Сыллаа5ы үөрэх тосхоло Рабочая программа «Сардаана» бэлэмнэнии бөлөх 2023-2024 үөрэх дьыла
рабочая программа (подготовительная группа)
Үөрэх бырагырааммата 2023 – 2024 үөрэх сылыгар анаан 6 – 7 саастаах бэлэмнэнии бөлөххө «Уопсай уерэх тосхолун» чэрчитинэн уонна «Кустук» бырагырааммаларга тирэ5ирэн оӊоһулунна.
Скачать:
Вложение | Размер |
---|---|
![]() | 296.21 КБ |
Предварительный просмотр:
1.Быьаарыы сурук
Кирии тыл.
Үөрэх бырагырааммата 2022 – 2023 үөрэх сылыгар анаан 6 – 7 саастаах бэлэмнэнии бөлөххө «Уопсай уерэх тосхолун» чэрчитинэн уонна «Кустук» бырагырааммаларга тирэ5ирэн оӊоһулунна.
Үөрэх эйгэтигэр Арассыыйа Федерациятын уөрэхтээhин туьунан» сокуонугар (2733№дээх, 2012 с. ахсынньы 29 кунэ) уопсай уөрэхтээhин ситимигэр, оскуола иннинээ5и уөрэхтээhин туспа булгуччулаах таьым быьыытынан ылыллан, уларыйыылар киирдилэр. Бу сокуонна государство о5о кыратыттан сайдар- иитиллэр эйгэтин тэрийиигэ улахан бол5омтону уурарын уонна о5о ханна олороруттан тутулуга суох оскуола иннинээ5и уөрэхтээhининэн хааччыллар тосхоло торумнаммыта.
1991сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай оскуолаларын санардан сайыннарыы уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай оз5о тэрилтэлэрин сайдыта» концепцияларыгар оло5уран, «Кустук» базовай бырагыраамма оноьуллубута. Саха о5ото кыра эрдэ5иттэн сайдар- иитиллэр сиис тардан. Норуотун тылын бар5а баайын, обугэтин утуо угэьин чахчы бааччы этигэр инэринэн, мындыр ойун, уран тарба5ын утумнаан, сахалыы куттаах сурдээх,дьоьуннаах киьи буола улаатарыгар лоук ууруллубута.
2014 сылтан оскуола иннинээ5и уорэхтээьин федеральнай государственнайм стандартда олоххо киирэн, уорэх сурун бырагырааммаларын ирдэбилэ тосту улларыйбыта. Оскуола иннинээ5и уорэхтээьин онотунан хаачыстыбата билинни олох сиэринэн тороппут, уопспстыбаннас ирдэбилинэн соп тубэьиэхтэх.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уорэ5ин уонна наукатын министиэристибэтин ко5улээьининэн, сахалыы тороппут тыллаах оскуола иннинээ5и уорэхтээьин тэрилтэлэригэр аналлаах сурун уорэх бырагырааматын оноруу соругар турбута.Ол чэрчитинэн «Кустук» оскуола иннинээ5и уорэхтээьин бырагыраамата, СӨ научнай- методическай хамыыьыйатынан бигэргэнэн, сахалыы озо тэрилтэтэ бэйэтин суруннуур бырагыраамматын саналыы танарыгар толору кыазы биэрэр.Бырагыраамма методическай торуттэрэ, сурун бириинсиптэрэ, научнай таьыма ФГОС ирдэбилигэр толору эппиэттиир.
Бырагыраамма педагогика улонна уйулза наукатыгар оскуола иннинээзи уорэхтээьини торуттээбит ученайдар: В.Запорожец, Л.С. Выготскай, А.Н.Леонтьев, А.П.Усова, Е.И. Прадина,Л.А.Венгер, Ф.А. Сохин, Н.П. Сакулина, Н.А.Ветлугина, В.Г. Нечаева уо.да атыттар научнай идеяларыгар тирэзирэр. Бырагырааманы бэлэмнииргэ айар болох кэлэктиибэ научнай суолталаах чинчийээччилэр: М.И.Лисина, Н.Н.Поддьяков, А.И.Иванова, О.П.Радынова, Т.И. Осокина уонна да атыттар улэлэригэр олозурда.
