарын һәм айырмаларын билдәләү. |
XIX – XX БЫУАТ БАШЫ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ (7 с.) | ||
Ризаитдин Фәхретдинов (1859–1936). Автор ижады хаҡында төп информация. Мәғрифәтсе, яҙыусы-ғалим, тарихсы, шәрҡиәтсе, дин әһеле һәм йәмәғәт эшмәкәре. Нәсихәттәр, «Белем». Мәжит Ғафури (1880–1934). Автор ижады хаҡында төп информация. Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры (1923), совет башҡорт һәм татар әҙәбитәттәре, поэзияһы классигы, фольклорсы, драматург. «Нурлы мәктәп» шиғыры. Рәшит Ниғмәти (1909–1959). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры (1959), башҡорт совет балалар яҙыусыһы, драматург, тәржемәсе. «Хәйерле юл һеҙгә!» шиғыры.(1 с.). | Кеше тормошонда белемдең роле. Мәктәптә белем биреү һәм хеҙмәт тәрбиәһе темаһына мөрәжәғәт итеү. Яңы белемдәрҙе яҡты киләсәк менән арттырыу. Шиғырҙарҙа мәктәп һәм укытыусы образы. Йәйге каникулдар һәм әҫәрҙәрҙә уҡыуҙың беренсе көнөнөң һүрәтләнеше. Ватанға мөхәббәт темаһы, уҡыу һәм хеҙмәт темаһы. Әҙәбиәт теорияһы: лирик герой. | «Нәсихәттәр»ҙе һәм шиғырҙарҙы тасуири уҡыу; әҫәрҙәрҙе тасуири уҡығанда хис-тойғоларҙы тапшырыу; текст буйынса һорауҙар билдәләү; дәреслек һәм уҡытыусы һорауҙарына яуап эҙләү; текста эпитеттар, сағыштырыуҙар һәм һынланыштарҙың табыу, төп фекерҙе асыуҙа уларҙың ролен билдәләү; һүҙлектәр менән эшләү; фекерҙәр һәм эмоциялар ҡарашынан, һүрәтләнгән картиналары йәһәтенән бер темаға яҙылған шиғырҙарҙы сағыштырыу, дөйөм һәм үҙенсәлекле яҡтарын асыҡлау. |
Раил Байбулатов (1937-2002). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, драматург һәм журналист. «Ағас һәйкәл» хикәйәһе. (2 с.) | Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара мөнәсәбәт темаһы. Донъяға ике ҡараш: битарафлыҡ, йөрәкһеҙлек һәм гуманизм, изгелек, хикәйәнең йәш геройҙарының йәлләү хисе. Ғаиләлә балалар тәрбиәләү. Балаларҙың һәм ололарҙың үҙ-ара бәйләнешенең ҡатмарлылығы. Хәҙерге тормоштоң актуаль проблемалары. Геройҙың хистәрен күрһәтеү, үҙ эшеңде анализлау. Авторҙың кеше тормошонда белем һәм тәрбиә роле тураһындағы уйҙары. Хикәйә темаһы, сюжет, идея мәғәнәһе. Хикәйә исеменең мәғәнәһе. | Хикәйәне тасуири уҡыу, йөкмәткене үҙләштереү; текст буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү; әҫәрҙең темаһын һәм идеяһын билдәләү; авторлыҡ позицияһын аңлатыу; образдар системаһын анализлау, уҡыусыларға иң яҡын булған образдарҙы асыҡлау; хикәйәне һөйләү. |
Мостай Кәрим (1919-2005). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры (1963), яҙыусы һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. «Уҡытыусыма» шиғыры. Назар Нәжми (1918-1999). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), публицист, драматург, мемуарист. «Беренсе дәрес» шиғыры. (1 с.) | Шәхес формалашыуҙа һәм үҫешендә тәүге уҡытыусының роле, беренсе дәрестең әһәмиәте. Белем, хөрмәт, яҡындарыңа мөхәббәт, мәңгелек ҡиммәттәр, әхлаҡи төшөнсәләр һәм оло тормошҡа аяҡ баҫырға ярҙам иткәндә уҡытыусылар күңеленең бер өлөшөн һалыуҙары өсөн шағирҙарҙың рәхмәт темаһы. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, йөкмәткеһен үҙләштереү, идеяны һәм теманы билдәләү; шиғырҙар буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү; шиғырҙың художестволы-һүрәтләү сараларын ҡулланып уҡытыусыға характеристика биреү; Мостай Кәримдең һәм Назар Нәжмиҙең тормошо һәм ижады тураһында материалдар һайлап алыу; яңы белемдәрҙе дөйөмләштереү. |
Дауыт Юлтый (1893-1938). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Көҙ» шиғыры. Ғилемдар Рамазанов (1923-1993). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт совет шағиры, әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе, филология фәндәре докторы. «Ураҡ өҫтө» шиғыры. (1 с.) | Тәбиғәттең матурлығы, ҡышҡа әҙерлек. Тәбиғәтте тасуирлау: төрлө төҫтәр берлеге, алтын япраҡтарҙың ғәжәйеп балҡыуы, көҙгө күктең һоро төҫ менән алмашыныуы, ҡурғаш ямғыр болоттары. Төнгө тынлыҡҡа иҫәбенә ҡыҫҡарыусы көн. Йылдың һәр миҙгеленең матурлығын сағылдырыу. Игенсенең маҡтаулы һәм яуаплы хеҙмәте темаһы. Урып-йыйыу шатлығын тасуирлау. Кеше тормошонда икмәктең роле һәм урыны. Игенсенең хеҙмәтен поэтикалаштырыу. Әҙәбиәт теорияһы: сағыштырыу. | «Көҙ» һәм «Ураҡ ваҡыты» шиғырҙарын тасуири уҡыу, теманы асыу, йөкмәткене үҙләштереү; Текста эпитеттар, сағыштырыу һәм һүрәтләүҙәрҙе таба белеү, төп фекерҙе асыуҙа уларҙың ролен асыҡлау. |
Али Карнай (1904-1943). Яҙыусы хаҡында ҡыҫҡаса хикәйә. Башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, журналист, хәрби корреспондент. «Урманда» повесы. «Турғай» хикәйәһе.(2 с.) | Әҫәрҙәрҙә тәбиғәт образы. Тәбиғәт картиналарын тасуирлау аша авторҙың күңел торошон, кәйефен белдереү. Яҙыусының тәбиғәтте ҡабул итеүҙәге дөйөм һәм шәхси ҡарашы. Йөкмәткелә аллегория. Образдар, әҫәрҙәрҙең художестволы, персонаждарҙың характер үҙенсәлектәре. Йылан, Турғай һәм Ҡарға образдарында яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ, мөхәббәт һәм нәфрәт, бер-береңә ярҙам итеү һәм көнләшеү, мәкерле һәм яҡты уйҙарҙың сағылышы. Тәбиғәттә, кеше күңелендәге матурлыҡтың ҙур ролен аңлау. Яҙыусының кеше һәм тәбиғәт бәйләнеше, уларҙың айырылғыһыҙлығы тураһында уйланыуҙары. Авторҙың художестволы образлылығының үҙенсәлектәре. Әҙәбиәт теорияһы: тасуирлау, аллегория. | Хикәйә һәм повесть тексын уҡыу, аңлашылмаған һүҙҙәрҙе ҡысҡырып әйтеү; хикәйә һәм повесть тексында оҡшаған урынды уҡыу; текстың өҙөктәрен һайлап уҡыу һәм әңгәмә менән оҙата барыу; йөкмәткеһен анализлау; повестың йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү һәм уларға яуаттар табыу; хикәйә һәм повестың йөкмәткеһе буйынса план төҙөү һәм уларҙы өлөштәргә бүлеү; образдарға ҡылыҡһырлама биреү; әҫәрҙәр тексында аллегория алымын табыу; хикәйәләү һәм тасуирлау үҙенсәлектәрен билдәләү; әҙәби әҙәрҙәр тексын һөйләү; «Көҙгө урман» темаһына хикәйә төҙөү. |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ (8 с.) | ||
Баязит Бикбай (1909-1968). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт шағиры, прозаик, драматург, либреттист. «Туған тел» шиғыры. «Рус теле» шиғыры.(1 с.) | Кеше һәм йәмғиәт тормошонда туған тел һәм рус телдәренең роле һәм әһәмиәте, уларҙың функциялары – социум йәшәйешенең мөһим яғы. Тел – рухи һәм мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлаусы. Күренекле кешеләрҙең һүҙҙәрен китереү һәм уларҙы шәхси байлыҡтан йәмғиәттең рухи байлығына әйләндереү. Милләт-ара аралашыу теле аша төрлө халыҡтарҙың үҙ-ара аңлашуына ирешеү. | «Туған тел» һәм «Рус теле» шиғырҙарының идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү, тасуири уҡыу, текста эпитеттарҙы, сағыштыруҙарҙы һәм һүрәтләүҙәрҙе табыу, төп фекерҙе асыуҙа уларҙың ролен билдәләү; тематиканы асыу; әҫәрҙәрҙең тексы буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү. |
Рәми Ғарипов (1932-1977). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе. «Туған тел» шиғиры. (1 с.) Ҡәҙим Аралбай (1941). Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (2011). Авторҙың тормошо һәм ижады. «Башҡорт теле» шиғыры. (1 с.) | Туған телебеҙҙең матурлығы һәм байлығы. Туған телгә хөрмәт һәм мөхәббәт. Йәмғиәт тормошонда, уҡыусыларҙың шәхесен формалаштырыуҙа, рухи байлыҡҡа, мәҙәниәткә йәлеп итеүҙә телдең роле. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, йөкмәткеһен, тематикаһын, идея нигеҙен үҙләштереү; текст буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлайышһыҙ һүҙҙәрҙе эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; һәр шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм уларға ҡылыҡһырлама биреү, тасуирлау сараларын һәм художество деталдәрҙе анализлау, әҫәрҙә уларҙың ролен аңлатыу; «Туған тел», «Башҡорт теле» шиғырҙарын яттан һөйләү. |
Фәрзәнә Аҡбулатова (1960). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы, журналист. «Атай икмәге» хикәйәһе. (1 с.) | ХХ быуаттағы тормош-көнкүреш картиналары, уларҙың характерҙарҙы һәм хикәйә идеяларын аңлау өсөн әһәмиәте. Әҫәрҙең реалистик нигеҙе. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тылдағы балаларҙың һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауыр яҙмышы, уларҙың хыялдарын хикәйәләү. Изгелек, үҙ-ара аңлашыу идеяһы. Балалар һәм ололар мөнәсәбәттәре. Хикәйә геройҙарының рухи байлығы. Хикәйәлә балалар образы һәм уларҙы һүрәтләү үҙенсәлектәре. Кескәй геройҙарҙың сабырлығы һәм сыҙамлылығы. Балаларҙың эске, рухи матурлыҡ көсө. Хәл-ваҡиғаларға авторҙың мөнәсәбәте – авторҙың балалар яҙмышы өсөн ғазаптары. Кешегә ҡарата ҡыҙғаныу һәм хөрмәт кәрәклеген аңлау. Балаларҙы йәлләү хисе. Һәр бер кеше шәхесенең ҡабатланмаҫлығы һәм ҡиммәте. Хикәйәнең гуманистик пафосы һәм уның исеменең мәғәнәһе. | Комментарий һәм әңгәмә менән хикәйә тексын уҡыу; хикәйәнең идея-тематик йөкмәткеһен билдәләү; әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; һорауҙарға яуаптар әҙерләү, персонаждарға тексҡа таянып ҡылыҡһырлама биреү; әҫәр өҙөгөн һайлап алып ҡыҫҡаса һөйләү; хикәйә геройҙарының телдән портретын һүрәтләргә мөмкин булған һүҙҙәрҙе табыу һәм уҡыу; персонаждарҙың яҙмышын элек уҡыған әҫәр геройҙары менән сағыштырыу; хикәйәнең төп фекерен сағылдырған өҙөктө табыу; хикәйәнең төп ваҡиғаһы урынынан репортаж яһау. |
Хәйҙәр Тапаҡов (1955). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир, яҙыусы, публицист. «Бибинур «улусяй»» хикәйәһе.(1 с.) | Хәҙерге ҡала тормошо. Ата-әсәләрҙе ауылдан ҡалаға күсереү. Быуындар бәйләнеше. Аталар һәм балалар проблемаһы. Туған телдең роле. Милли традицияларҙан һәм гөрөф-ғәҙәттәрҙән ситләшеү проблемаһы. | Хикәйәне тасуири уҡыу; әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; класташтарҙың һорауҙарына яуаптар әҙерләү; авторҙың хикәйәлә ҡуйған проблема тураһында әңгәмәлә ҡатнашыу; хикәйә атамаһының поэтик нигеҙен асыҡлау. |
Ризаитдин Фәхретдинов (1859-1936). Автор биографияһы тураһында төп мәғлүмәт. Сығышы. Үҫеш йылдары. Тәүге Өфө осоро. Ырымбур осоро. Икенсе Өфө осоро. «Китап һәм уҡыу» «Нәсихәттәр» китабынан өҙөк. Мәжит Ғафури (1880-1934). Автор биографияһы тураһында төп мәғлүмәт. «Балалар һәм китап» шиғыры. Яҡуп Ҡолмой (1918-1994). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир һәм журналист. «Ҡыҙыҡлы китап» шиғыры. Нәжип Иҙелбаев (1912-1991). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағир, яҙыусы, драматург, тәржемәсе һәм журналист. «Иң яҡын дуҫ» шиғыры. (1 с.) | Китапның бала тормошондағы роле. Китаптың баланың донъя тураһындағы ҡарашын киңәйтеү өсөн хеҙмәт итеүе. Китап – мәғлүмәт сығанағы һәм кешенең дуҫы. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, хис-тойғоларҙы тапшырыу; текст буйынса һорауҙар төҙөү; дәреслек һәм уҡытыусы һорауҙарына яуаптар; һүрәтләү сараларын табыу; һүҙлектәр менән эшләү; бирелгән картиналар, уй-фекерҙәр һәм хис-тойғолар ҡарашынан сығып бер темаға яҙылған шиғырҙарҙы сағыштырыу, дөйөм һәм үҙенсәлекле яҡтарын асыҡлау; кеше тормошонда китаптың ролен билдәләү. |
Динис Бүләков (1944-1995). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Яралы китап» хикәйәһе.(2 с.) | Халыҡтар берҙәмлеген хикәйәләү һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ватанды азат итеү өсөн көрәш. Совет халҡының патриотизмы һәм рухи көсө. Әҫәрҙең идея-художестволы мәғәнәһе, реалистик үзенсәлектәр, әҫәрҙең структураһы. | Хикәйәне тасуири уҡыу һәм уҡыған буйынса әңгәмә ҡороу; хикәйәнең планын һәм әҫәр йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; геройҙарҙың эш-ҡылыҡтарын сағыштырыу нигеҙендә ҡылыҡһырлама биреү; теманы һәм идеяны билдәләү; теманы тормошсан ысынбарлыҡ менән сағыштырыу; Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары һәм ҡатнашыусылары тураһында хәтер; үҙ позицияңды дәлилләү. |
БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ИЖАДЫ (7 с.) | ||
Башҡорт халыҡ әкиәттәре (6 с.) | «Урал батыр», «Аҡъял батыр», «Алпамыша батыр», «Ҡамыр-батыр». Батыр образы символикаһы. Ҡамыр батыр, Алпамыша батыр һәм уның дуҫтары. Әкиәттә һынау темаһы. Үҙ бәхетең һәм халҡың бәхете өсөн көрәш идеяһын раҫлау. Әкиәттәрҙең әхлаҡи проблемаһы. «Аҙашҡан» сюжеттар. Әкиәт геройы һәм уның төрҙәре. Тылсымлы ярҙамсы һәм тылсымлы әйберҙәр, уларҙың тылсымлы әкиәттәрҙәге роле. Әкиәттәр теле. Фольклор әкиәтендә сәсән образы. Әҙәбиәт теорияһы: композиция, сюжет (танышыу). «Әминбәк» әкиәте. Төрлө һөнәрҙәр барлығы тураһында. Хеҙмәттең кеше тормошондағы әһәмиәте. Ата-әсәләрҙең улдарының һөнәр һайлауындағы роле һәм теләге. Әминбәктең фән һәм сәнғәт юлын һайлауы. Төрлө һөнәр эйәләренә хөрмәтле һәм изгелекле ҡараш тәрбиәләү. Әҙәбиәт теорияһы: синонимнар, омонимнар. «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән» әкиәте – өс бер туғанға сағыштырма характеристика Хеҙмәттең әһәмиәте тураһында халыҡ күҙаллауы. Халыҡҡа хеҙмәткә баһаһы. Әкиәттәрҙең әхлаҡи проблемаһы. «Өс» һаны – башҡорт фольклорының үҙгәрешһеҙ атрибуты. «Айыу менән бал ҡорттары» әкиәте. Айыу менән кешенең бал ҡорттарына мөнәсәбәтен сағыштырыу. Ауыр минуттарҙа бер-береңә терәк булыу һәм ярҙам итеү. Изгелек һәм ғәҙеллек. Кешенең бал ҡорттарын ҡулға эйәләштереүе. Тәбиғәтте һаҡлау. | Әкиәттәр тексын уҡыу һәм абзацтың, әкиәт өҙөгөнөң төп мәғәнәүи һүҙҙәрен айырып күрһәтеү; уҡылған материал буйынса һорауҙарға яуап биреү; әкиәт өҙөктәрен ҡыҫҡаса һәм һайлап алып һөйләү; әкиәттәрҙе ролдәргә бүлеп уҡыу; теманы һәм әкиәттәрҙең төп фекерен билдәләү; хайуандар тураһындағы, көнкүреш һәм тылсымлы әкиәттәрҙең героик әкиәттәрҙән айырмаһын билдәләү; персоналдарға халыҡ ижады тексынан өҙөктәр килтереп ылыҡһырлама биреү; әкиәттәрҙең әхлаҡи пафосын асыҡлау; художестволы алымдарҙы асыҡлау: гипербола, парлы һәм өс тапҡыр ҡабатланыусы эпитеттарҙы билдәләү. |
Башҡорт халыҡ ижадының бәләкәй жанрҙары. Мәҡәлдәр. Әйтемдәр. Башҡорт халыҡ йырҙары.Таҡмаҡтар (1с.) | Фольклорҙың бәләкәй жанрҙарының төрлөлөгө. Иң популяр фольклор жанрҙары буларак мәҡәл, әйтем, йомаҡ. Тематиканың байлығы һәм төрлөлөлөгө, мәҡәлдәр һәм әйтемдәрҙе телмәргә һәм художестволы текст әҫәрҙәренә индереү формалары һәм алымдары. Мәҡәлдәр фекер тамамланыуы йәһәтенән, һөйләмдә роле буйынса әйтемдәрҙән айырмалы булыуы. Башҡа фольклор жанрҙары менән бәйләнеш. Телмәрҙе фольклорҙың бәләкәй формалары менән даими байытыу процессы. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр темаһы. Мәҡәлдәрҙең һәм әйтемдәрҙең афористик һәм хикәйәләү характерлы булыуы. Әйтемдәр. Образлы уйҙар. Йомаҡтарҙың метафора, һүҙ уйынының төрө булыуы. Әҙәбиәт теорияһы: әҙәби төшөнсәләр һәм терминдар: мәҡәл, әйтем, афоризм; мәҡәлдәрҙең, әйтемдәрҙең төп жанр үзенсәлектәрен билдәләү. Йомаҡ Йомаҡ – фольклорҙың бер жанры һәм зирәклекте, отҡортлоҡто билдәләүсе иң боронғо «текст» формаһы булараҡ. Йомаҡтар уйлап табыу процессының үҙенсәлектәре; фольклорҙа һәм хәҙерге әҙәбиәттә метафораның роле һәм йомаҡтарҙың урыны. Йомаҡ структураһының үҙенсәлектәре. Йомаҡ ҡойоу, яуабын табыу. Әҙәбиәт теорияһы: метафора. Музыкаль-һүҙ сәнғәте формаһы булараҡ йыр. Халыҡ йырҙарының төрҙәре, уларҙың темалары. Такмаҡ йыр фольклорының бер төрө булараҡ. Йыр һәм таҡмаҡтарҙа шиғыр һәм көй. Был жанрҙарҙың популярлығының сәбәптәре. Әҙәбиәт теорияһы: шиғыр мелодикаһы. | Мәҡәл һәм әйтемдәр араһындағы айырманы билдәләү; «мәҡәл», «әйтем» төшөнсәләрен үҙләштереү; йәнле һөйләү телмәрендә йомаҡтарҙы, мәҡәлдәрҙе һәм әйтемдәрҙе ҡулланыу; башҡортса мәҡәл-әйтемдәрҙең йөкмәткеһенә ярашлы бәләкәй күләмле инша яҙыу; мәҡәл һәм әйтемдәр һүҙлектәрен ҡулланыу; йомаҡта күрһәтелгән билдәһеҙ объект билдәләрен айырып күрһәтеү, анализлау, асыҡланған билдәләрҙе берләштереү, улар араһында бәйләнештәр булдырыу, предмет йәки күренештең артыҡ билдәләрен берләштереү, абстрактлаштырыу, иҫбатлау формаһында материалды теҙеп биреү, билдәләрен асыҡлау, бәйләнештәрен дөйөмләштереү, йомғаҡлау; йомаҡтар сисеү. Иҫкергән һүҙҙәр һүҙлеген төҙөү, йырҙар һәм таҡмаҡтар тексын аңлатыу; йырҙарға хас булған художество алымдарҙы асыҡлау; телдән һөйләү, йырҙар тексы буйынса һорауҙарға яуап биреү; үҙ фекереңде дәлилләү; йыр төрҙәрен характеристикалау; уларҙың тематикаһын билдәләү; таҡмаҡтар һәм йыр жанры айырмаһын табыу; халыҡ йырҙарын башҡарыусылар (А. Солтанов, С. Абдуллин, Ф. Килдейәрова, М. Хисмәтуллин, Р. Йәнбәков һәм башҡалар) аудиояҙмаһын тыңлау; таҡмаҡтар ритмын анализлау; ижади эш: уҡыусылар араһында таралған таҡмаҡтарҙы йыйыу; үҙ класыңдың тормошо хаҡында таҡмаҡтар яҙыу. |
XI – XVIII БЫУАТ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ (1 с.) | ||
Салауат Юлаев (1754-1800). (1 с.) | Биографияһы. Башҡорт милли геройы (батыр) һәм шағир-сәсән 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачевтың көрәштәше. «Ҡайтып киләм», «Яуҙа яраланғас...», «Йырҙарҙан» шиғырҙары... Идея һәм йөкмәткеһе. Дүрт юллыҡ йырҙар. Халык ижадында һәм әҙәбиәттә Салауат образы. | Уҡытыусы уҡыған тексты тыңлау; шиғырҙар тексын аңлатмалар һәм әңгәмәләшеп уҡыу; уҡыған шиғырҙарҙың йөкмәткеһе буйынса үҙ аллы һорауҙар ҡуйыу; шағирҙың дәүере өсөн шиғырҙарҙың актуаллеген билдәләү; әҙәби әҫәрҙе ижади һөйләү (хикәйәсенең затын үҙгәртеү); Салауат Юлаевтың биографияһы һәм ижады тураһында материал йыйыу; «Салауат Юлаев – башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе» тигән темаға инша яҙыу. |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ (8 с.) | ||
Назар Нәжми (1918-1999). Авторҙың тормошо һәм ижады. «Беренсе ҡар» шиғыры. Гөлфиә Юнысова (1948). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2015), тәржемәсе, драматург, журналист. «Ҡотло булһын Яңы йыл!» шиғыры. Сәрүәр Сурина (1957). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, драматург, сценарист, журналист. «Ҡышты ҡаршылағанда» драмаһы. Хәсән Назар (1942). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2017), тәржемәчс, журналист. «Яуа ҡарҙар...» шиғыры. (2 с.) | Шиғри телмәр. Шиғырҙың лиризмы. Шиғыр ритмы. Тәбиғәткә күҙәтеүсән эстетик, оптимистик ҡараш. Кеше һәм тәбиғәт. Тарих һәм хәҙерге заман. Тәбиғәттең үҙгәреүсән, күренер-күренмәҫ күренештәренә мөрәжәғәт итеү. Тәбиғәт тылсымын шағирҙарҙың эпитеттарҙы, юлдарҙы һәм сағыштырыуҙарҙы ҡулланып һүрәтләүе. Әҙәбиәт теорияһы: троптар, эпитет, сағыштырыу, ритм. | Әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу, әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен, тематикаһын, идея нигеҙен үҙләштереү; текст буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлашылмаған һүҙҙәр эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; һәр шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм ҡылыҡһырлау; тасуирлау сараларын һәм художество деталдәрен анализлау, уларҙың әҫәрҙәге ролен аңлатыу. |
Рәми Ғарипов (1932-1977). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992). «Башҡортостан» шиғыры. Ирек Кинйәбулатов (1938-2016). Авторҙың тормошо һәм иҗады. Башҡорт шағиры һәм прозаик. «Дуҫлык төйәге» шиғыры. Рәшит Шәкүр (1937). Башкортстан Республикаһының халыҡ шағиры (2021), ғалим-тюрколог, топонимист, публицист, филология фәннәре докторы, йәмәғәт эшмәкәре. Авторҙың тормошо һәм ижады. «Урал батыр иле – сал Урал» шиғыры. Кәтибә Кинйәбулатова (1920-2012). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, прозаик, тәржемәсе. «Әсә күңеле» шиғыры.(3 с.) | Шиғырҙарҙың идея-тематик комплексы: тыуған Башҡортостан, сал Урал, әсә. Тыуған ер, тыуған ҡала һәм тыуған ауыл образдарының характеристикаһын төҙөү. Тыуған ергә мөхәббәт хисен һүрәтләү. Лирик герой образы. Әсә образының тыуған яҡтар менән бәйләнеше. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, йөкмәткене анализлау; һорауҙарҙы һәм уларға яуаптарҙы текст буйынса төҙөү; был текстың художестволы-һүрәтләү сараларын файҙаланып, шиғырҙың лирик геройына ҡылыҡһырлама биреү; шиғырҙарҙың тел һәм стилистик үҙенсәлектәрен билдәләү; шағирҙар ижадының художество үҙенсәлектәрен асыҡлау. |
Мостай Кәрим (1919-2005). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры (1963). «Өс таған» повесынан өҙөктәр.(3 с.) | Балалар тормошо һәм улар араһындағы дуҫлыҡты һүрәтләү. Әҫәрҙең идеяһы һәм образдары. Балалар күҙлегенән тәбиғәтте һаҡлау проблемаһы. | Тексты ҡысҡырып уҡыу; классиктың повесы буйынса төшөрөлгән «Өс таған» фильмын ҡарау; повесть һәм фильм сюжеттарын сағыштырыу, төп проблемаларҙы билдәләү. |
6-сы класс
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Инеш. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы. Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина (1945). Авторҙың тормошо һәм ижады. Шағирә, яҙыусы, тәржемәсе. «Башҡортостан флагы» шиғыры. | Инеш. Үтелгән материалды ҡабатлау. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы менән танышыу. | Уҡытыусының йәмғиәт һәм дәүләт тормошонда, хәҙерге донъяла, кеше тормошонда туған әҙәбиәттең роле тураһында хикәйәһен тыңлау; Башҡортостан Республикаһының дәүләт флагы тураһында видео ҡарау; уның барлыҡҡа килеүе, тәғәйенләнеше, йөкмәткеһе тураһында һөйләү; комментарий һәм әңгәмә менән шиғыр уҡыу; тәҡдим, тексты бәрәр һөйләмләп, сылбырлап уҡыу; уҡыған әҙәби әҫәр тураһында баһалама төҙөү. |
Сафуан Әлибаев (1941-2014). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт шағыры, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист. «Мәктәп юлы» шиғыры. Ярулла Вәлиев (1921-1981). Авторҙың тормошо һәм ижады. Башҡорт яҙыусыһы һәм журналист. «Беренсе көн» хикәйәһе. Яҡуп Ҡолмой. «Мәктәп» шиғыры. Ризаитдин Фәхретдин. «Мәктәп». «Нәсихәттәр» китабынан. | Шиғырҙарҙың аң-белемгә, тәрбиәгә өндәүсе пафосы. Мәктәпкә юл – кеше тормошонда яуаплы этап. Мәктәптең яңы белем алыуҙағы роле тураһында идеяны кәүҙәләндереү. | Бирелгән шиғырҙарҙы һәм нәсихәтте ҡысҡырып уҡыу, идея-тематик йөкмәткене билдәләү; әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; уҡытыусы уҡыған хикәйәне тыңлау; һорауҙарға яуап, персонаждарға характеристика; хикәйәнең өҙөктәрен ҡыҫҡаса һәм һайлап алып һөйләү. |
Рауил Бикбаев (1938-2019). Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (1992), әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Халҡыма хат» поэмаһынан өҙөк. Зәйнәб Биишева (1908-1996). Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы (1990), шағирә, драматург, тәржемәсе. «Башҡорт теле» шиғыры. Ҡәҙим Аралбаев. «Башҡорт ҡоролтайына» шиғыры. | Телдең матурлығын, наҙлылығын, үҙенсәлеген поэтиклаштыра. Шағирҙарҙың тел үҙенсәлектәре. Халыҡтың мәҙәниәтен һәм гөрөф-ғәҙәттәрен шиғырҙарҙа сағылдырыу. Туған тел – халыҡтың күп быуатлыҡ мираҫы. Башҡорт теленең күп төрлөлөгө, моңлолоғо һәм матурлығы. Лексиканың байлығы: фразеологизмдар һәм телмәр әйтелештәре, телдең бөйөклөгө һәм күп яҡлылығы. | Хәҙерге башҡорт әҙәби телен үҫтереүҙә шағирҙар һәм яҙыусылар ижадының ролен аңлатыу (өйрәнелгән сиктәрендә); Зәйнәб Биишева һәм Рауил Бикбаев ижадының башҡорт әҙәби телен формалаштырыуҙағы роле тураһында үҙ тексыңды булдырыу; әҙәбиәтте өйрәнеү илдең тарихын һәм мәҙәниәтен яҡшыраҡ белергә мөмкинлек биреүсе миҫалдар табыу (өйрәнелгән материалдар сиктәрендә); башҡорт милли теленең байлығын, үҙенсәлеген сағылдырған миҫалдарҙы, тәҡдимдәрҙе йәки өҙөктәрҙе аңлатыу. |
Динис Бүләков (1944-1995). «Ҡара икмәк» хикәйәһе. | «Аҡбуҙ алышҡа сыға» китабынан балалар өсөн хикәйәләр һәм повестар. «Упҡын ситендә бейеү», «Саған япраҡ яңырта», «Эҫе ҡар». Балалар тормошон һүрәтләү. Үҫеп килеүсе быуындың әхлаҡи-этик үҙбилдәләнеше, үҙ урынын табыу проблемаһы. Ынтылыштарына характеристика, йәштәрҙең индивидуаль сифаттары, телмәр үҙенсәлеге. Д. Бүләковтың психологик оҫталығы. | Хикәйә уҡыу һәм уҡыған буйынса фекер алышыу; хикәйә планын һәм әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; ҡылыҡтарын сағыштырып геройҙарға ҡылыҡһырлама биререү; теманы һәм идеяны билдәләү; теманы тормош ысынбарлығы менән сағыштырыу, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләшеү; үҙ позицияңды дәлилләү. |
Гөлфиә Юнысова (1948). «Ер улына», «Талы бөгөлөп тора» шиғырҙары. Фәниә Чанышева (1926-2018). «Икмәк еҫе» шиғыры. | Уйланыуға ҡоролған шиғырҙар. Ауыл көнкүрешен һәм тормошто һүрәтләү. Икмәк хаҡында борсолоу һәм тирә-йүнгә мөнәсәбәт, ысынбарлыҡты тойоу хистәрен белдереү. Игенсенең хеҙмәтенә хөрмәт һәм мөхәббәт хистәре. Үткән һәм хәҙерге менән бәйләнеш. Лирик геройҙың эмоциональ торошон күрһәтеүсе һүрәтләү саралары. Әҙәбиәт теорияһы: тасуирлау, һүрәтләү, хикәйәләү. | Комментарий һәм әңгәмә менән тексты тасуири уҡыу, аңлашылмаған һүҙҙәрҙе билдәләү, йөкмәткене анализлау; шиғырҙарҙың йөкмәткеһен һөйләп биреү; лирик герой образын билдәләү; был текстың художестволы-һүрәтләү сараларын файҙаланып, «ер улы»на ҡылыҡһырлама биреү; тасуирлау сараларын табыу һәм уларҙы ҡулланыуҙы аңлатыу. |
Әнүр Вахитов (1932-1984). Өс бөртөк бойҙай» хикәйәһе. | Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, шағир, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты, тәржемәсе. «Өс бөртөк бойҙай», «Ир ҡанаты» хикәйәләре. Икмәккә ҡарата хөрмәт хистәре, балаларҙың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы һәр бөртөккә һаҡсыл мөнәсәбәте. Икмәктең кеше тормошондағы мөһимлеген аңлау. Һуғыштан һуң кешеләрҙең изгелекле булыуын тасуирлау. Әҙәбиәт теорияһы: хикәйә жанры: художестволы үҙенсәлектәре, хикәйә билдәләре. | Геройҙарҙың тәртибенә аңлатма биреү; аңлашылмаған һүҙҙәрҙең мәғәнәһен асыҡлау; үҙләштерелгән һүҙҙәргә рус синонимдарын һайлап алыу (был мөмкин булған осраҡта); яҙыусының художество оҫталығы үҙенсәлектәрен характеристикалау; хикәйә темаһын, проблемаларын билдәләү; төйөнләнеүҙе, кульминацияны, сиселеште табыу. |
ХАЛЫҠТЫҢ АУЫҘ-ТЕЛ ИЖАДЫ– ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
«Урал батыр» әкиәте, «Ҡариҙел» легендаһы. | Жанр булараҡ халыҡ әкиәте. Фольклор әкиәттәренең классификацияһы. Әкиәттең художестволы донъяһын булдырыуҙа художестволы шартлылыҡ һәм фантастиканың әһәмиәте. Башҡорт халҡының героик һыҙаттарының әкиәттәрҙә һынланышы. Урал батыр – кешенең иң яҡшы сифаттарын туплаусы (хеҙмәт һөйөүсәнлек, кешелеклелек, йомартлыҡ, физик көс). Ватанға һәм халыҡҡа фиҙәкәр хеҙмәт итеү, батырлыҡ, гәҙеллек, үҙ-үҙеңде хөрмәт итеү – батыр характерының төп һыҙаттары. Әҙәбиәт теорияһы: тылсымлы әкиәттәр, гипербола, даими эпитеттар, легенда. | Әкиәтте тасуири уҡыу, иҫкергән һүҙҙәр һүҙлеген төҙөү, легенда тексын комментарийлы уҡыу; ролдәргә бүлеп уҡыу, һөйләү, телдән хәбәр итеү, һүҙҙәрҙең һүҙлектән мәғәнәһен асыҡлау, тексты анализлау элементтары, әкиәттәргә һәм легендаларға хас нәфис алымды асыҡлау; милли-мәҙәни компонентлы (ата-бабаларыбыҙҙың гөрөф-гәҙәтләре, йолалары, көнкүреше, тарихи ваҡиғалар, мәҙәниәт тураһында мәғлүмәт алып) фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәһен аңлатыу (өйрәнелгән материал сиктәрендә), хәҙерге фразеологизмдарға ҡылыҡһырлама биреү, уларҙың килеп сығыуының сәбәбен аңлатыу, фразеологик берәмектәрҙе, мәҡәлдәрҙе, әйтемдәрҙе, ҡанатлы һүҙҙәрҙе һәм әйтемдәрҙе дөрөҫ ҡулланыу. |
Бәйеттәр | Халыҡ ижадының бер төрө булыу йәһәтенән бәйет. Темаһы һәм тарихи ерлеге. Бәйеттәрҙең үҙенсәлектәре. Поэтиклығы. Тематик айырмаһы. Бәйет шиғырының үҙенсәлеге. Бәйеттәрҙе яҙып алыу, башҡа жанрҙар кеүек, импровизация юлы менән сығарылыуы. «Герман һуғышы бәйеттәре», «Мәскәүҙән киттек, Берлинға еттек», «Дон далаларында» бәйеттәре. бәйеттәр, архаизмдар, варваризмдар, диалетизмдар; таҡмаҡтар, Әҙәбиәт теорияһы: неологизмдар. | Бәйеттең барлыҡҡа килеүен, уның дини характерын асыҡлау; бәйет эстәлегенә аңлатма биреү; үҙ төйәгеңдәге бәйет яҙыусыларҙы асыҡлау һәм табыу; бәйет өлгөләрен табыу; дәреслек параграфтары менән аналитик эш алып барыу, уҡытыусының һорауҙарына яуап биреү, терминдар менән эшләү. |
Таҡмаҡ. Көләмәс | «Егеттәр». Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт егеттәренең батырлығы. Фольклорҙың бәләкәй жанрҙарының береһе булараҡ көләмәс. Телмәрҙә һәм әҙәбиәттә көләмәстең популярлығы. Төрлө жанрҙарны берләштергән әҫәрҙәр ижад итеүҙең сәбәптәре: әкиәт-йомаҡ, әкиәт-көләмәс. | Таҡмаҡтарҙың ритмын һәм көйөн билдәләү; мәктәптә һәм уҡыусылар араһында таралған таҡмаҡтарҙы яҙып алыу һәм дәрестә башҡарыу; мәктәп тормошона арналған таҡмаҡтар яҙыу; сылбырлап көләмәстәрҙе уҡыу; текст анализы элементтары менән көләмәстәрҙе һөйләү; үҙеңдең көләмәсеңде художестволы һөйләү; таҡмаҡ һәм көләмәс жанрҙары тураһында баһалама төҙөү. |