Российскай Федерация (68 ыстатыйа) уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин (49 ыстатыйа) Төрүт сокуоннарынан (Конституцияларынан) хас биирдии норуот бэйэтин төрөөбүт тылын уонна национальнай култууратын чөл туругун харыстыыр уонна сайыннарар бырааптаах. Төрөөбүт тылынан иитиллии уонна үөрэнии хас биирдии киһи (оҕо) Төрүт сокуонунан көмүскэнэр сүрүн бырааптарыттан биирдэстэрэ буолар. Онон судаарыстыба оҕо төрөөбүт тылынан иитиллэригэр-үөрэнэригэр уонна норуотун култууратын иҥэринэригэр усулуобуйа тэрийэр эбээһинэстээх.
Федеральнай государственнай үөрэх стандартыгар омук озону иитии – сайыннарыы эйгэтигэр элбэх сана ойдобулу, тиэрмини киллэрэр. Этнокултуурунай үөрэхтээһин, ол аата омук тылын, култууратын үгэһин, сиэрин-туомун ыччакка тиэрдии оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕону иитии-үөрэтии сүрүн
бириинциптэриттэн (ирдэбиллэриттэн) биирдэстэрэ буолар. Этнокултуурунай үөрэхтээһини маннык сүрүн хайысхаларга олоҕуран ыытыллар:
- материальнай (олох-дьаһах) култуура – дьон олохтоох сирдэрэ, дьиэ-уот тутуута, туттар тэрил, иһит-хомуос, таҥас-сап, киэргэл, төрүт дьарык, прикладной искусство, о.а.
- духовнай култуура - үгэстэр, сиэр-туом (обряд), бырааһынньыктар, төрөөбүт тыл, норуот тылынан уус-уран айымньылара, оонньуулар, үҥкүү, норуот кэһиллибэт тутта-хапта сылдьыы быраабылалара: майгы-сигили сыаннастара, бодоруһуу сиэрэ, о.а.
- эти-сиини эрчийии, чэгиэн-чэбдик буолуу, бэйэни харыстаныы култуурата.Оттон регион уратытын учуоттааһын оҕо тэрилтэтэ иитэр-сайыннарар бырагырааматын ис хоһоонун олорор түөлбэтин, дойдутун айылҕатын, дьонун-сэргэтин оло5ун-дьаһа5ын, үлэтин-хамнаһын уратытын ырытан, онно олоҕуран, дьүөрэлээн ылынарыгар туһуланар. Бу хайысха “Кустук” бырагыраама5а чопчутук этиллэн, билигин сахалыы иитэр-сайыннарар оҕо тэрилтэлэригэр систиэмэ быһыытынан киирэн, бэйэтин миэстэтин бигэтик булан турар. Онон сахалыы тыыннаах о5о тэрилтэлэригэр иитии-сайыннарыы үлэтэ үгэс эргииринэн, айыл5а уларыйар тэтиминэн ыытыллар буолла.
Оскуола иннинээ5и о5о тэрилтэтин стандартыгар оонньуу, сэһэргэһии уонна билии-көрүү (чинчийии) сүрүн дьарыктар быһыытынан этиллэллэр. Ити дьарыктар саха омук этнопедагогикатыгар кыра саастаах оҕону иитии ньыматын быһыытынан олохсуйбут формалар. Онон иитээччи оҕону кытта бодоруһарыгар, иитии-сайыннарыы үлэтин тэрийэригэр норуот иитэр үгэстэрин таба дьүөрэлээн, айымньылаахтык туһанарыгар кыах бэриллэр. Бэйэтин киһи быһыытынан кыаҕын билинэр, өйдүүр, сыаналанар, дьон үтүө сиэрин тутуһар, тулалыыр дьонугар көдьүүһү оҥорорго дьулуһар, дьон бэйэ бэйэтигэр кыһамньыта өйөбүллээх буоларын билэр.