Ҡол Ғәли. «Йософтоң матурлығы». Ҡиссанан өҙөк. Шәжәрә «Табын ҡәбиләһенең Ҡара Табын ырыуы шәжәрәһе». Шәжәрә тураһында. | Йәмғиәттең ғәҙеллеген эҙләү. Саф, эскерһеҙ мөхәббәт. Яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ көрәшенең бөтә кешелек өсөн уртаҡ, гуманистик идеялары. Ваҡиғаларҙы дини-дидактик күҙлектән аңлатыу. Традицион сюжет. Образлылыҡтың тотороҡло формалары. Әҙәбиәт теорияһы: Шәжәрә. | Поэма тексын комментарий һәм әңгәмә менән уҡыу, аңлашылмаған һүҙҙәрҙе билдәләү һәм һүҙлек менән эшләү; әҙәби әҫәрҙе ҡыҫҡаса һөйләү; боронғо текстарҙың йөкмәткеһен ҡабул итеү; шәжәрә текстарын уҡыу; дәреслек параграфы менән аналитик эш, уҡытыусы һорауҙарына яуап биреү, терминдар менән эшләү. |
Шәйехзада Бабич (1895-1919). Зәйнәб Биишева. «Башҡортостан» шиғыры. Назар Нәжми. «Башҡортостан» шиғыры. | Ш. Бабичтың ижади юлы. Башҡорт әҙәбиәтендә Ш. Бабичтың урыны. Шиғриәтенең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғырҙары төҙөлөшөнөң еңеллеге. Шиғырҙарҙың гражданлыҡ пафосы. Шағирҙарҙың Ватанға мөхәббәте һәм республика өсөн ғорурлығы. Ш. Бабич традицияларына нигеҙләнеү. Тыуған ерҙең матди һәм рухи байлыҡтарына айырым ҡараш. | Аудиояҙманы йәки уҡытыусының шиғыр уҡыу тыңлау; текста өндәү, һорау, күп нөктәле , өтөрлө һ.б. һөйләмдәрҙе табыу һәм уҡыу; текста иң матур (оҡшаған) урынды уҡыу; шиғырҙарҙы тасуири уҡыу; уҡыған әҙәби әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса үҙ аллы һорауҙар төҙөү; тыуған ерҙең матди һәм рухи байлығы тураһында әңгәмә. |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Нәжип Иҙелбаев. «Салауат ташы» хикәйәһе. | Салауат Юлаев образының фольклор һәм шиғри нигеҙе. Хикәйәлә ҡуйылма мотивтарҙың һәм фольклор жанры элементтарының роле. | Пар менән тексты сиратлап уҡыу; теманы һәм идеяны билдәләү; әҫәрҙәрҙең рухи-әхлаҡи һәм эстетик мәғәнәһен нигеҙләү һәм асыу; хикәйә жанрының үҙенсәлекле билдәләрен үҙләштереү; әҫәрҙең төп фекерен (идеяһын) асыҡлау; текстҡа таянып, һылтанмалар (цитаталар) аша геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү. |
Жәлил Кейекбаев (1911-1968). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, совет лингвист-тюркологы, филология фәндәре докторы. Урал тураһында ҡобайыр. | Ж. Кейекбаев ижадында ҡобайыр жанры. Жанр структураһының үҙенсәлеге. Уның фольклор һәм әҙәби традициялар менән бәйләнеше. Авторлыҡ позицияһында патриотик аспект һәм лирик символика. | Комментарий һәм әңгәмә менән ҡобайырҙы уҡыу, аңлашылмаған һүҙҙәрҙе билдәләү, йөкмәткене анализлау; ҡобайырҙы аңлап һөйләү; Урал образын таныу һәм был текстың художестволы-һүрәтләү сараларын ҡулланып уның характеристикаһын тыуҙырыу; тасуирлау сараларын табыу һәм уларҙы ҡулланыуҙы аңлатыу. |
Салауат Юлаев. «Юлай менән Салауат» эпосы (өҙөк). | «Юлай менән Салауат» эпосында халыҡ хәтере. Киң эпик фонда ваҡиғаларҙың һәм образдарҙың дөйөмләштерелгән образы. Тарихи фон, ваҡиғалар һәм образдарҙы реалистик һүрәтләү күпселекте тәшкил итә. Пугачев етәкселегендәге яйыҡ казактарының ихтилалы һәм уның манифесы, Салауаттың Пугачевҡа ҡушылыуы; баш күтәреүселәрҙең яза биреү отрядтары менән һуғышы; Салауатты ҡулға алыу, язалау һәм мәңгелек һөргөнгә оҙатыу. Рус һәм башҡорт халҡының батша хөкүмәтенә, социаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы бергәләп көрәшеүе. | Тасуири уҡыу һәм уҡылған буйынса әңгәмә ҡороу; план төҙөү, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; мөһим деталдәрҙе асыҡлау; тема һәм идеяны билдәләү; уҡытыусының йәки алдан әҙерләнгән уҡыусыларҙың дәрес темаһы буйынса хикәйәһен тыңлау (авторҙың биографияһы, авторҙың алдан өйрәнелгән әҫәрҙәренән өҙөктәр һ.б.). |
Мирас Иҙелбаев (1945). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, филология фәндәре докторы. «Төш» повесы (өҙөк). | Тарихи-документаль эссе жанры. Фәнни тикшеренеүҙәрҙең, авторҙың уйланыуҙарының роле, уларҙың эске бәйләнеше һәм башҡа художестволы компоненттар менән үҙ-ара йоғонтоһо. Бәләкәй Салауат, уның атаһының образы, уларҙың ҡатмарлылығы һәм күп яҡлылығы, социаль-әхлаҡи мәғәнәһе. Художество деталдәренең роле. Гөлсафияның төшө, уның функцияһы һәм символик мәғәнәһе. Әҙәбиәт теорияһы: художестволы образ төшөнсәһе. | Тексты ҡысҡырып уҡыу; текст өҙөктәрен һайлап уҡып, әңгәмәләшеү һәм абзацтың төп һүҙҙәрен, бөтә текстың төп мәғәнә өҙөгөн айырып күрһәтеү; текстың барлыҡҡа килеү сәбәбен асыҡлау; Салауатың бала саҡтан уҡ зирәклеген, ҡыйыулығын миҫалдар ярҙамында күрһәтеү; әҙәбиәттең башҡа жанрҙарында герой образын асыҡлау. |
Рәми Ғарипов. «Салауат батыр», «Әсәм ҡулдары» тигән шиғырҙары. | Шағирҙың биографияһы. Туған тел матурлығын данлау, туған телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү. Тыуған ергә, тәбиғәткә, әсәйгә, тыуған халҡына, тарихына ҡарата һөйөү. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен, тематикаһын, идея нигеҙен үҙләштереү; текст буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлашылмаған һүҙҙәр эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; һәр шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм характеристикалау; тасуирлау сараларын һәм художество деталдәрен анализлау, уларҙың әҫәрҙәге ролен аңлатыу. |
Кәтибә Кинйәбулатова. «Уҡытыусым» шиғыры. Лира Яҡшыбаева (1947). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Уҡытыусы – ул белем биреүсе лә, икенсе әсәй ҙә...» хикәйәһе. | Хикәйәнең мораль-әхлаҡи проблемаһы. Ғаилә конфликты. Иғтибар уҡытыусы образына йүнәлтелгән. Уҡытыусының әхлаҡи ныҡлығы һәм күңел матурлығы, уның ҡыҙҙың тормошондағы роле. | Шиғырҙарҙы һәм хикәйәне тасуири уҡыу; әҫәрҙәрҙе ҡыҫҡаса анализлау; әҫәрҙәрҙе тасуири уҡығанда хис-тойғоларҙы тапшырыу; текст буйынса һорауҙар билдәләү; дәреслек һәм уҡытыусы һорауҙарына яуаптар туплау; эпитеттар, сағыштырыуҙарҙы һәм башҡа һүрәтләмәләрҙе табыу, уларҙың төп фекерҙе асыуҙа ролен билдәләү; һүҙлек менән эшләү; һүрәтләнгән картиналар, уйҙар һәм хис-тойғолар йәһәтенән бер темаға яҙылған шиғырҙы һәм хикәйәне сағыштырыу, дөйөм һәм үҙенсәлекле яғын асыҡлау; шиғыр ритмын һәм рифмаларҙы асыҡлау, шиғырҙың аһәңлелеге тураһында фекер формалаштырыу; яратҡан уҡытыусының образын телдән һурәтләү. |
Рауил Шаммас (1930). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡортостан Республиканың халыҡ шағиры (1921). «Уҡытыусыға» тигән шиғыр. Фәрит Иҫәнғолов (1928-1983). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Уҡытыусы Ғүмәров» хикәйәһе. | Йәш уҡытыусының эшмәкәрлеге. Балалар менән эшләү теләге ҙур. Уҡыу йылы башына тиклем бәйләнеште яйға һалыуы. Буласаҡ синыфына иғтибарлы мөнәсәбәт. Уҡыусыларҙың проблемалары менән танышыу. Уҡыусыларға ихтирам күрһәтеү. | Шиғырҙы тасуири уҡыу; әҫәрҙәрҙе тасуири уҡығанда хис-тойғоларҙы тапшырыу; текст буйынса һорауҙар төҙөү; дәреслек һәм уҡытыусы һорауҙарына яуаптар әҙерләү; шиғыр тексында эпитеттар, сағыштырыуҙар һәм башҡа һүрәтләү сараларын табыу; төп фекерҙе асыуҙа уларҙың ролен билдәләү; бирелгән картиналар, уй-фекерҙәр һәм хис-тойғолар күҙлегенән бер темаға яҙылған шиғырҙы һәм хикәйәне сағыштырыу, дөйөм һәм үҙенсәлекле яҡтарын асыҡлау. |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Ҡадир Даян (1910-1975). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Драматург, шағир, яҙыусы. «Шайморатов генерал» шиғыры. | Легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры образы. Тыуған илгә һөйөү тойғоһо, ҡаты һынауҙарҙа уның өсөн яуаплылыҡ. | Уҡытыусы хикәйәһен тыңлау йәки генерал Миңлеғәле Минһаж улы Шайморатов тураһында фильмдан өҙөк ҡарау; шиғырҙы тасуири уҡыу; әҫәрҙең йөкмәткеһен, тематикаһын, идея нигеҙен үҙләштереү; шиғыр тексы буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлайышһыҙ һүҙҙәрҙе эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм ҡылыһырлама биреү; экспрессив һүрәтләү һәм художестволы деталдәрҙе анализлау, уларҙың әҫәрҙәге ролен аңлатыу; «Шайморатов генерал» йырын тыңлау; генерал Шайморатов образын телдән һүрәтләү, шиғырҙы яттан һөйләү. |
7-се класс
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХАЛЫҠТЫҢ АУЫҘ-ТЕЛ ИЖАДЫ – ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Ирек Кинйәбулатов. «Ҙур ышаныс Һеҙгә, Уҡытыусы!» шиғыры. 5-6-сы кластарҙа үтелгән материалды ҡабатлау һәм системалаштырыу. . | Төп тема – ил үҫешендә уҡытыусының роле, йәмғиәттә уҡытыусыларға һәм мәғариф эшенә ихтирам күрһәтеү. Уҡытыусының төплө белеме һәм өлгөлө әхлаҡи сифаттары. | Шиғырҙы тасуири уҡыу; әҫәрҙәрҙе тасуири уҡығанда хис-тойғоларҙы күрһәтеү; текст буйынса һорауҙар төҙөү; дәреслек һәм уҡытыусы һорауҙарына яуаптар; шиғыр тексында эпитеттар, сағыштырыуҙар һәм һүрәтләү сараларын табыу; төп фекерҙе асыуҙа уларҙың ролен билдәләү; әҫәр үҙ эсенә алған тарих осорон билдәләү; әҙәби текста художество деталдәрен ҡулланыу үҙенсәлектәренә аңлатма биреү; һүҙлектәр, иҫкергән лексика һүҙлеге, сит ил һүҙҙәре һүҙлеге, фразеологик, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге, ҡанатлы һүҙҙәр һәм әйтемдәр; уҡытыу-этимологик һүҙлектәрен ҡулланыу. |
Әмир Әминев (1953). «Инша» хикәйәһе. | Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Яҙыусы, публицист. «Инша» хикәйәһе. Геройҙың үҙенсәлектәре – ауыл малайының тирә-яҡ мөхитте аңлауы. Малайҙың тыуған тәбиғәте тураһында тәүге ижади шиғырҙары. Тәбиғәт күренештәрен тасуирлау аша кешенең рухи кәйефен, хәл-торошон сағылдырыу. Геройҙың юғары әхлаҡи, рухи камиллығы сығанаҡтары. | Тексты ярым тауыш менән уҡыу; әҫәр геройҙарының һәм персонаждарының күңел торошона характеристика; замандың оҡшаш көнүҙәк проблемаларын асыҡлау; хикәйә тексында төп ваҡиғаға аңлатма биреү; хикәйә исеменең әһәмиәтен билдәләү. |
Рәми Ғарипов. «Тел» шиғыры. Рәсүл Ғамзатов (1923-2003). «Туған тел» шиғыры (башҡорт теленә Рәми Ғарипов тәржемәһендә). | Туған телгә һөйөү тойғоһон сағылдырыу. Уның байлығы һәм матурлығы тураһында. Туған тел – кешенең рухи таянысы. Әҙәбиәт теорияһы: фольклор, тарихи йырҙар. | Уҡытыусы хикәйәһен йәки аудиояҙманы тыңлау, Рәми Ғарипов һәм Рәсүл Ғамзатовтың биографияһы тураһында презентация ҡарау; комментарий һәм әңгәмә менән шиғыр уҡыу; хәҙерге башҡорт әҙәби телен үҫтереүҙә шағирҙар һәм яҙыусылар ижадының роле тураһында хикәйә төҙөү (өйрәнелгән сиктәрендә); Рәми Ғарипов ижадының башҡорт милли телен үҫтереүҙәге роле тураһында үҙ тексыңды төҙөү, әҙәбиәтте өйрәнеү илдең тарихын һәм мәҙәниәтен яҡшыраҡ белергә мөмкинлек биреүен иҫбатлаған миҫалдар табыу (өйрәнелгән сиктәрендә); шиғырҙарҙа башҡорт теленең милли үҙенсәлеген, байлығын, тасуирлаусы миҫалдарҙы, тәҡдимдәрҙе йәки өҙөктәрҙе аңлатыу. |
Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. Риүәйәттәр һәм легендалар | Йырҙар халыҡ ауыҙ-тел ижады төрҙәренең береһе булараҡ. Көйҙәренең характерына ҡарап, башҡорт халыҡ йырҙарының икегә бүленеүе: оҙон йырҙары һәм ҡыҫҡаса йырҙар. Йырҙарҙың тематикаһы. «Урал», «Эскадрон», «Азамат», «Салауат», «Любизар», «Ҡаһым түрә», «Икенсе әрме», «Салауат телмәре» тарихи йырҙары. Баструкка ябылған, һөргөнгә ебәрелгән кешеләр тураһында йырҙар һәм хикәйәттәр: «Буранбай», «Бейеш». Кантондар тураһындағы йырҙар: «Ҡолой кантон», «Абдулла ахун», «Тәфтиләү». Был йырҙарҙа халыҡтың ҡарашының ҡапма-ҡаршылығы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауыр яҙмышы хаҡында риүәйәттәр һәм йырҙар: «Зөлхизә», «Таштуғай», «Ғилмияза». Легендаларҙың риүәйәттән айырмаһы. Легендаларҙа төп образдар. Легендалар тематикаһы. Топонимик легендалар, тарихи легендалар, көнкүреш легендалары. «Ерәнсә сәсән һәм хан» әкиәте. Әкиәттең йөкмәткеһе. Ерәнсә сәсән образы. Милли характерҙың сәсәндәр образында кәүҙәләнеше: аҡыллылыҡ, тәрән аҡыл менән эш итеү, телмәр образлылығы. Әҙәбиәт теорияһы: риүәйәт, легенда. | Башҡорт фольклорында йыр жанрын билдәләү; оҙон һәм ҡыҫҡа көйҙәрҙе айырыу; халыҡ йырҙары төрҙәрен белеү һәм үҙ аллы билдәләй белеү: тарихи йырҙар, тарихи көнкүреш йырҙары, ҡатын-ҡыҙҙарҙың фажиғәле тормошона арналған мөхәббәт хаҡында йырҙары; йырҙарҙың айырмалыҡтарын һәм художество үҙенсәлектәрен билдәләү; аудиояҙмала йырҙар тыңлау һәм текстарҙы тасуири уҡыу; хис-тойғо һәм кисерештәр трансляцияһы аспектында уҡылғанды аңлау; тарихи экскурстар, эпик йырҙарға тарихи аңлатмалар төҙөү; үҙ-үҙен тотошо, ҡылыҡтары һәм тәртиптәре нигеҙендә лирик персонаждарға характеристика биреү; йырҙар теленә күҙәтеү яһау, эпитеттар, метафоралар һәм сағыштырыуҙарҙы табыу, уларҙың ролен аңлау; дәреслек бүлексәһе менән аналитик эш, уҡытыусы һорауҙарына яуап биреү, легенда, риүәйәттәр терминдарына төшөнөү, легенда, риүәйәттәр тураһында коллектив һөйләшеү. |
Мифтахетдин Аҡмулла (1831-1895). Биографияһы. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «Дуҫлыҡ», «Нәфсе», «Аттың ниһен маҡтайһың?», «Нәсихәттәр» шиғырҙары. | Халыҡты мәғрифәтселеккә саҡырыу. Уның шиғриәтенең төп идеяһы һәм йөкмәткеһе. Халыҡ педагогикаһының сағылышы, социаль мотивтар. Шағирҙың сатираһы. Шиғырҙарыныың идея-эстетик йөкмәткеһе. Башҡорт әҙәбиәтендә Мифтахетдин Аҡмулла ижадының тотҡан урыны. | Уҡытыусының авторҙың биографияһы тураһында хикәйәһен тыңлау; аудиояҙманы йәки уҡытыусының бер шиғыр уҡыу тыңлау; шағирҙың шиғырҙарын ҡысҡырып, тасуири уҡыу; оҡшаған урындарын уҡыу; уҡыған әҙәби әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса үҙ аллы һорауҙар төҙөү; парҙар менән эшләү, төркөмләп тикшеренеү эше, шиғырҙарҙан өҙөктәргә комментарий биреү, тел үҙенсәлектәрен һәм тасуирлау сараларын асыҡлау; үҙ позицияңды нигеҙләү өсөн аргументтар һайлай белеү. |