О5о үс сааһыттан сэттэтигэр (оскуолаҕа киириэр) диэри оонньуу арааһын баһылыыр кэмэ. Бу сааһыгар кини сюжеттаах-оруоллаах, быраабылалаах о.д.а оонньуулар “оскуолаларын” толору ааһара, бэйэтин саастыылаахтарын кытта тапсан оонньуурга үөрэнэрэ, бииргэ
эриллэн, тэҥҥэ буһан-хатан сылдьара кини сайдыытыгар тугунан да солбуллубат бигэ тирэх буолар. Итини сэргэ оҕо улахан дьоннуун, оҕолордуун кэпсэтэн-ипсэтэн бодоруһара, тулалыыр эйгэтин кытта салгыы бэйэтэ чинчийэн-боруобалаан билсэрэ, норуот тылынан уус-
уран айымньы, уус-уран литература эйгэтигэр уһуйуллара, бэйэтин көрүнэ-харана, дьонугар көмөлөһө үөрэнэрэ көдьүүстээх. Өссө бу сааһыгар оҕо уруһуйдуурга, сыһыарарга, мэһийэргэ, араас матырыйаалынан ону-маны оҥорорго-тутарга (конструирование), ыллыырга, үҥкүүлүүргэ, муусуканы өйдүүргэ, муусука үнүстүрүбүөнүгэр оонньуурга үөрэнэр. Биллэн турар, бу кэмҥэ эмиэ хамсаныы уонна хамсаныылаах оонньуулар оҕо дэгиттэр сайдыытыгар оруоллара улахан.
- Бырагыраама тускула, сыала, соруктара, анала, уратыта, методическай торуттэрэ, сурун бириинсиптэрэ.
Оскуолаҕа киириэн иннинээзи саастаах оҕолору уорэхтээьин тускула- озо сааьы киьи олозун биир самай уьулуччу суолталаах кэрдииьинэн сыаналаан, кинини бэйэтин уорэх эйгэтигэр толору кыттааччынан билинэн, озо уонна улахан дьон алтыьан, хас биирдии озо тус уратытын учуоттаан иитэр- уорэтэр улэ араас ньымаларын, корунун уратытык туттуу.
Бырагыраама сыала: регион уратытын учуоттаан, озо тэрилтэтэ иитэр- сайыннарар улэтин ис хоьоонун олорор туолбэтин, дойдутун айылзатын, дьонун -сэргэтин, олозун- дьаьазын, улэтин- хамнаьын уратытын ырытан, онно олозуран, дьуорэлээн ылынарыгар туьуланар.
СОРУКТАР.
-Кыра озо норуотун культуратыгар тирэзирэн, торообут тылынан иитиллэр, атын омуктары кытта тэннэ сылдьан сайдар уорэх эйгэтин ситимин олохтооьун.
-Дьайымал ситимигэр озо конуллэн арыллан оонньуур, сайдар, корон- билэн чинчийэр дьозура, сптабыла табыгастаахтык аьыллар сайыннарар эйгэ усулуобуйатын тэрийии.
-Эти-сиини эрчийии, чэгиэн-чэбдик буолуу, бэйэни харыстанар култуураны инэрии.
-Кыра озо быраабын кэнэтииргэ уонна кини кыазар олозуран, кини сайдыытын, омук быьыытынан бэйэтин бас билиниитин, бэйэтигэр эрэлин, эппиэтинэьин тус озозо туьаайан иитии.
-Уорэтии ис хоьоонугар озо толкуйдуур, ырытар, таба санарар, айар дьозурун аныгы сайыннарыылаах улэ ньымаларын туьанан сайыннарыы.
1.2 Бырагыраама туолуутун сабазаланар ситиьиилэрэ.
(Оҕо саадын коллектива бэйэтэ быһаарыытынан үлэтигэр туттарыгар)
Чинчийии хайысхалара:
1. Оскуолаҕа киирэр оҕо сүрүн уонна дэгиттэр үѳрүйэхтэрин сылыктааhын:
- Чѳл турук. Бэйэни кѳрүнүү-хараныы, харыстаныы, сэрэхтээх буолуу туhунан сүрүн ѳйдѳбүллэри олохсутууну сылыктааhын.