Мәжит Ғафури. «Үҙем һәм халҡым», «Мин ҡайҙа?», «Гөлдәр баҡсаһында» шиғырҙарында мәғрифәтселек идеялары. «Һарыҡты кем ашаған?», «Ат менән эт» мәҫәлдәре. | Жанр үҙенсәлектәре. Мәҫәлдәр теленең образлылығы. Уның мәҫәлдәрен И.А. Крылов мәҫәлдәре менән сағыштырыу. Йөкмәткеһе, поэтик телмәре, шиғыры, жанр үҙенсәлеге буйынса мәҫәл структураһын анализлау. И.А. Крылов һәм М. Ғафури мәҫәлдәренең күсмә мәғәнәһе, хәҙерге заманда уларҙың функциональ роле. | Әҫәрҙәр проблематикаһын һәм идея идея ниәтен билдәләү, геройҙарға ҡылыҡһырлама, йөкмәткеһенә үҙ ҡарашыңды белдереү, позицияны нигеҙләү; яҙыусы тураһында телдән хикәйә төҙөү; сәхнәләштерелгән мәҫәлде ҡарау (видеояҙмала) һәм режиссерҙың ҡарарҙарын аңлау, актерҙарҙың уйнауын баһалау; әҫәрҙәрҙә темалар оҡшашлығын асыҡлау; мәҫәл ролдәре буйынса тасуири уҡыу; И.А. Крылов менән М. Ғафуриҙың таныш мәҫәлдәрен сағыштырыу, дөйөм һәм үҙенсәлекле урындарҙы асыҡлау, мәҫәлдәрҙә аллегория менән моралде табыу. |
БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ XIX БЫУАТ – XX БЫУАТ БАШЫ. БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Василий Зефиров. «Йәнтүрә» хикәйәһе. | 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғалары. Рәсәйҙә йәшәүсе төрлө халыҡтарҙың Наполеон армияһына ҡаршы азатлыҡ көрәше. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының үҙҙәренең ирҙәре менән француздарға ҡаршы һуғышта ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәттәр. | Башҡорттарҙың халыҡ ижады үҙенсәлеген аңлау, уларҙы В. Зефировтың хикәйәһе менән сағыштырыу; хикәйәлә фольклор йолаларын һәм яҙма әҙәбиәт билдәләрен берләштереү миҫалын табыу; һылтанмалар килтереп, әҫәрҙең тексы буйынса һорауҙарға телдән яуаптар төҙөү; уҡылғанға шәхси мөнәсәбәтте сағылдырыу; әҫәрҙе тәҡдим ителгән схема буйынса анализлау; белешмә әҙәбиәтте һәм Интернет ресурстарын файҙаланып, яҙыусының биографияһы тураһында өҫтәмә материал һайлау. |
Шәйехзада Бабич. «Көтәм», «Ҡурайҡайға», «Салауат батыр» шиғырҙары. «Башҡорт халҡына көйлө хитап» шиғыры (өҙөк) | Шиғриәттең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғыр төҙөлөшөнөң еңеллеге. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу; йөкмәткеһен үҙләштереү, идеяны һәм теманы билдәләү; шиғырҙар буйынса һорауҙар төҙөү һәм был һорауҙарға яуап табыу; Ш. Бабичтың тормошо һәм ижады тураһында материалдар һайлап алыу һәм яңы белемдәрҙе дөйөмләштереү; «Бабич» фильмын ҡарау. |
Дауыт Юлтый (1893-1938). Тормошо һәм ижады. «Тимеркәй фәлсәфәһе» хикәйәһе | Ябай кешенең фажиғәле яҙмышын, эске донъяһын, уйланыуҙарын, хыялдарын һүрәтләү. Тимеркәй образы. Сәми ҡарт образы. ауыл байы Ҡотлоярҙың кешелекһеҙлеге. | Хикәйәне тасуири уҡыу, тематиканы асыу, әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү; темаһын һәм идеяһын билдәләү, «Тимеркәй фәлсәфәһе» хикәйәһе буйынса һорауҙар һәм яуаптар төҙөү; фольклор элементтарын табыу һәм уларҙың ролдәрен билдәләү; Тимеркәй образына характеристика биреү; кире геройҙарҙы эҙләү һәм уларҙың характерлы һыҙаттарын билдәләү; әҫәрҙе һөйләү өсөн тезислы план төҙөү. |
Һәҙиә Дәүләтшина (1905-1954). Тормошо һәм ижады. «Айбикә» повесы. | Ауылды социалистик үҙгәртеүҙә әүҙем ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙ образы. Хикәйәләү теленең байлығы. Образдарға характеристика. Әҙәбиәт теорияһы: әҙәби әҫәрҙәрҙә образ, әҙәби әҫәрҙә персонаждарҙың холоҡ-фиғелен асыу саралары. | Уҡытыусы хикәйәһен тыңлау йәки яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында фильм ҡарау; әҫәрҙе тасуири уҡыу, идеяны табыу, повестың яҙылыу ваҡытын билдәләү; әҫәр тексы буйынса һорауҙар төҙөү; һорауҙарға яуаптар һайлау; киңәйтелгән план төҙөү һәм әҫәрҙең йөкмәткеһен һөйләп биреү; Һәҙиә Дәүләтшинаның фажиғәле яҙмышы тураһында телдән хикәйә төҙөү; әҫәр өҙөгөн ятҡа һөйләү (уҡытыусы һайлауы буйынса). |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. РУС ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Рәшит Ниғмәти. Тормошо һәм ижады. «Йәмле Ағиҙел буйҙары» поэмаһы | Үҙәк образ – Ағиҙел йылғаһының Тыуған илде кәүҙәләндереүе, ярҙары буйында булған бөтә тарихтарға шаһит булыуы. Башҡорт халҡының тарихы, бәхетле киләсәк өсөн көрәше. Поэмала кешеләрҙе һәм тәбиғәтте һүрәтләү үҙенсәлектәре. Персоналдарҙың эске торошо. Халыҡ ижады традициялары. Тел һәм һүрәтләү саралары. | Поэма тексын уҡыу һәм анализлау; әҫәрҙең образдар системаһын һәм композиция үҙенсәлектәрен асыу; поэманың лирик геройына характеристика; проблеманы аңлай белеү; фараз итеү; материалды структуралаштырыу; текста тасуирлауҙың шиғри сараларын билдәләү һәм уларҙың роле; уҡытыусының һайлауы буйынса поэманың өҙөктәрен яттан һөйләү, автор тойғоларын тауыш һәм интонация ярҙамында еткерә белеү. |
Мостай Кәрим. «Тормош миҙгелдәре» китабынан «Ап-аҡ мөғжизә» хикәйәһе. Айгөл иле» драмаһы | «Ап-аҡ мөғжизә» хикәйәһе. Дуҫҡа тоғролоҡ. Аҡсал образы. Хайуандарға һөйөү һәм иғтибар тәрбиәләү. «Айгөл иле» драмаһы. Драманың йөкмәткеһе, темаһы, идеяһы, образдары. Геройҙар исемлеге төҙөлдө. Сюжетты художестволы эшкәртеү үҙенсәлектәре. Драма теле. Әҙәбиәт теорияһы: сюжет һәм композиция, образдар системаһы. | Хикәйәне уҡыу; әҙәби әҫәрҙе сылбыр буйлап һөйләү (берәр һөйләмләп); хикәйә сюжетының сиселешен табыу, тематиканы, проблематиканы һәм идея уйын билдәләү; драма геройҙары диалогын ролдәргә бүлеп уҡыу; тәбиғәтте һүрәтләү; «Айгөл иле» драмаһының төп геройының хәл-торошо; геройҙарҙы һүрәтләү өсөн әҙәби әҫәр тексынан өҙөк һайлап алыу; геройҙарҙы асыу сараларын билдәләү (ҡылыҡ, портрет, пейзаж, автор баһаһы); тиҫтереңдең телмәр сығышын баһалау; авторҙың позицияһын асыҡлау һәм интерпретациялау. |
Михаил Шолохов (1905-1984). Башҡорт теленә Сабир Шәрипов тәржемәләгән «Кеше яҙмышы» хикәйәһе | «Кеше яҙмышы» хикәйәһенең яҙылыу тарихы – хикәйәнең нигеҙендә реаль ваҡиғалар ятыуы. Һуғыш темаһы. Кеше рухының көсө, тормош мәғәнәһен эҙләү. Әҫәрҙең композицияһы – хикәйә эсендә хикәйә. | Хикәйәнең сюжетына ҡылыҡһырлама биреү, уның тематикаһын, проблематикаһын һәм идея ниәтен тикшереү; геройҙарға характеристика биреү өсөн әҙәби әҫәр тексынан өҙөктәр һайлап алыу; геройҙарҙы асыу сараларын билдәләү (ҡылыҡ, портрет, пейзаж; авторҙың телмәрен асыҡлау һәм интерпретациялау); тиҫтеренең телмәр сығышын баһалау. |
Ғайса Хөсәйенов (1928-1921). Тормошо һәм ижады. Башҡортостан Республиканың халыҡ яҙыусыһы (2008), яҙыусы, ғалим, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, БР Фәндәр академияһы академигы. «Һуңғы тарпан», «Ете ырыу» хикәйәттәре, «Алдар батыр» ҡиссаһы. | Тыуған ерҙең батырҙары образы. Тарихи ысынбарлыҡ. | Башҡорт әҙәбиәтененең тарихи хәрәкәте булараҡ әҙәби процесҡа характеристика, уның төп нигеҙен билдәләү; әҙәбиәт тарихы һәм әҙәби тәнҡит тураһында төшөнсәләр формалаштырыу; Ғ. Хөсәйеновтың хикәйәләрен һәм повестарын уҡыу һәм баһалама биреү (рецензиялау); теманы, төп конфликтты һәм проблематиканың көнүҙәклеген, әҫәрҙәр идеяһын асыҡлау; образдарға характеристика биреү. |
Яныбай Хамматов (1925-2000). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Бөртөкләп йыйыла алтын» романынан «Ғәйзулла» өҙөгө | Башҡортостан ерендәге ХХ быуат көнкүреше картиналары, империалистик һуғыш алды, поэманың характерын һәм идеяһын аңлау өсөн уларҙың әһәмиәте. Идея-тематик йөкмәтке, үҙәк образдар, стилистик-тел үҙенсәлектәре. Халыҡтың донъяны мифологик күҙаллауы. Хикәйәләү тураһында төшөнсә. | Романдан өҙөктө тасуири уҡыу; идея-тематик йөкмәткене билдәләү; йөкмәтке буйынса һорауҙар яҙыу; парҙар йәки төркөмдәр буйынса һорауҙар бүлеү; яуаптарҙы анализлау; башҡорттарҙың тәбиғәт байлыҡтарына мөнәсәбәтен асыҡлау; Интернетта башҡорттарҙың мифологияһы тураһында мәғлүмәт эҙләү; дәреслек бүлексәләре менән аналитик эш итеү, уҡытыусының һорауҙарына яуаптар әҙерләү, терминдар менән эшләү. |
Рамаҙан Өмөтбаев (1924-1997). Тормошо һәм ижады. «Атлы башҡорт» повесынан өҙөк | Легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы юлы. Башҡорт яугире-кавалерисы һәм уның атының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы яҙмышы. Совет яугирҙарының батырлығы, ватансылығы, фиҙаҡәрлеге, һуғыштың фажиғәле йылдарында ауырлыҡтар һәм шатлыҡтар. | Әҫәрҙе тасуири уҡыу; йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; дәреслек бүлексәләре менән аналитик эш, художестволы тексты комментарийлы уҡыу, уҡытыусының лекцияһын тыңлау һәм уның планын төҙөү; Бөйөк Ватан һуғышы осоронда башҡорт атлыларының ҡаһарманлығы тураһында хикәйә төҙөү; был темаға ирекле әңгәмә. |
8-се класс
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Рәшит Назаров (1944-2006). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Башҡорт» шиғыры. Абдулхаҡ Игебаев (1930-2016). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡортостан Республиканың халыҡ шағиры (2010) «Башҡортостан» шиғыры | Тыуған ил, тыуған тәбиғәт тураһында шиғырҙар, тирә-йүнде ысын мәғәнәһендә ҡабул итеү. Кеше һәм тәбиғәт. Тыуған яҡ тәбиғәте картиналарын тасуирлау аша кешенең рухи кәйефен, хәл-торошон сағылдырыу. Башҡорт шағирҙарының тыуған тәбиғәтен ҡабул итеүендә уртаҡ һәм индивидуаль һыҙаттары. Абдулхаҡ Игебаев – мөхәббәт, йәшлек романтикаһына дан йырлаусы лирик шағир. Шиғырҙарына көй яҙған. Уның йырҙары ҙур популярлыҡ менән файҙалана: «Беренсе мөхәббәт», «Йәшермәсе, иркәм», «Күңел йәшлекте һағына», «Тыуған яҡ», «Ләйсән» һәм башҡалар. Ул 30-ҙан ашыу шиғри йыйынтыҡ авторы. Шағирҙарҙың туған телгә һөйөүе. Шағирҙар телдең бөйөклөгөн күрһәтә. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу һәм йөкмәткеһен үҙләштереү; теманы һәм төп идеяны билдәләү; һорауҙар төҙөү һәм текст буйынса һорауҙарға үҙ аллы яуап биреү; Рәшит Назаровтың һәм Абдулхаҡ Игебаевтың тормошо һәм ижады тураһында яңы материалдар йыйыу; шағирҙарҙың башҡорт әҙәбиәте тарихындағы ролен билдәләү, уларҙың яңылыҡтарын билдәләү; художестволы һүрәтләү сараларын һәм уларҙың шиғырҙарҙағы ролен анализлау. |
Хәким Ғиләжев (1923-1997). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы. «Башҡорт теле» шиғыры. Мәүлит Ямалетдинов (1947-2020). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт шағиры, яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, мөхәррир, сценарист. «Халҡым хазинаһы» шиғыры. Мәхмүт Хөсәйен (1923-1993). «Башҡорт теле ғорур яңғырай» шиғыры. | Халыҡ тормошон, милли характерҙы дөйөм проблема – халыҡтың үҙаңын асыу күҙлегенән сығып һүрәтләү. Халыҡ характерындағы ыңғай һыҙаттарҙы поэтикалаштырыу. | Әҫәрҙәр проблематикаһын һәм идея ниәтен билдәләү; геройҙарға ҡылыҡһырлама; йөкмәткеһенә үҙ ҡарашыңды белдереү; үҙ ҡарашыңды дәлилләү; туған тел тураһында телдән хикәйә төҙөү; әҫәрҙәрҙә темалар уртаҡлығын асыҡлау. |
Валентин Распутин (1937-2015). «Француз теле дәрестәре» хикәйәһе (Әмир Әминев тәржемәһе). | Повеста һуғыш осоро ауырлыҡтарын сағылдырыу. Йәш геройға хас белем, әхлаҡи тотороҡлоҡ, үҙ бәҫен тойоу. Уҡытыусының күңел йомартлығы, уның малай яҙмышындағы роле. | Тикшерелгән әҫәрҙең дөйөм кешелек йөкмәткеһен асыу; хикәйә темаһын, идеяһын, композиция үҙенсәлектәрен билдәләү; хикәйәнең символик исемен, төп геройҙарҙың образ үҙенсәлектәрен асыҡлау; әҫәрҙе анализлау, композиция элементтарының ролен билдәләү; хикәйәнән өҙөктө тасуири уҡыу. |
Дини әҙәбиәт Рауил Бикбаев. «Хәҙистәр» шиғыры. Мәүлит Ямалетдинов. Сүрәи «әл-Фатиха». Фатиха сүрәһе шиғыры. | Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең әйткәндәрен поэтиклаштырыу һәм шиғриәттә Ҡөрьән мотивтарын художестволы сағылдырыу. Ҡөрьән сүрәләренең шиғри тәржемәләре. Доньяны асылына, кешенең рухи камиллығына төшөнөү. | Төп теманы һәм идеяны билдәләү; йөкмәткене үҙләштереү; әҫәрҙе тасуири уҡыу; текст буйынса һорауҙар төҙөү, уларға яуаптар әҙерләү; дәрес темаһы буйынса уҡытыусы хикәйәһен тыңлау. |
Шафиҡ Әминев-Тамъяни (1858-1936). Башҡорт шағиры, сәсән-импровизатор. «Урал», «Башҡорт бабаларының тарихы» шиғырҙары | Тыуған илен яҡлаған ир-егеттәрҙе данлау. Тел, стиль үҙенсәлектәре. | Тикшерелгән әҫәрҙең аныҡ тарихи һәм дөйөм кешелек йөкмәткеһен асыу; теманы, идеяны, әҫәр композицияһының үҙенсәлектәрен билдәләү; әҫәрҙәрҙең символик исемен, төп геройҙарҙың образ үҙенсәлектәрен асыҡлау; әҫәрҙән өҙөктө тасуири уҡыу. |
Ғәли Ибраһимов (1919-1989). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры. «Кинйә» романы | Романдың яҙылыу тарихы. Пугачевтың көрәштәше Кинйә Арыҫланов образы. Башҡорт халҡының уларҙың ерҙәрен баҫып алыусыларға ҡаршы көрәше. Романдың художество үҙенсәлектәре. Роман теленең һәм стиленең үҙенсәлеге. | Романды уҡыу, уның йөкмәткеһен үҙләштереү; маҡсатынан сығып, текст буйынса һорауҙар төҙөү һәм ентекле яуаптар әҙерләү; сюжет характеристикаһы, әҫәрҙең тематикаһын, проблематикаһын, идея-эстетик йөкмәткеһен билдәләү; план төҙөү; абзацтың төп һүҙҙәрен, бөтә текстың төп мәғәнәһен белдергән өҙөгөн табыу; төп геройҙарға ҡылыҡһырлама, геройҙарҙың ыңғай һәм кире сифаттарын асыҡлау; ҡыҫҡаса һөйләү һәм ентекле һөйләү серҙәрен өйрәнеү; Кинйә Арыҫлановтың һәм уның көрәштәштәренең яҙмышы һәм батырлыҡтары тураһында хикәйә; образдарҙы сағыштырыу, уларҙың тәртибен баһалау; романда фольклор мотивтарын билдәләү; дәреслек бүлексәһе менән аналитик эш, уҡытыусының һорауҙарына яуап биреү, терминдар менән эшләү; шул осорҙоң тарихи шәхестәре тураһында коллектив диалог. |
ХАЛЫҠ АУЫҘ-ТЕЛ ИЖАДЫ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Әйтештәр. «Бер тигәс тә ни яман?», «Аҡмырҙа сәсәндең Ҡобағыш сәсән менән әйтеше». Ҡобайырҙар. «Ил тигәндең кеме юҡ», «Салауат батыр» | Әйтеш – ике аҡындың импровизациялы ярышы, ауыҙ-тел ижадының йыр поэзияһы формаһы. Ҡыллы музыка ҡоралдары аккомпанементы ҡулланып башҡарыла. Ауыҙ-тел әҙәбиәтенең төп жанры. Шиғри бәхәс процесы. Үҙеңдең ижади мөмкинлектәреңде, донъяға ҡараштарыңды асыу. Жанрҙың иң яҡшы өлгөләре – Һабрау йырауҙың Иҙеүкәй батыр менән, Ҡобағыш сәсәндең Аҡмырҙа сәсән менән, Ҡарас сәсәндең ҡаҙаҡ батыры Аҡса менән, Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохара менән, Салауаттың яратҡан ҡыҙы Зөләйха менән шиғри бәхәстәре. Әҙәбиәт теорияһы: әйтеш жанры, ҡобайыр. | Ҡобайырҙарҙы тасуири уҡыу; әйтештәрҙе ролдәргә бүлеп уҡыу; сәсәндәрҙең импровизацияларында тематик йүнәлештәрҙе, төп конфликтты һәм проблематиканың көнүҙәклеген, ҡобайырҙар һәм әйтештәр идеяларын билдәләү; башҡорт әҙәбиәтенең тарихи хәрәкәте булараҡ әҙәби процессҡа характеристика биреү, уның нигеҙен билдәләү; әҙәбиәт тарихы һәм әҙәби тәнҡит тураһында төшөнсәләр формалаштырыу; «пафос» төшөнсәһен үҙләштереү. |
Яныбай Хамматов. «Төньяҡ амурҙары» романы. | Романдың яҙылыу тарихы. 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәренең ҡаһарманлығын һүрәтләү. Төп геройҙар. романдың теле һәм стиле. | Романды тасуири уҡыу; идея-тематик йөкмәткене билдәләү; романдың йөкмәткеһе буйынса һорауҙар яҙыу; парҙар йәки төркөмдәр буйынса һорауҙар бүлеү; һорауҙарға яуаптар әҙерләү; яуаптарҙы анализлау; әҫәрҙәрҙә фольклор элементтарын һәм мотивтарын табыу; интернетта башҡорттарҙың Гёте менән осрашыуы тураһында материалдар эҙләү; дәреслек бүлексәһе менән аналитик эш итеү, уҡытыусы һорауҙарына яуап биреү; шул замандың тарихи шәхестәре тураһында коллектив диалог. |
Ғайса Хөсәйенов. «Һуңғы тарпан» әҫәре. «Ете ырыу» хикәйәһе, «Алдар батыр» повесы. | Тыуған ерҙең батырҙары образы. Тарихи ысынбарлыҡ. | Хикәйәне тасуири уҡыу, уның йөкмәткеһен үҙләштереү; маҡсатынан сығып, текст буйынса һорауҙар төҙөү һәм уларға яуап табыу; сюжетҡа, тематикаға, проблематикаға, хикәйәнең идея-эмоциональ йөкмәткеһенә характеристика; хикәйәнең планын төҙөү; төп геройҙарға характеристика биреү, геройҙарҙың ыңғай һәм кире сифаттарын асыҡлай белеү; ентекле һөйләү; әҫәрҙең яҙмышы һәм Алдар батыр ҡаһарманлыҡтары тураһында бәйән итеү; әҫәрҙә фольклор элементтарын һәм мотивтарын билдәләү; повесть йөкмәткеһен ҡыҫҡаса һөйләп биреү. |
Булат Рафиҡов (1934-1998). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, тәржемәсе, драматург, журналист. «Эйәрелгән ат» повесы | Салауат Юлаевтың, атаһы Юлайҙың, башҡа баш күтәреүселәрҙең Рогервик ҡәлғәһендә тотҡонлоҡтағы тормошо. Повесть геройҙарының рухи ныҡлығы. Салауаттың Тыуған илендә ҡалған ике улының яҙмышы. | Б. Рафиҡов әҫәрҙәренең яҙылыу тарихы менән танышыу; әҫәрҙе тасуи уҡыу; әҫәрҙең жанр һәм композиция үҙенсәлеген билдәләү; мөһим темалар һәм проблемалар тураһында монолог, диалог рәүешендә фекер йөрөтөү; роман сюжет нигеҙҙәрен һәм геройҙарының характерҙарын, эпик хикәйәләүҙең киңлеген билдәләү; геройҙарға ҡылыҡһырлама, художестволы тасуирлау сараларының ролен билдәләү; Салауат Юлаевтың яҙмышы һәм уның ғаиләһе тураһында хикәйә төҙөү. |
Рәшит Солтангәрәев (1935-1999). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. Башҡорт яҙыусыһы, публицист. «Осто бөркөт» повесы. | Граждандар һуғышы ваҡиғалары. Комбриг Муса Мортазин образы. Батырлыҡты, Ватан алдындағы хәрби ҡаҙаныштарҙы, фажиғәле һәләк булыуҙы һүрәтләү | Муса батыр тураһындағы повестарҙы тасуири уҡыу; идея-тематик йөкмәткене билдәләү; йөкмәтке буйынса һорауҙар төҙөү; һорауҙарға яуаптар әҙерләү, яуаптарҙы анализлау; интернетта Муса Мортазин ҡулға алынғандан һуң уның балаларының яҙмышы тураһында материалдар эҙләү; дәреслек бүлексәһе менән аналитик эш, уҡытыусы һорауҙарына яуап биреү, терминдар менән эшләү; шул осорҙоң тарихи шәхестәре тураһында коллектив диалог. |
БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ. ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Ғәлимов Сәләм (1911-1939). Тормошо һәм ижады. «Шоңҡар» поэмаһы | Тема, поэманың идея йөкмәткеһе. Яңы кешенең ҡайтанан тыуыу темаһы. Төп геройҙар (Әхмәт, Гөлнур, яҙыусы, архитектор, капитан, Миңйән). Композицияның үҙенсәлеге һәм байлығы, тел үҙенсәлектәре, образлылыҡ. | Поэманы тасуири уҡыу; класташтарҙың тасуири уҡыуын телдән баһалау, актёрҙарҙың уҡыуы; таныш булмаған һүҙҙәрҙе эҙләү, һүҙлектәр һәм белешмә әҙәбиәт ярҙамында уларҙың әһәмиәтен билдәләү; поэманың сюжетын һөйләү; һорауҙарға телдән һәм яҙма яуаптар; коллектив диалогта ҡатнашыу; поэма геройҙарының ҡылыҡтарына әхлаҡи баһа биреү; геройҙарға характеристика биреү. |
Баязит Бикбай (1909-1968). Тормошо һәм ижады. «Ер» поэмаһы, «Ҡаһым түрә» драмаһы | «Ер» поэмаһы – халыҡтарҙың азатлыҡ өсөн күп быуатлыҡ көрәше. Халыҡ һәм ер образын һүрәтләү. Лирик герой образы. Поэманың художество үҙенсәлектәре. «Ҡаһым түрә» драмаһы. Башҡорттарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы. Драманың идея йөкмәткеһе. Рус һәм башҡорт халыҡтары араһында дуҫлыҡ. Халыҡ образы. Драманың төп конфликты. Композицион үҙенсәлектәр. Фольклор жанрҙары һәм элементтары функциялары. | Интернет ресурстарын һәм белешмә әҙәбиәтен файҙаланып, яҙыусы тураһында мәғлүмәттәр эҙләү; яҙыусы тураһында сығыш әҙерләү һәм уның тураһында телдән һөйләү; поэманы тасуири уҡыу, драманы ролдәргә бүлеп уҡыу; һорауҙарға телдән яуап биреү (шул иҫәптән һылтанмаларҙы файҙаланып); коллектив диалогта ҡатнашыу; әҫәрҙәргә һорауҙар төҙөү; геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү; авторлыҡ позицияһын сағылдырыуҙың төрлө формаларын анализлау; әҙәбиәт ғилеме терминдары һүҙлеге менән эшләү; проблемалы һорауға телдән һәм яҙма яуап төҙөү. |
Зәйнәб Биишева. Тормошо һәм ижады. «Һөнәрсе менән Өйрәнсек» хикәйәһе | Хикәйәнең төп геройҙары. Оҫта һәм өйрәнсек, бер ауылда үҫкән һәм йәшәгән ике күрше. Һөнәрсе һәм Өйрәнсеккә характеристика бирергә. Алдаҡтың асылыуы. Яҡшылыҡтың яуызлыҡты еңеүе. | Әҫәрҙе уҡыу; әҫәрҙең сюжетын, уның тематикаһын, проблематикаһын, идея-эмоциональ йөкмәткеһен тикшереү; геройҙарҙы әхлаҡи яҡтан баһалау; персонаждарҙы сағыштырыу һәм уларҙың сағыштырма характеристикаһы планын төҙөү; геройҙарға яҙма сағыштырма характеристика төҙөү; сюжет элементтарын асыҡлау; һылтанмалы (цитатный) план төҙөү, дәреслектең бүлексәһе менән аналитик эш, уҡытыусының һорауҙарына яуап биреү; терминдар менән эш; замандаштың әхлаҡи тәртибе тураһында коллектив диалогта ҡатнашыу. |
Мостай Кәрим. Тормошо һәм ижады. Лирика. «Үлмәҫбай» поэмаһы | Поэманың яҙылыу тарихы. Һуғышта яу һәм кеше һүрәтләнеше. Поэмалағы халыҡ геройы. Автор-хикәйәләүсе образы. Поэмалағы шиғри үҙенсәлектәр, поэманың интонация төрлөлөгө. Башҡорт халыҡ ижады менән бәйләнеше. Юмор. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында М.Кәрим ижады. | Шиғырҙарҙы, поэманы тасуири уҡыу; йөкмәткене үҙләштереү, идеяны һәм теманы билдәләү; әҫәрҙәр буйынса һорауҙар төҙөү, һорауҙарға яуаптар төҙөү; Мостай Кәримдең тормошо һәм ижады тураһында яңы материал һайлау, алған яңы белемдәрҙе дөйөмләштереү; «Йәшәйһе бар» шиғырын һәм драманан өҙөктө яттан һөйләү; ««Үлмәҫбай» поэмаһында халыҡ юморы һәм сатираһы» тигән темаға ҡыҫҡа инша яҙыу. |
Рәми Ғарипов. Шағирҙың биографияһы. «Урал йөрәге», «Аманат» шиғырҙары. «Уйҙарым» ҡобайыры | Туған тел матурлығын данлау, туған телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү. Тыуған ергә, тәбиғәткә һөйөү. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу; әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен, тематикаһын, идея нигеҙен үҙләштереү; һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлашылмаған һүҙҙәрҙе эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; һәр шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм характерлау; тасуирлау сараларын һәм художество деталдәрен анализлау, әҫәрҙә уларҙың ролен аңлатыу; Рәми Ғариповтың тормошо һәм ижады тураһында яңы материал һайлау, яңы белемдәрҙе дөйөмләштереү. |
Рауил Бикбаев. «Башҡортостан бында башлана», «Йүкәләрҙән һығылып бал тама» шиғырҙары | Тыуған ергә һөйөү, уның именлеге, тәбиғәтте һаҡлау, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоу, кешеләр араһында дуҫлыҡ, тормошҡа аңлы мөнәсәбәт проблемалары. | Әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу, йөкмәткеһен үҙләштереү, идеяны һәм теманы, идея нигеҙен билдәләү; һорауҙы текст буйынса төҙөү, һорауҙарға яуаптар әҙерләү, аңлашылмаған һүҙҙәр эҙләү һәм уларҙың мәғәнәһен аңлатыу; һәр шиғырҙың лирик геройын билдәләү һәм характерлау; тасуирлау сараларын һәм художество деталдәрен анализлау, уларҙың әҫәрҙәге ролен аңлатыу. |
Роберт Паль (1938). «Уралым» шиғыры. Талха Ғиниәтуллин (1925-1919). «Мәтрүшкә еҫе», «Әсә һәм бала» хикәйәләре | «Уралым» шиғыры. Уралдың матурлығын данлау. Кеше һәм тәбиғәт. Пейзажының үҙенсәлеге. Лирик геройҙың патриотик тойғолары. «Мәтрүшкә еҫе», «Әсә һәм бала» хикәйәләре. Әҫәрҙәрҙә эске донъя сафлығын, ябай кешеләрҙең күңел күркәмлеген һүрәтләү. Һуғыш, ауыл кешеләренең ауыр тормошо, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре темаһы. | Әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу; әҫәрҙең сюжетына, уның тематикаһына, проблематикаһына, идея-эмоциональ йөкмәткеһенә характеристика; геройҙарҙы әхлаҡи яҡтан баһалау; персонаждарҙы сағыштырыу һәм уларҙың сағыштырма характеристикалары планын төҙөү; дәреслектең бүлексәһе менән аналитик эш, уҡытыусы һорауҙарына яуаптар, терминдар менән эш итеү; Т. Ғиниәтуллиндың (А. Генатуллин) ижады тураһында коллектив диалог. |
ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Назар Нәжми. «Аҡшишмә», «Һинең ниндәй улыңмын мин» шиғырҙары | Башҡортостан образы һәм уның иҫтәлекле урындарын тасуирлау. Тыуған еребеҙ, тыуған ҡалаһыбыҙ һәм тыуған ауылыбыҙ образы. Тыуған ергә һөйөү тойғоһон һүрәтләү. Лирик герой образы. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, йөкмәткене анализлау; текстар буйынса һорауҙар төҙөү һәм уларға яуап биреү; лирик герой образына характеристика; Өфөгә арналған «Өфө – гүзәл баш ҡалам» йырын яттан һөйләү; шиғырҙарҙың тел һәм стилистик үҙенсәлектәрен билдәләү; Назар Нәжмиҙең тормошо һәм ижады тураһында яңы материал һайлау, яңы белемдәрҙе дөйөмләштереү. |
Әмир Әминев. «Ҡытайгород» повесы | Ер мәсьәләһе. Менталитет, әхлаҡ, шәхес азатлығы-азатһыҙлығы, халыҡтың мәғлүмәтлелеге, ассимиляциялар, милли үҙенсәлекте, телде һәм мәҙәниәтте юғалтыу, Ватанды сит ил кешеләренә һатыу тураһында уйланыуҙар. Сатира. Антитеза алымы. Әҫәр сюжетын төҙөү үҙенсәлектәре. | Повесты уҡыу; идея-тематик йөкмәткене билдәләү; повеста күтәрелгән төп проблемаларҙы билдәләү; йөкмәтке буйынса һорауҙар төҙөү; һорауҙарҙы парҙар йәки төркөмдәр буйынса бүлеү; яуаптарҙы анализлау; Әмир Әминевтың ижады тураһында коллектив диалог. |
Ринат Камал (1954). Авторҙың биографияһы һәм ижады тураһында төп мәғлүмәт. «Таня-Таңһылыу» романы | Әҫәрҙең идея йөкмәткеһе. Төп тема. Туған телгә һөйөү, милләткә ихтирам тәрбиәләү. Әҫәрҙең жанр төҙөлөшө үҙенсәлектәре. Романдың төп образдары. Көнһылыу, Фәнисә, Петрикҡа характеристика. Әҫәр геройының яҙмышы аша тотош халыҡтың яҙмышын сағылдырыу. | Әҫәрҙе тасуири уҡыу; идея-тематик йөкмәткеһен билдәләү; романдың йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөү; парҙар йәки төркөмдәр буйынса һорауҙар бүлеү; һорауҙарға яуаптар әҙерләү; яуаптарҙы анализлау; дәреслек бүлексәләре менән аналитик эш, уҡытыусының һорауҙарына яуаптар биреү; романдың көнүҙәк проблемалары тураһында коллектив диалог; образдарға сағыштырма планда ҡылыҡһырлама биреү; текст һылтанмаларын (цитаталарын) ҡулланып план төҙөү; Интернет селтәрендә яҙыусының ижады тураһында материал эҙләү. |
9-се класс
Тематик блоктар, темалар | Төп йөкмәткеһе | Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика |
ХАЛЫҠТЫҢ АУЫҘ-ТЕЛ ИЖАДЫ | ||
Инеш. Нәфис әҙәбиәт – сәнғәт төрө | Нәфис әҙәбиәт – сәнғәт төрө. Художестволы әҙәбиәттең үҙенсәлеге. Сәнғәт төрҙәре менән сағыштырыу. Нәфис әҙәбиәттең күп планлылығы. Ике төп яғы: 1) уйлап сығарылған булыуы, «һүҙҙән тыш» ысынбарлыҡ образдары; 2) ғәмәлдә телмәр конструкциялары, һүҙ структуралары. | Уҡытыусы аңлатыуын тыңлау; иптәштәренең сығыштарын анализлау; дәреслек менән үҙ аллы эшләү; фәнни-популяр әҙәбиәт менән эшләү; йәмғиәт һәм дәүләт тормошонда, хәҙерге донъяла, кеше тормошонда туған әҙәбиәттең ролен билдәләү. |
Башҡорт халыҡ ижады. Ҡарһүҙҙәр. Йола поэзияһы | Башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш йола мәҙәниәте – халыҡтың тарихи-генетик, рухи, иҡтисади-хоҡуҡи, идеологик тормошоноң мөһим бер өлөшө. Йола мәҙәниәтенең ғаилә-көнкүреш һәм тәбиғәт миҙгеле (календарь) йолаларына бүленеүе. | Фольклор әҫәрҙәрен тасуири уҡыу, уларға аңлатма биреү; уҡыу процесында уҡығандарға ҡарата шәхси мөнәсәбәтте белдереү; телдән хәбәр итеү, уҡыған текст буйынса һорауҙарға яуап биреү; ижади эш башҡарыу, үҙ фекереңде дәлилләп әйтеү; дәреслек менән аналитик эш, уҡытыусы һорауҙарына яуап биреү, терминдар менән эшләү. |
Эпос. «Урал батыр» эпосы» | Шиғри үҙенсәлектәре һәм ритмикаһы. Тарихилығы, мифологик нигеҙе. Әхлаҡ проблемалары. Яҡшылыҡ менән яуызлыҡтың көрәше. Урал менән Шүлгәндең ике туғандың сағыштырма характеристикаһы. Баһадир образы тураһында халыҡ төшөнсәһе. Әкиәт деталдәренең роле. Илһөйәрлек һәм гуманистик мәғәнә. Эпостың мифологик нигеҙе. Халыҡ бәхете өсөн тәбиғәттең стихиялы көстәренә ҡаршы көрәш идеяһы. Кешенең үлемһеҙлеге һәм тәбиғәт темаһы. Халыҡ философияһы. Самрау батша һәм халыҡ йәмғиәт идеалдары булған. Фантастика һәм реализм элементтары. Урал батыр образы халыҡ идеалы булараҡ. «Урал батыр» эпосының донъя мәҙәниәтендә тотҡан урыны. Әҙәбиәт теорияһы: эпос. | Эпосты аңлатып уҡыу; иҫкергән һүҙҙәр һүҙлеген төҙөү; эпостың мифологик нигеҙен, төп идеяһын, кеше ҡиммәте һәм үлемһеҙлек идеяһын билдәләү һәм аңлау; халыҡ философияһын һәм педагогикаһын тәрән аңлауҙы һәм индереүҙе анализлау; Урал һәм Шүлгән образдарын сағыштырма характеристика; һөйләү, телдән хәбәр итеү; дәреслек бүлексәһе менән аналитик эш; эпостың донъя күләмендә урынын билдәләү. |
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы» | Башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән азат итеү өсөн көрәшен сағылдырыу. Төп герой Иҙеүкәй образы, унда халыҡтың ғәҙел хаким тураһындағы хыялы кәүҙәләнеше. Эпостың шиғри үҙенсәлектәре. Батырлыҡты һәм фиҙаҡәрлекте данлау. Тыуған ерҙе азат итеү өсөн көрәш. Эпостың композицияһы. Тел һәм стиль. | Эпосты уҡыу; эпос тибын билдәләү; төп идеяны, ата менә ул мөнәсәбәтен, сюжет һәм композицияны билдәләү һәм аңлау; халыҡ философияһын һәм педагогикаһын үҙенә туплаған йырау образына, төп геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү; Батырлыҡ традициялары өлгөләрен табыу; эпостың төрки фольклористикаһында тотҡан урындарын билдәләү. |
Йырау һәм сәсәндәр ижады | Ауыҙ-тел әҙәбиәте – профессиональ һүҙ оҫталарының ижады. Уларҙың шиғри формала барлыҡҡа килеүе. Тәүге билдәләмәләрҙең барлыҡҡа килеүе – һынсы, баҡсы, йырау. Эпостарҙа, ҡобайырҙарҙа, йырау һәм сәсәндәр йырҙарында көнүҙәк темалар. Ауыҙ-тел әҙәбиәтендә төп темалар: алыш, көрәш. Был теманың өс йүнәлеше: батырҙарҙы, ҡаһарманлыҡты, хәрби башлыҡтарҙы данлау; дошмандарға мөрәжәғәт итеү – уларҙы фашлау һәм көлөү; халыҡҡа мөрәжәғәт итеү. Тыуған ерҙәрҙе баҫҡынсыларҙан һаҡлау. XIV–XVI быуаттағы йырауҙар ижады. Башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм Нуғай халҡы өсөн Һабрау, Асан Ҡайғы, Ҡазтуған, Шалғыйыҙ йырауҙар ижады уртаҡ ҡаҙаныш булып иҫәпләнә. Төп проблемалар һәм идеялар. Ҡаҙтуған, Һабрау, Асан Ҡайғы. Шалғыйыҙ. Тормошо һәм ижады. Башҡорт әҙәбиәтенең Россия осоро. Сәсәндәр дәүере. Сәсән – башҡорт ауыҙ-тел һүҙе оҫтаһы. Профессиональ сәсәндәр-импровизаторҙар: Ерәнсә, Ҡобағош, Аҡмырҙа, Ҡарас, Байыҡ Айҙар, Мәхмүт, Буранбай, Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев, Ғәбит Арғынбаев, Мөхәмәтша Буранғолов. Ауыҙ-тел әҙәбиәте авторҙарының әҫәрҙәрҙе яҙма рәүештә бәйән итеүгә күсеүе, импровизаторлыҡ сифаттарының юғалыуы, булған ҡоролоштоң идеологияһына буйһоноуы. | Сәсәнлек ижадының үҙенсәлеген, унда фольклор традициялары һәм яҙма әҙәбиәт билдәләренең берләштереүен аңлау; әҫәрҙән өҙөктәр килтереү ярҙамында әҫәрҙәрҙең текстары буйынса һорауҙарға телдән яуап биреү; уҡығанға ҡарата үҙ мөнәсәбәтеңде сағылдырыу; әҫәрҙәргә хас үҙенсәлектәре билдәләү; йырау һәм сәсәндәр йырҙары жанрына хас билдәләрҙе табыу; шиғри әҫәрҙе тәҡдим ителгән схема буйынса анализлау; белешмә әҙәбиәтен һәм Интернет ресурстарын ҡулланып, сәсәндәрҙең һәм йырауҙарҙың биографияһы тураһында өҫтәмә материал һайлау. |
XI – XVIII БЫУАТ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Ҡол Ғәли. «Йософ вә Зөләйха» («Киссаи Йософ»тан өҙөк). «Кысса-и Йософ» поэмаһының үҙенсәлектәре. Сюжеттың төҙөлөшө. XVIII быуат әҙәбиәте. Әҙәби йүнәлештәр | Башҡорт әҙәбиәтендә ауыҙ-тел әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе. Йырау һәм сәсәндәрҙең ижады үҫеше. Дастандарҙың идея-тематик йөкмәткеһе. Шиғриәттең аноним ҡулъяҙмаһы. | Интернет ресурстарын һәм белешмә әҙәбиәтен файҙаланып, яҙыусы тураһында мәғлүмәттәр эҙләү; яҙыусы тураһында мәғлүмәт төҙөү һәм уның тураһында телдән һөйләү; поэманы тасуири уҡыу; һорауҙарға телдән яуап биреү (шул иҫәптән һылтанмаларҙы файҙаланып); коллектив диалогта ҡатнашыу; поэманың дини мотивын асыҡлау; әҫәргә һорауҙар төҙөү; геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү; авторлыҡ позицияһын сағылдырыуҙың төрлө формаларын анализлау; әҙәбиәт ғилеме терминдары һүҙлеге менән эшләү; проблемалы һорауға телдән һәм яҙма яуап төҙөү. |
Юрматы ырыуының шәжәрәһе. Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе. Батыршаның хаты | XVI–XVIII быуаттарҙағы башҡорт эпик функциональ әҙәбиәтендә шәжәрәнең урыны. Юрматы, Үҫәргән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Ҡара-Табын, Әйле, Бөрйән, Тамъян, Әйле ырыуы шәжәрәләре. Документаль факттар. XVIII быуат уртаһында рус-башҡорт мөнәсәбәттәре үҫеше картинаһы. Батыршаның хаты. Батыршаның хатында XVIII быуат урталарында рус-башҡорт мөнәсәбәттәре үҫешен сағылдырған факттар тупланған. | Шәжәрә текстарына уҡыусыларҙың шәхси мөнәсәбәтен сағылдырыу; уҡылғандың жанр билдәләрен асыҡлау; аралашыуҙың төрлө осраҡтарында телмәрҙә мәҡәлдәр, әйтемдәр, ҡанатлы һүҙҙәрҙе ҡулланыу (өйрәнелгән сиктәрендә); тексҡа комментарий биреү; Батырша хаты миҫалында халыҡтарҙың дуҫтарса мөнәсәбәттәрен билдәләү; текстарҙа милли мәҙәниәттең мөһим һүҙҙәрен ҡулланыу йәһәтенән документаль факттарҙы асыҡлау (өйрәнелгән сиктәрендә); аңлатмалы һүҙлек, сит ил һүҙҙәре һүҙлеге, фразеологик һүҙлек, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге, ҡанатлы һүҙҙәр һәм әйтемдәр ҡулланыу. |
Салауат Юлаев. Биография. С. Юлаевтың Крәҫтиәндәр һуғышындағы (1773 – 1775) роле һәм ҡатнашыуы. Поэтик ижады. «Яу», «Уҡ», «Зөләйха», «Тыуған илем», «Уралым», «Егеткә», «Тирмәмдә», «Йырҙарҙан», «Салауат телмәре» шиғырҙары | Мөхәббәт һәм пейзаж лирикаһы. Героик лирика. Телдән һөйләп яҙылған импровизациялар: «Юлһыҙ ерҙән юлдар ярып...», «Йүрүҙән, һин беҙҙең тыуған йылғаһы...», «Сәстәреңдең толом сулпылары...», «Ағиҙелкәй аға ҡая аралап...», «Һауаларҙа осҡан, ай, яғылбай...» һ.б. Идея һәм йөкмәтке. Документаль-публицистик хаттар (хаттар, бойороҡтар һ.б.). Әҙәбиәт теорияһы: тарихи шәхес һәм әҙәби герой, прототип, тарихи ваҡиға һәм художестволы әҫәр. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу; Салауат Юлаев шиғырҙарының йөкмәткеһен анализлау; «Уҡ», «Егеткә» шиғырҙарын яттан һөйләү; шиғырҙарҙың көнүҙәклеген билдәләү; Салауат Юлаевтың биографияһы һәм шиғырҙары тураһында материалдар йыйыу; халыҡ азатлығы өсөн Салауат Юлаевтың көрәше тураһында телдән яуап планын төҙөү, киңәйтелгән яуап әҙерләү; класташтарҙың яуабын баһалау; «Салауат Юлаев – башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе» тигән темаға инша яҙыуәҫәренең яҙма әҫәрен төҙөү. |
Т. Ялсығол әл-Башҡорди (1767–1838) | Биографияһы. Сәйәхәттәр. Мәҙәни һәм әҙәби эшмәкәрлеге. Башҡорт һәм төрки-монгол ырыуҙарының, болғар хандарының шәжәрәләрен һүрәтләгән «Тәуарихи Болгарийа» китабы. | Әҫәрҙәрҙең сюжеттарын, уларҙың тематикаһын, проблематикаһын һәм идея ниәтен тикшереү; геройҙарға характеристика биреү өсөн әҙәби әҫәрҙең тексынан өҙөктәр һайлап алыу; геройҙарҙы асыу сараларын билдәләү (баһа, портрет, пейзаж); авторлыҡ позицияһын асыҡлау һәм интерпретациялау; хикәйәләрҙе сағыштырыу, уларҙа дөйөм һәм үҙенсәлекле урынды асыҡлау; китаптың идея-эстетик ҡиммәтен асыҡлау. |
Ғәбдрәхим Усман (1754-1834) | Ғәбдрәхим Усмандың (Утыҙ-Имәни) шиғриәте. Көнсығыш әҙәбиәте жанрҙарының өҫтөнлөгө: ғәзәл, хикмәт, мәрсиә, бәйет. Шағирҙың лингвистика, философия һәм теология буйынса фәнни хеҙмәттәре. «Ғәүариф эз-заман» («Замана уҡымышлылары»), «Әбъйәти төрки фи-фазиләти ғилем» («Ғилемдең өҫтөнлөгө тураһында төркисә бәйеттәр»), «Тәнзиһел әфкәр фи нәсихәтел-әхйәр» («Фекерҙе пакландырыр изге өгөттәр») исемле шиғырҙар шәлкеме. | Тасуири уҡыу һәм уҡыған буйынса әңгәмә ҡороу; план төҙөү, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар әҙерләү; мөһим деталдәрҙе асыҡлау; теманы һәм идеяны билдәләү; Утыҙ-Имәни ижадының төп йүнәлешен билдәләй белеү. |
XIX – XX БЫУАТ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Әҙәби әҫәрҙәрҙә халыҡсан сюжеттар: «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Бәхтиәрнәмә», «Буҙйегет». | Т.С. Беляевтың «Куз-Курпяч, башҡорт телендә бер ҡурайсы тарафынан яҙылған һәм 1809 йылғы Рифей тауҙары үҙәндәрендә Рәсәй теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы» версияһы. XIX быуат башындағы башҡорт әҙәбиәте ҡомартҡыһы. Сюжеттың ҡаҙаҡ, алтай халыҡтары эпостары менән бәйләнеше. Конфликт. Романтик һәм реалистик тенденциялар. | Халыҡ хикәйәтен (эпосын) уҡыу һәм өйрәнеү; уның тибын асыҡлау; төп идеяһын, сюжетын һәм композицияһын билдәләү һәм аңлау; төп геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү; гипербола өлгөләрен табыу; эпостың төрки фольклористикаһындағы урындарын билдәләү; халыҡ ижады тарихи үҫтереүҙең йәмғиәт тарихы менән үҙ-ара бәйләнеш миҫалдарын табыу; Милли-мәҙәни компонент менән таныш булмаған һүҙҙәрҙең мәғәнәһен асыҡлау һәм аңлатыу; телмәрҙә уларҙы дөрөҫ ҡулланыу; милли үҙенсәлек, байлыҡ, туған тел тасуирлығы миҫалдарын табыу; дөйөм тел һәм нәфис метафораларҙың милли үҙенсәлеген анализлау; милли-мәҙәни компонент менән фразеологик әйләнештәрҙең мәғәнәһен аңлатыу; әҙәби әҫәрҙәрҙе ижад итеү тарихын анализлау һәм аңлатма биреү. |
XIX быуат – XX быуат башы башҡорт әҙәбиәте | XIX быуаттың тәүге яртыһында әҙәбиәт. Яңы реалистик әҙәбиәт элементтары. Суфыйсылыҡ шиғриәте традициялары. XIX быуаттың икенсе яртыһында әҙәбиәт (1861 й. реформанан һуң). XIX быуаттың тәүге яртыһында Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә ижтимағи тормош. Башҡорт йәмәғәтселегендә мәҙәни-әҙәби хәрәкәт. Башҡорт шиғриәтендә дини-мистик йүнәлештәр һәм уның вәкилдәре. Мәғрифәтселек идеяһының үҫеше. Мәғрифәтселек торошо һәм уның әҙәби процесҡа йоғонтоһо. Мәғрифәтселек әҙәбиәте вәкилдәре М. Аҡмулла, М. Өмөтбаев. Рус әҙәбиәтенең башҡорт мәҙәни-әҙәби тормошон йәнләндереүҙәге роле. А. Пушкин, Л. Толстой, А. Чехов кеүек рус авторҙары ижадында башҡорттарҙың тормош-көнкүреше. XIX быуаттың икенсе яртыһында мәҙәниәт. Башҡорт һәм рус мәҙәниәте, әҙәбиәте бәйләнеше. XIX быуаттың икенсе яртыһында башҡорт әҙәбиәтенең үҫеш тенденцияһы. | Башҡорт әҙәбиәтендә һәм Рәсәй халыҡтары әҙәбиәтендә «дөйөм» темаларҙы һәм төп проблемаларҙы асыҡлау; шағир-мәғрифәтселәрҙең ижады менән танышыу; башҡорт әҙәби фекерен үҫтереүҙә уларҙың ролен асыҡлау; әҫәрҙәрҙең темаһын һәм идеяларын билдәләү. |
Ғәли Соҡорой (1826-1889). | Биографияһы. Шағирҙың шәжәрәһе. Шиғри яҙмалары. «Тәуарихи Болғарийа» ҡулъяҙмаһы. Шиғырҙары. | Халыҡтың ауыҙ-тел ижады мотивтары буйынса ижад ителгән әҫәрҙәрҙең билдәләрен табыу; теманы һәм идеяны асыҡлау, әҫәр геройҙарын һәм телен һүрәтләү. |
Мифтахетдин Аҡмулла (1731-1895). Биографияһы. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «Дуҫлыҡ», «Нәфсе», «Аттың ниһен маҡтайһың?», «Урыным – зиндан» шиғырҙары | Халыҡты мәғрифәтселеккә саҡырыу. Уның шиғриәтенең төп идеяһы һәм йөкмәткеһе. Халыҡ педагогикаһының сағылышы, социаль мотивтар. Шағирҙың сатираһы. Уның шиғырҙарының идея-эстетик йөкмәткеһе. Башҡорт әҙәбиәтендә Мифтахетдин Аҡмулланың ижадының тотҡан урыны. | Интернет ресурстарын һәм белешмә әҙәбиәтте файҙаланып, шағир хаҡында мәғлүмәттәр эҙләү; мәғрифәтсе шағир тураһында мәғлүмәт төҙөү һәм уның хаҡында телдән һөйләү; шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, көнүҙәк проблемаларҙы аңлатыу; һүҙлек ярҙамында аңлашылмаған һүҙҙәрҙең әһәмиәтен аңлатыу; әҫәрҙәрҙең төп идеяһын һәм темаһын асыҡлау; телдән һәм яҙма рәүештә һорауҙарға яуаптар төҙөү; «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!» шиғырын тасуири уҡыу, яттан һөйләү. |
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (1841-1907). Авторҙың биографияһы һәм ижтимағи эшмәкәрлеге. «Йомран иле», «Ҡайыш илә Йүкә», «Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының элек оҙатылыуы» шиғырҙары. | Шиғырҙары тематикаһы. Шиғри оҫталығы. «Ҡайыш илә Йүкә» шиғырындағы этнографик традициялар сағылышы. Образдарҙың аллегорик әһәмиәте. М. Өмөтбаев – публицист һәм тәржемәсе. | Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, уларҙа күтәрелгән проблемаларҙы асыу; этнографик күҙлектән шиғырҙың мәғәнәһен билдәләү; һүҙлек ярҙамында аңлашылмаған һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңлатыу; әҫәрҙәрҙең төп идеяһын һәм темаһын асыҡлау; телдән һәм яҙма рәүештә һорауҙарға яуап биреү; белешмә әҙәбиәтен һәм Интернет ресурстарын файҙаланып автор хаҡында мәғлүмәттәр эҙләү, сығыш әҙерләү һәм уның тураһында телдән һөйләү. |
Ризаитдин Фәхретдин (1859-1936). Мәғрифәтсе-педагог, тарихсы, тел һәм әҙәбиәт белгесе. «Сәлимә» повесы. Сәлимә һәм шәкерттәр образдары. Әҫәрҙең теле һәм стиле. Мәғрифәтселек идеяһының сағылышы. «Әсмә» повесы | Повесть сюжеты. Образдар системаһы. Төп идеяһы. Башҡорт әҙәбиәтендә Р. Фәхретдин ижадының әһәмиәте. | Әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу һәм йөкмәткеһен асыу; ҡатмарлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлау өсөн уларҙың уҡыу, һүҙлектәргә мөрәжәғәт итеү; яҙыусының биографияһы һәм ижады тураһында материал һайлау, өйрәнелгән әҫәрҙәрҙе ижад итеү тарихы тураһында хикәйә төҙөү; әҫәрҙәрҙең художество үҙенсәлектәрен, стилен һәм телен анализлау. |
Сафуан Яҡшығолов (1871-1931) | Тормошо һәм ижады. «Дим буйында яҙғы таң», «Башҡорт хәлдәре», «Дим буйы» шиғырҙар йыйынтығы. Шағирҙың башҡорттарҙың хәле тураһында уйланыуҙары, ер, мәҙәниәт мәсьәләләре. Шағирҙың мәғрифәтселек ҡараштары. Хитап жанры традициялары. Әҙәбиәт теорияһы: хитап. | Алдан әҙерләнгән уҡыусыларҙың дәрес темаһы буйынса хикәйәһен тыңлау (авторҙың биографияһы һәм ижады, шағирҙың башҡорттарҙың хәле, ер һәм аң-белем таратыу проблемалары тураһында уйланыуҙары, шағирҙың халыҡтың битарафлығы һәм наҙанлығы тураһында борсолоуы); Әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу һәм йөкмәткеһен үҙләштереү; китаптағы һорауҙарға яуаптар; уҡыған әҙәби әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙарҙы үҙ аллы ҡуйыу; әҙәби әҫәр геройының телдән портретын төҙөргә мөмкин булған һүҙҙәрҙе һәм әйтемдәрҙе табыу һәм уҡыу; нәфис әҫәр (текст оҡшашлығы буйынса) нигеҙендә үҙ тексыңды яҙыу. |
Фәткелҡадир Сөләймәнов (А. Инан) (1889-1976) | Биографияһы. Башҡорт хәрәкәтендә ҡатнашыуы. Ижадында башҡорттар темаһы сағылышы. «Башҡорт моңо» шиғыры. Туған халҡыбыҙҙың ауыр яҙмышы тураһында уйланыуҙары. «Башҡорт йәйләүендә» хикәйәһе. ХХ быуат башындағы башҡорттарҙың тарихы һәм тормошо хаҡында хикәйәләр: «Ил өсөн», «Ҡасҡын», «Үләт». Фольклор мотивтары. Романтик элементтар. «Тимербай ҡурайсы» хикәйәһе. Тимербайҙың фажиғәле яҙмышы. Пессимистик кәйефтәрҙең сәбәбе. «Салауат батыр» драмаһы. Азатлыҡ идеяһы. Салауат Юлаев хаҡында тәүге әҙәби әҫәр, уның башҡорт әҙәбиәтендәге әһәмиәте. | Авторҙың Октябрь ваҡиғаларына тиклемге һәм унан һуңғы тормош юлы, уның ижтимағи һәм фәнни эшмәкәрлеген ентекле яҡтыртҡан диафильмға сценарий төҙөү; авторҙың әҫәрен тасуирлап уҡыу, күтәрелгән һорауҙарҙы, проблемаларҙы асыу; персонаждарҙы элек уҡылған текст персонаждары менән сағыштырыу; этнографик күҙлектән шиғырҙың әһәмиәтен билдәләү; авторҙың бер уҡыған әҙәби әҫәре тураһында баһалама төҙөү. |
XX БЫУАТ БАШЫ БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ. БАШҠОРТ СОВЕТ ӘҘӘБИӘТЕ | ||
Мәжит Ғафури | «Себер тимер юлы йәки Милләттең хәле», «1906 йылдан 1907 йылға васыят», «1907 йылдың яуабы», «Бөтһөн һуғыш», Икмәк», «Ант», «Аждаһа», «Бир ҡулыңды» шиғырҙарында һәм «Шағирҙың алтын приискаһында», «Фәҡирлектә үткән тереклек» повестарында мәғрифәтселек идеялары. Ҡалалағы һәм ауылдағы фәҡир тормошто реаль һүрәтләү. «Ярлылар, йәки Өйҙәш ҡатын» хикәйәһе. Социаль тигеҙһеҙлекте, буржуаз йәмғиәттең әхлаҡи йөҙөн асыу. Проза әҫәрҙәре: «Ҡара йөҙҙәр», «Тормош баҫҡыстары». Уҙған тормошто идеологик көрәш позицияһынан һүрәтләү. «Шағирҙың алтын приискыларында» повесы. Әҫәрҙең автобиографик характеры. Эшселәрҙең ауыр тормошоноң сағылыш табыуы. Образдар системаһы. Зиннәт, Мәжит, Фәйзулла, Шакир, Лотфулла кеүек шәкерттәрҙең белемгә ынтылышы. Приискылары хужалары Закир һәм Шакир Рәмиевтарҙың тупаҫлығы. Композицион үҙенсәлек, повесть сюжеты, контртраст алымының уңышлы ҡулланылышы. Телдең байлығы һәм автор стиле саралары. | Быуат башында яҙылған тәүге хикәйәләрен повестары менән сағыштырыу; әҫәрҙәрҙең идея ниәтен һәм проблематикаһын билдәләү, геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү, йөкмәткеһенә үҙ ҡарашыңды белдереү, әҫәр тураһында телдән хикәйә төҙөү; повестың театраль сәхнәләштерелгән (видеояҙмала) вариантын ҡарау һәм режиссерҙарҙың позицияһын аңлау, актерҙарҙың уйнауын баһалау; башҡортса фекерләү повестарында дөйөм темаларҙы асыҡлау; повестарҙа дөйөм темаларҙы асыҡлау; «Башҡорт әҙәби фекерен үҫтереүҙә М. Ғафуриҙың роле» темаһы буйынса фекер алышыу өсөн һорауҙар әҙерләү. |
Шәйехзада Бабич | «Халҡым өсөн!», «Кем өсөн», «Бер минут», «Көрәшеп үткәр ғүмереңде», «Көтәм», «Йәшәһен эшселәр!», «Ҡурайҡайға», «Башҡортостан», «Салауат батыр», «Көтмәҫтән», «Яҙғы йыр», «Башҡорт халҡына көйлө хитап», «Беҙ» шиғырҙары. Бабич – романтик. «Бер минут», «Әйҙә, милләт!», «Көрәшеп үткәр ғүмереңде» шиғырҙарының төп идеяһы. Бабич – сатирик. «Ҡандала» балладаһы. «Ғазазил» поэмаһы, «Китабеннас» эпиграммаһы. Идея йөкмәткеһе һәм художество формаһы. Бабич – шиғыр оҫтаһы. Шиғриәттең үҙенсәлектәре: халыҡсанлыҡ, ябайлыҡ, шиғыр төҙөлөшөнөң еңеллеге. Ш. Бабичтың башҡорт әҙәбиәтендәге урыны. | Текстан өҙөктәр килтереп, әҫәрҙең тексы буйынса телдән һорауҙарға яуап биреү; уҡылғанға ҡарата уҡыусыларҙың шәхси мөнәсәбәтен белдереү; әҫәрҙең ритмик үҙенсәлектәрен тасуирлау; шиғыр һәм поэма жанрына хас билдәләр билдәләү; шиғри әҫәрҙе тәҡдим ителгән схема буйынса анализлау; белешмә әҙәбиәтен һәм Интернет ресурстарын файҙаланып, шағирҙың биографияһы тураһында өҫтәмә материал һайлау. |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН
РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 5 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Дәрес темалары | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1 | Тел - аралашыуҙың мөһим сараһы | 1 | 05.09 | |
2 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Һүҙ киҫәктәре | 1 | 07.09 | |
3 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Һүҙ төркөмдәре | 1 | 12.09 | |
4 | Инеү контроль диктанты. “Йыртҡыстар” | 1 | 14.09 | |
5 | Һүҙбәйләнеш. Һүҙбәйләнештә эйәреүсе һәм эйәртеүсе һүҙҙәр | 1 | 19.09 | |
6 | Һөйләм | 21.09 | ||
7 | Һөйләмдең баш киҫәктәре. Йыйнаҡ һөйләм | 1 | 26.09 | |
8 | Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Тарҡау һөйләм | 1 | 28.09 | |
9 | Аныҡлаусы | 1 | 03.10 | |
10 | Тултырыусы | 1 | 05.10 | |
11 | Хәлдәр | 1 | 10.10 | |
12 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Телевизор ҡараусы маймылдар” | 1 | 12.10 | |
13 | Үтелгәнде ҡабатлау | 1 | 17.10 | |
14 | Контроль диктант №1. “Көҙ күренештәре” | 1 | 19.10 | |
15 | Хаталар өҫтөндә эш. Һөйләмдең тиң киҫәктәре | 1 | 24.10 | |
16 | Һөйләмдең тиң киҫәктәре | 1 | 26.10 | |
17 | Текст | 1 | 07.11 | |
18 | Өндәш һүҙ | 1 | 09.11 | |
19 | Ҡушма һөйләм | 1 | 14.11 | |
20 | Тура телмәр. Диалог | 1 | 16.11 | |
21 | Синтаксис буйынса үтелгәнде ҡабатлау | 1 | 21.11 | |
22 | Телмәр үҫтереү. Ә.Ситдиҡованың «Бал еҫе» картинаһы | 1 | 23.11 | |
23 | Телмәр өндәре һәм уларҙың төрҙәре | 1 | 28.11 | |
24 | Өн һәм хәреф. Алфавит | 1 | 30.11 | |
25 | Һуҙынҡы өндәр һәм тартынҡы өндәр | 1 | 05.12 | |
26 | Һуҙынкыларҙың дөрөҫ әйтелеше. Һуҙынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы | 1 | 07.12 | |
27 | Телмәр үҫтереү. Контроль изложение. “Ҡотҡарҙы” | 1 | 12.12 | |
28 | Тартынҡы өндәрҙең әйтелеше һәм дөрөҫ яҙылышы | 1 | 14.12 | |
29 | Өндәрҙең оҡшашыуы | 1 | 19.12 | |
30 | Һүҙгә фонетик анализ тәртибе | 1 | 21.12 | |
31 | Контроль диктант №2. “Ҡояш”. | 1 | 26.12 | |
32 | Хаталар өҫтөндә эш. Ижек. Уларҙың төрҙәре | 1 | 28.12 | |
33 | Баҫым | 1 | 09.01 | |
34 | “Фонетика” бүлеген ҡабатлау | 1 | 11.01 | |
35 | Лексика тураһында төшөнсә. Һүҙҙең мәғәнәһе | 1 | 16.01 | |
36 | Һүҙҙең күп мәғәнәлелеге | 1 | 18.01 | |
37 | Һүҙҙәрҙең күсмә мәғәнәһе | 1 | 23.01 | |
38 | Синонимдар | 1 | 25.01 | |
39 | Антонимдар | 1 | 30.01 | |
40 | Һүҙьяһалыш һәм орфография. Тамыр һәм ялғауҙар | 1 | 01.02 | |
41 | Ялғауҙарҙың төрҙәре | 1 | 06.02 | |
42 | Тамыр һәм яһалма һүҙ | 1 | 08.02 | |
43 | Телмәр үҫтереү. Инша «Минең урмандарым, яландарым» | 1 | 13.02 | |
44 | Ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы | 1 | 15.02 | |
45 | Һүҙъяһалыш. Һүҙҙәрҙең яһалыу юлдары | 1 | 20.02 | |
46 | Ҡушма һүҙҙәр. | 1 | 22.02 | |
47 | Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы | 1 | 27.02 | |
48 | “Һүҙьяһалыш” бүлеген ҡабатлау | 29.02 | ||
49 | Морфология. Һүҙ төркөмдәре. | 1 | 05.03 | |
50 | Исем.Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр | 1 | 07.03 | |
51 | Ялғауҙар ҡушыу юлы менән исем яһалыу | 1 | 12.03 | |
52 | Һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән исем яһалыу | 1 | 14.03 | |
53 | Контроль диктант №3. “Баймаҡ” | 1 | 19.03 | |
54 | Хаталар өҫтөндә эш. Һүҙҙәрҙе парлау юлы менән исем яһалыу | 1 | 21.03 | |
55 | Һүҙҙәрҙе бәйләү һәм ҡыҫҡартыу юлы менән исем яһалыу | 1 | 02.04 | |
56 | “Исем” темаһы буйынса ҡабатлау | 1 | 04.04 | |
57 | Ҡылым. Ҡылымдын заман, зат, һан менән үҙгәреше | 1 | 09.04 | |
58 | Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар | 1 | 11.04 | |
59 | Тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар | 1 | 16.04 | |
60 | Ҡылымдарҙың яһалышы | 1 | 18.04 | |
61 | Ҡылымдың затлы формалары. | 1 | 23.04 | |
62 | Бойороҡ һөйкәлеше | 1 | 25.04 | |
63 | Хәбәр һөйкәлеше | 1 | 30.04 | |
64 | Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының замандары | 1 | 02.05 | |
65 | Шарт һөйкәлеше | 1 | 07.05 | |
66 | Теләк һөйкәлеше | 1 | 14.05 | |
67 | Контроль диктант №4. “Тәбиғәт ҡосағында” | 1 | 16.05 | |
68 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм дөйөмләштереү | 1 | 21.05 | |
69 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм дөйөмләштереү | 1 | 23.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН
РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 6 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Дәрестең темаһы | Сәғ һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1 | Туған тел –алтын асҡыс. | 1 | 05.09 | |
2 | 5-се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 07.09 | |
3 | 5-се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 12.09 | |
4 | Лексика. Башҡорт теленең һүҙлек составы. | 1 | 14.09 | |
5 | Һүҙҙәрҙең килеп сығышы буйынса төркөмләнеүе. | 1 | 19.09 | |
6 | Башҡорт телендә дөйөм һәм тар ҡулланылышлы һүҙҙәр. | 1 | 21.09 | |
7 | Иҫкергән һүҙҙәр. Яңы һүҙҙәр. | 1 | 26.09 | |
8 | Фразеологик берәмектәр. | 1 | 28.09 | |
9 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Урманда”. | 1 | 03.10 | |
10 | Бүлек буйынса йомғаҡлау. | 1 | 05.10 | |
11 | Исем.Түбән кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 10.10 | |
12 | Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Күплек ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы. | 1 | 12.10 | |
13 | Телмәр үҫтереү. Инша “Беҙҙең ғаилә”. | 1 | 17.10 | |
14 | Исемдәрҙең эйәлек заты. | 1 | 19.10 | |
15 | Контроль диктант №1. “Ватаным”. | 1 | 24.10 | |
16 | Хаталар өҫтөндә эш. Исемдәрҙең хәбәрлек заты | 1 | 26.10 | |
17 | Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше.Төп килеш. | 1 | 07.11 | |
18 | Эйәлек килеш. | 1 | 09.11 | |
19 | Төшөм килеш. | 1 | 14.11 | |
20 | Төбәү, урын-ваҡыт, сығанаҡ килештәр. | 1 | 16.11 | |
21 | Исем тураһында үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 21.11 | |
22 | Сифат.Түбән кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 23.11 | |
23 | Сифаттарҙың яһалышы. | 1 | 28.11 | |
24 | Төп һәм шартлы сифаттар. | 1 | 30.11 | |
25 | Сифат дәрәжәләре. Сифаттарҙың дөрөҫ яҙылышы. | 1 | 05.12 | |
26 | Синоним сифаттар. | 1 | 07.12 | |
27 | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Барбос”. | 1 | 12.12 | |
28 | “Сифат” темаһын ҡабатлау һәм дөйөмләштереү. | 1 | 14.12 | |
29 | Контроль диктант №2. “Ҡышҡы сәскәләр”. | 1 | 19.12 | |
30 | Хаталар өҫтөндә эш. Һан. Ябай һәм ҡушма һандар | 1 | 21.12 | |
31 | Һан төркөмсәләре. | 1 | 26.12 | |
32 | Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы. Үлсәү һүҙҙәре. | 1 | 28.12 | |
33 | Һан тураһында үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 09.01 | |
34 | Алмаш тураһында төшөнсә. | 1 | 11.01 | |
35 | Алмаш төркөмсәләре. | 1 | 16.01 | |
36 | Алмаштарҙың килеш менән үҙгәреше. | 1 | 18.01 | |
37 | Минеке, һинеке, уныҡы,кемдер, ниҙер, тегелер, алмаштарының килеш менән үҙгәреше. | 1 | 23.01 | |
38 | “Алмаш” темаһы буйынса йомғаҡлау. | 1 | 25.01 | |
39 | Телмәр үҫтереү. Рәхим Ишбулатовтың “Буйһонмаҫ ихтыяр” картинаһы буйынса инша. | 1 | 30.01 | |
40 | Ҡылым. Түбән кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 01.02 | |
41 | Ҡылым төркөмсәләре. | 1 | 06.02 | |
42 | Исем ҡылым. | 1 | 08.02 | |
43 | Уртаҡ ҡылым. | 1 | 13.02 | |
44 | Сифат ҡылым. | 1 | 15.02 | |
45 | Сифат ҡылымдың үткән, хәҙерге һәм киләсәк заман формалары. | 1 | 20.02 | |
46 | Хәл ҡылым. | 1 | 22.02 | |
47 | Хәл ҡылымдың төрҙәре. | 1 | 27.02 | |
48 | Ҡылым йүнәлештәре. | 1 | 29.02 | |
49 | Ҡылым күләмдәре. | 1 | 05.03 | |
50 | Ҡылым рәүешлеге. | 1 | 07.03 | |
51 | Контроль диктант №3. “Серле ҡая”. | 1 | 12.03 | |
52 | Хаталар өҫтөндә эш. Бүлек буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 14.03 | |
53 | Рәүеш. Рәүеш тураһында төшөнсә. Рәүеш төркөмсәләре. | 1 | 19.03 | |
54 | Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары. | 1 | 21.03 | |
55 | Рәүеш дәрәжәләре. | 1 | 02.04 | |
56 | Рәүештәрҙең яһалышы. | 1 | 04.04 | |
57 | Телмәр үҫтереү. Күрмә изложение “Миләш” (254-се күн) | 1 | 09.04 | |
58 | Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы. | 1 | 11.04 | |
59 | Теркәүес тураһында төшөнсә. | 1 | 16.04 | |
60 | Теркәүестәрҙең бүленеше. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. | 1 | 18.04 | |
61 | Бәйләүестәр тураһында төшөнсә. Бәйләүестәрҙең бүленеше. | 1 | 23.04 | |
62 | Киҫәксәләр. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы. | 1 | 25.04 | |
63 | Мөнәсәбәт һүҙҙәр тураһында төшөнсә. | 1 | 30.04 | |
64 | Ымлыҡ тураһында төшөнсә. | 1 | 02.05 | |
65 | Оҡшатыу һүҙҙәре. | 1 | 07.05 | |
66 | Контроль диктант №4. “Көҙгө йәйғор”. | 1 | 14.05 | |
67 | Хаталар өҫтөндә эш. Ярҙамсы һүҙҙәрҙе ҡабатлау. | 1 | 16.05 | |
68 | Бөтә үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау-дөйөмләштереү. | 1 | 21.05 | |
69 | Бөтә үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау-дөйөмләштереү. | 1 | 23.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН
РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 7 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Темалар | Сәғ. Һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1 | Башҡорт теле – беҙҙең туған телебеҙ. | 1 | 01.09 | |
2 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Фонетика. | 1 | 04.09 | |
3 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Морфология һәм лексика. | 1 | 08.09 | |
4 | Синтаксистың төп маҡсаты. | 1 | 11.09 | |
5 | Һүҙбәйләнеш һәм һөйләм. | 1 | 15.09 | |
6 | һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары. | 1 | 18.09 | |
7 | Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре. | 1 | 22.09 | |
8 | Ярашыу. | 1 | 25.09 | |
9 | Башҡарылыу. | 1 | 29.09 | |
10 | Йәнәшәлек. | 1 | 02.10 | |
11 | Һөйкәлеү. | 1 | 06.10 | |
12 | Телмәр үҫтереү. Р.Нурмөхәмәтовтың “Батыр тураһында легенда. Тыуған ауылда” картинаһы буйынса инша. | 1 | 09.10 | |
13 | Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ. | 1 | 13.10 | |
14 | Нығынған һүҙбәйләнештәр. | 1 | 16.10 | |
15 | Контроль диктант №1. “Нефть”. | 1 | 20.10 | |
16 | Хаталар өҫтөндә эш. Телмәр үҫтереү. Проект эше “Һүҙбәйләнеш һәм һөйләм”. | 1 | 23.10 | |
17 | Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәр. | 1 | 27.10 | |
18 | Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ. | 1 | 10.11 | |
19 | Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Аныҡлаусы. | 1 | 13.11 | |
20 | Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар. | 1 | 17.11 | |
21 | Өҫтәлмәлек. | 1 | 20.11 | |
22 | Тултырыусы. | 1 | 24.11 | |
23 | Тура һәм ситләтелгән тултырыусылар. | 1 | 27.11 | |
24 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Бөркөт”. | 1 | 01.12 | |
25 | Хәлдәр. Рәүеш хәлдәре. Күләм-дәрәжә хәлдәре. | 1 | 04.12 | |
26 | Ваҡыт хәлдәре. Урын хәлдәре. | 1 | 08.12 | |
27 | Шарт хәлдәре. | 1 | 11.12 | |
28 | Сәбәп хәлдәре. Маҡсат хәлдәре. | 1 | 15.12 | |
29 | Кире хәлдәр. | 1 | 18.12 | |
30 | Контроль диктант №2. “Яҙғы тантана”. | 1 | 22.12 | |
31 | Хаталар өҫтөндә эш. Һөйләмдә һөйләм киҫәктәренең урынлашыу тәртибе. | 1 | 25.12 | |
32 | Контроль тест «Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре”. | 1 | 12.01 | |
33 | Ике һәм бер составлы һөйләмдәр. | 1 | 15.01 | |
34 | Ике составлы йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр. | 1 | 19.01 | |
35 | Бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәре. Билдәле эйәле һөйләм. | 1 | 22.01 | |
36 | Билдәһеҙ эйәле һөйләм. | 1 | 26.01 | |
37 | Эйәһеҙ һөйләм. | 1 | 29.01 | |
38 | Атама һөйләмдәр. | 1 | 02.02 | |
39 | Телмәр үҫтереү. Ҡ.Дәүләткилдеевтың “Башҡорт өйөнөң күтәрмәһе” картинаһы. | 1 | 05.02 | |
40 | Ике һәм бер составлы һөйләмдәр буйынса ҡабатлау. | 1 | 09.02 | |
41 | Аңлатмалы диктант. “Әсә хәстәрлеге”. | 1 | 12.02 | |
42 | Хаталар өҫтөндә эш. Тулы һәм кәм һөйләмдәр. | 1 | 16.02 | |
43 | Тиң киҫәкле һөйләмдәр. | 1 | 19.02 | |
44 | Тиң киҫәкле һөйләмдәр эргәһендә тыныш билдәләре. | 1 | 26.02 | |
45 | Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр. | 1 | 01.03 | |
46 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Минең ҡолоном бар”. | 1 | 04.03 | |
47 | Үтелгәнде ҡабатлау- йомғаҡлау. | 1 | 11.03 | |
48 | Контроль диктант №3. “Иҙел буйлап”. | 1 | 15.03 | |
49 | Хаталар өҫтөндә эш. Һөйләм киҫәктәре менән грамматик бәйләнеше булмаған һүҙҙәр. Өндәш һүҙ. | 1 | 18.03 | |
50 | Өндәш һүҙҙәр эргәһендә тыныш билдәләре. | 1 | 22.03 | |
51 | Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр. | 1 | 01.04 | |
52 | Инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр араһында тыныш билдәләре. | 1 | 05.04 | |
53 | Һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәре. Айырымланыу тураһында төшөнсә. | 1 | 08.04 | |
54 | Өҫтәлмәлектәрҙең айырымланыуы. | 1 | 12.04 | |
55 | Аныҡлаусыларҙың айырымланыуы. | 1 | 15.04 | |
56 | Хәл әйтемдәре һәм уларҙың үҙенсәлеге. | 1 | 19.04 | |
57 | Хәл әйтемдәренең айырымланыуы. | 1 | 22.04 | |
58 | Хәл әйтемдәренең айырымланыуы. | 1 | 26.04 | |
59 | Тура һәм ситләтелгән телмәр. | 1 | 29.04 | |
60 | Тура телмәрле һөйләмдәр. Уларҙа тыныш билдәләре. | 1 | 03.05 | |
61 | Диалог. Цитаталар. | 1 | 06.05 | |
62 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Вәли менән Ғәли”. | 1 | 10.05 | |
63 | Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 13.05 | |
64 | Контроль диктант №4. “Яралы һалдат шатлығы”. | 1 | 17.05 | |
65 | Хаталар өҫтөндә эш. Йыл буйына үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 20.05 | |
66 | Бөтә үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау-дөйөмләштереү. | 1 | 24.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН
РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 8 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Темалар | Сәғ. Һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1 | Синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау | 1 | 04.09 | |
2 | Синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 06.09 | |
3 | Синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау | 1 | 11.09 | |
4 | Синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау | 1 | 13.09 | |
5 | Ҡушма һөйләм тураһында дөйөм төшөнсә | 1 | 18.09 | |
6 | Аңлатмалы диктант “Беҙҙең яҡ мариҙары” | 1 | 20.09 | |
7 | Хаталар өҫтөндә эш. Теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә | 1 | 25.09 | |
8 | Теҙмә ҡушма һөйләмдәр | 1 | 27.09 | |
9 | Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр | 1 | 02.10 | |
10 | Телмәр үҫтереү. Өйрәтеү изложениеһы “Тыуған ер ҡәҙере” | 1 | 04.10 | |
11 | Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | 1 | 09.10 | |
12 | Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр | 1 | 16.10 | |
13 | Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | 1 | 18.10 | |
14 | Контроль диктант №1. “Башҡорт ҡурайы, башҡорт йыры” | 1 | 23.10 | |
15 | Хаталар өҫтөндә эш. “Теҙмә ҡушма һөйләмдәр” темаһын ҡабатлау | 1 | 25.10 | |
16 | Телмәр үҫтереү. Теҙмә ҡушма һөйләм буйынса проект төҙөү | 1 | 08.11 | |
17 | Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр | 1 | 13.11 | |
18 | Эйәрсән һөйләм төрҙәре тураһында дөйөм төшөнсә | 1 | 15.11 | |
19 | Эйәрсән һөйләмдең баш һөйләмгә бәйләнеү саралары | 1 | 20.11 | |
20 | Эйәрсән һөйләмдең баш һөйләмгә бәйләнеү саралары һәм уларҙа тыныш билдәләренең ҡуйылышы | 1 | 22.11 | |
21 | Телмәр үҫтереү. Изложение “Ысын дуҫлыҡ” | 1 | 27.11 | |
22 | Эйә һөйләм | 1 | 29.11 | |
23 | Хәбәр һөйләм | 1 | 04.12 | |
24 | Аныҡлаусы һөйләм | 1 | 06.12 | |
25 | Тултырыусы һөйләм | 1 | 11.12 | |
26 | Ваҡыт һөйләм | 1 | 13.12 | |
27 | Урын һөйләм | 1 | 18.12 | |
28 | 2-се сиректә үтелгәндәр буйынса тест | 1 | 20.12 | |
29 | Контроль диктант №2. “Болон сәскәләре” | 1 | 25.12 | |
30 | Хаталар өҫтөндә эш. Сәбәп һөйләм | 1 | 27.12 | |
31 | Маҡсат һөйләм | 1 | 10.01 | |
32 | Рәүеш һөйләм | 1 | 15.01 | |
33 | Күләм-дәрәжә һөйләм | 1 | 17.01 | |
34 | Сағыштырыу һөйләм | 1 | 22.01 | |
35 | Шарт һөйләм | 1 | 24.01 | |
36 | Кире һөйләм | 1 | 29.01 | |
37 | Эйәрсән һөйләм төрҙәрен ҡабатлау | 1 | 31.01 | |
38 | Эйәрсән һөйләм төрҙәрен ҡабатлау | 1 | 05.02 | |
39 | Эйәрсән һөйләм төрҙәрен ҡабатлау | 1 | 07.02 | |
40 | Телмәр үҫтереү. Ә.Лотфуллин. “Башҡорт ҡатын-ҡыҙы портреты” | 1 | 12.02 | |
41 | Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр | 1 | 14.02 | |
42 | Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр | 1 | 19.02 | |
43 | Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | 1 | 21.02 | |
44 | Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр | 1 | 26.02 | |
45 | Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр | 1 | 28.02 | |
46 | Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы | 1 | 04.03 | |
47 | Теҙемдәр. | 1 | 06.03 | |
48 | Теҙемдәр. | 1 | 11.03 | |
49 | Ҡатмарлы синтаксик конструкцияларҙы ҡабатлау. | 1 | 13.03 | |
50 | Контроль диктант №3. “Әйле ырыуы”. | 1 | 18.03 | |
51 | Хаталар өҫтөндә эш. Үтелгәнде ҡабатлау-йомғаҡлау. | 1 | 20.03 | |
52 | Телмәр үҫтереү. Р.Әхмәтшиндың “Яҙ” картинаһы буйынса инша | 1 | 01.04 | |
53 | Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре. | 1 | 03.04 | |
54 | Өтөр ҡуйылыу осраҡтары. | 1 | 08.04 | |
55 | Нөктәле өтөр ҡуйылыу осраҡтары. | 1 | 15.04 | |
56 | Һыҙыҡ ҡуйылыу осраҡтары. | 1 | 17.04 | |
57 | Ике нөктә ҡуйылыу осраҡтары. | 1 | 22.04 | |
58 | Тыныш билдәләре буйынса үтелгәнде ҡабатлау. | 1 | 24.04 | |
59 | Телмәр үҫтереү. Инша. “Ил яҙмышы – ир яҙмышы”. | 1 | 29.04 | |
60 | 5-8-се кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 06.05 | |
61 | 5-8-се кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 08.05 | |
62 | 5-8-се кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. | 1 | 13.05 | |
63 | Үтелгәндәр буйынса контроль тест. | 1 | 15.05 | |
64 | Контроль диктант №4. “Күңелле ине ул саҡтар”. | 1 | 20.05 | |
65 | Хаталар өҫтөндә эш. Бөтә үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау. | 1 | 22.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН
РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 9 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной рабочей программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Темалар | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1. | Тел фәнен ни өсөн мотлаҡ өйрәнергә кәрәк? Тел тураһында төшөнсә. | 1 | 06.09 | |
2. | Тел – үҫә барыусы ижтимағи күренеш. | 1 | 13.09 | |
3. | Башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле. | 1 | 20.09 | |
4. | Телмәр үҫтереү. Инша “Туған телем- халҡым хазинаһы”. | 1 | 27.09 | |
5. | Башҡорт теле башҡа ҡәрҙәш телдәр араһында. | 1 | 04.10 | |
6. | Әҙәби тел һәм диалект. Башҡорт теленең диалекттары. | 1 | 18.10 | |
7. | Контроль диктант №1. “Тәрән тамырҙар“ | 1 | 25.10 | |
8. | Хаталар өҫтөндә эш. Башҡорт әҙәби теле һәм уның үҫеше. | 1 | 08.11 | |
9. | Ике теллелек. | 1 | 15.11 | |
10. | Башҡорт теленең стилдәре. Йәнле һөйләү стиле. | 1 | 22.11 | |
11. | Матур әҙәбиәт стиле. | 1 | 29.11 | |
12. | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Идеал берәү – кешегә хеҙмәт итеү”. | 1 | 06.12 | |
13. | Фәнни стиль. | 1 | 13.12 | |
14. | Контроль диктант №2. “Ҡарҙар яуа”. | 1 | 20.12 | |
15. | Хаталар өҫтөндә эш. Публицистик стиль. | 1 | 27.12 | |
16. | Рәсми эш ҡағыҙҙары стиле. | 1 | 10.01 | |
17. | Хаттар стиле. | 1 | 17.01 | |
18. | Һүрәтләү саралары. Эпитет. | 1 | 24.01 | |
19. | Сағыштырыу. | 1 | 31.01 | |
20. | Метафора. | 1 | 07.02 | |
21. | Синонимдар. | 1 | 14.02 | |
22. | Һүҙҙе һәм уның формаларын телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу. | 1 | 21.02 | |
23. | Телмәр үҫтереү. Ирекле темаға инша (130-сы күн.). | 1 | 28.02 | |
24. | 5-9 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Фонетика. Орфография. | 1 | 06.03 | |
25. | Контроль диктант №3. “Йыр йөрәкле егет”. | 1 | 13.03 | |
26. | Хаталар өҫтөндә эш. Орфоэпия. Лексика. | 1 | 20.03 | |
27. | Һүҙъяһалыш. Орфография. | 1 | 03.04 | |
28. | Морфология. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре. | 1 | 17.04 | |
29. | Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре. | 1 | 24.04 | |
30. | Бөтә үтелгәндәр буйынса ҡабатлау. | 1 | 08.05 | |
31. | Контроль диктант №4. ”Асылыкүл”. | 1 | 15.05 | |
32. | Хаталар өҫтөндә эш. Бөтә үтелгәндәр буйынса йомғаҡлау. | 1 | 22.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2023 г. “___ ” ___________ 2023 г. от “___” _________ 2023 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 10 класса
на 2023-2024 учебный год)
Составлена на основе Примерной программы учебного предмета “Родной (башкирский) язык” для 5-9 классов ООО для образовательных организаций с обучением на родном (башкирском) языке (авт.-сост.: Габитова З.М. – Уфа: 2022).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2023
№ | Тема | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1. | Тел һәм уның вазифаһы | 1 | 01.09 | |
2 | Башҡорт теле башҡа ҡәрҙәш телдәр араһында | 1 | 08.09 | |
3 | Әҙәби тел | 1 | 15.09 | |
4 | Телмәр үҫтереү. Инша «Башҡортостан – тыуған ерем» | 1 | 22.09 | |
5 | Лексика – телдең һүҙҙәр йыйылмаһы | 1 | 29.09 | |
6 | Башҡорт теленең лексикаһы | 1 | 06.10 | |
7 | Фразеология | 1 | 13.10 | |
8 | Контроль диктант №1.”Ҡаһарманлыҡты данлаусы ҡобайыр“ | 1 | 20.10 | |
9 | Хаталар өҫтөндә эш. Фонетика тураһында ҡабатлау | 1 | 27.10 | |
10 | Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр | 1 | 10.11 | |
11 | Орфоэпия. Орфография. Графика | 1 | 17.11 | |
12 | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Тылдың ярҙамы“ | 1 | 24.11 | |
13 | Һүҙ составы | 1 | 01.12 | |
14 | Телдә һүҙьяһалыш ысулдары | 1 | 08.12 | |
15 | Контроль диктант №2. “Халыҡ улы” | 1 | 15.12 | |
16 | Хаталар өҫтөндә эш. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәре | 1 | 22.12 | |
17 | Исем | 1 | 12.01 | |
18 | Исем | 1 | 19.01 | |
19 | Сифат | 1 | 26.01 | |
20 | Телмәр үҫтереү. «Туған тәбиғәтте һаҡлау- изгеләрҙән- изге эш» | 1 | 02.02 | |
21 | Һан | 1 | 09.02 | |
22 | Алмаш | 1 | 16.02 | |
23 | Ҡылым. Лексик-семантик төркөмдәре | 1 | 01.03 | |
24 | Контроль диктант №3. “Зәйнәб Биишева” | 1 | 15.03 | |
25 | Хаталар өҫтөндә эш. Ҡылымдың грамматик категориялары. Һөйкәлеш | 1 | 22.03 | |
26 | Заман категорияһы | 1 | 05.04 | |
27 | Йүнәлеш категорияһы | 1 | 12.04 | |
28 | Ҡылым төркөмсәләре | 1 | 19.04 | |
29 | Ҡылым күләмдәре | 1 | 26.04 | |
30 | Ҡылым рәүешлеге | 1 | 03.05 | |
31 | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Тылсымлы донъя“ | 1 | 10.05 | |
32 | Контроль диктант №4. ”Әхмәтзәки Вәлиди Туған“ | 1 | 17.05 | |
33 | Хаталар өҫтөндә эш. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау | 1 | 24.05 |
Предварительный просмотр:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА Д.ТЕРЕКЛЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АРХАНГЕЛЬСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДЕНО
на заседании ШМО зам. директора по УВР Директор школы
______Гильманова А.Х. ________Хасанова Э.С.
Протокол № ____ Приказ №____
от “____” _________2022 г. “___ ” ___________ 2022 г. от “___” _________ 2022 г.
Приложение к рабочей программе
по учебному предмету «Родной (башкирский) язык»
(календарно-тематическое планирование для 11 класса
на 2022-2023 учебный год)
Составлена на основе Примерной образовательной программы по предмету “Башкирский язык” для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения (авт.-сост.: Габитова З.М.. – Уфа: Китап, 2017).
Автор: Багаутдинова Альмира Рафаиловна, учитель башкирского языка и литературы, высшая категория
д.Тереклы – 2022
№ | Тема | Сәғәт һаны | Үткәреү ваҡыты | Иҫкәрмә |
1. | Рәүеш. Рәүеш дәрәжәләре | 1 | 05.09 | |
2 | Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре. Бәйләүестәр | 1 | 12.09 | |
3 | Теркәүестәр | 1 | 19.09 | |
4 | Киҫәксәләр | 1 | 26.09 | |
5 | Модаль һүҙҙәр. Ымлыҡтар | 1 | 03.10 | |
6 | Оҡшатыу һүҙҙәре. Саҡырыу һүҙҙәре | 1 | 10.10 | |
7 | Телмәр үҫтереү. Инша «Тыуған яҡ күренештәре» | 1 | 17.10 | |
8 | Контроль диктант №1. “Еребеҙҙең йәшел биҙәге” | 1 | 24.10 | |
9 | Хаталар өҫтөндә эш. Синтаксис | 1 | 07.11 | |
10 | Һүҙбәйләнеш | 1 | 14.11 | |
11 | Һөйләм. Ике составлы һөйләмдәр | 1 | 21.11 | |
12 | Һөйләмдең баш киҫәктәре | 1 | 28.11 | |
13 | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Белем алыу – бәхет ул” | 1 | 05.12 | |
14 | Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре | 1 | 12.12 | |
15 | Һөйләмдең тиң киҫәктәре | 1 | 19.12 | |
16 | Контроль диктант №2. “Төрлө дуҫтар була” | 1 | 26.12 | |
17 | Хаталар өҫтөндә эш. Айырымланған эйәрсән киҫәктәр | 1 | 16.01 | |
18 | Хәл әйтеме һәм уның айырымланыуы | 1 | 23.01 | |
19 | Телмәр үҫтереү. Ирекле темаға инша | 1 | 30.01 | |
20 | Бер составлы һөйләмдәр | 1 | 06.02 | |
21 | Бер составлы һөйләмдәр | 1 | 13.02 | |
22 | Тулы һәм кәм һөйләмдәр | 1 | 20.02 | |
23 | Өндәш һүҙ | 1 | 27.02 | |
24 | Инеш һүҙ һәм һүҙбәйләнештәр, инеш һөйләмдәр | 1 | 06.03 | |
25 | Телмәр үҫтереү. Изложение. “Тарас Шевченко” | 1 | 13.03 | |
26 | Контроль диктант №3. “Оҙон юл” | 1 | 20.03 | |
27 | Хаталар өҫтөндә эш. Ҡушма һөйләм.Теҙмә ҡушма һөйләмдәр | 1 | 03.04 | |
28 | Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр | 1 | 10.04 | |
29 | Эйәрсән һөйләмдәрҙең төрҙәре | 1 | 17.04 | |
30 | Ҡатмарлы синтаксик төҙөлмәләр. Теҙемдәр | 1 | 24.04 | |
31 | Контроль диктант №4. “Телдән төшмәҫ” | 1 | 15.05 | |
32 | Тура телмәр менән ситләтелгән телмәр | 1 | 22.05 | |