- Тѳрүт култуура. Сиэр-үгэс олохсуйуутун, норуот кутун-сүрүн, үтүѳ ѳйүн-санаатын и эриниитин, ийэ тылга, атын омук култууратыгар интэриэс үѳскээhинин сылыктааhын.
- Тобуллаҕас ѳй. Сүрүн үѳрэнэр үѳрүйэҕин, билэр-кѳрѳр баҕатын, тобулук ѳйүн сайдыытын сылыктааhын.
2. Сиэр-майгы сайдыытын сылыктааhын.
3. Иитэр-сайыннарар эйгэни сылыктааhын.
Чѳл турук
а) Кэрэ сэбэрэлээх, чэнчис буоларга эйиэхэ туох нааданый? Баар маллартан талан ыл. Тэрилэ: суунар-тараанар тэриллэри (сиэркилэ, былатыак, соттор уо.д.а) сэргэ араас оонньуурдар, үѳрэх тээбириннэрэ, кинигэлэр.
Түмүк: сѳптѳѳх тэрили хомуйдаҕына - 2 балл, сыhыана суох малы ыллаҕына эбэтэр биир-икки мал умнууга хааллаҕына 1 балл.
б) Олорор дэриэбинэҥ, улууhуҥ аатын, дьиэҥ аадырыhын, телефонуҥ нүѳмэрин эт. Түмүк: барытын толору ааттаатаҕына 2 балл, ситэ эппэтэҕинэ 1 балл, хаста да буккуллар, үгүстүк мунаарар түгэнигэр балл турбат.
в) Киhи доруобуйатыгар буортуну уонна туhаны оҥорор ойуулары тус туhунан наардаа. Тэрилэ: 10-15 араас ойуу (табах, арыгы, зарядкалыы сылдьар оҕо, фрукта, оҕуруот аhа уо.д.а). Түмүк: барытын сѳпкѳ наардаатаҕына - 3 балл, биирдэ сыыстаҕына - 2 балл, онтон ыарырҕаттаҕына - 1 балл.
г) Киhи иэдээҥҥэ эбэтэр алдьархайга түбэстэҕинэ, суhаллык кѳмѳ оҥорор ханнык тэрилтэлэри билэҕиний? Ханнык телефоҥҥа эрийэргин билэҕин дуо? (Суhал кѳмѳ, баhаарынай сулууспа, милииссийэ, МЧС). Түмүк: барытын таба эттэҕинэ - 2 балл, бэйэтин ѳттүттэн эбии сѳптѳѳх эппиэт биэрдэҕинэ - 1 балл эбиллэн биэрэр, биирдэ сыыстаҕына - 1 балл)
д) Светофору уруhуйдаа. Хас биирдии ѳҥ тугу сэрэтэрин быhаар. Тэрилэ: илиис, араас ѳҥнѳѳх харандаастар. Түмүк: барытын таба уруhуйдаатаҕына, сѳптѳѳх быhаарыы биэрдэҕинэ - 3 балл, ѳҥүн бутуйан уруhуйдаатаҕына, ол эрээри сѳпкѳ быhаардаҕына - 2 балл, ыарырҕатар түгэнигэр балл турбат.
е) Оонньуу сылдьан алҕас илиигин кыра соҕустук хайа тардыбыккын, хаан тахсыбыт. Бастаан тугу гыныаҥ этэй? Түмүк: Бастакы кѳмѳнү бэйэтэ оҥостор - 2 балл, дьоҥҥо этэр - 1 балл.
ж) Сэрэхтээх буолуу ханнык быраабылаларын билэҕиний? Түмүк: алтаттан үѳhэ быраабыланы эттэҕинэ - 3 балл, 4-5 быраабылаҕа – 2 балл, онтон аллара - 1 балл.
з) Доруобай буоларга ханнык харыстанар уонна чэбдигирдэр сиэри тутуhуохха сѳбүй? Түмүк: режим, зарядка, чэнчистик туттуу, аhылык, харыстанар дьаhаллар тустарынан сиhилии кэпсээтэҕинэ - 3 балл, биири эмэ кѳтүттэҕинэ, ситимнээн сиhилии кэпсээбэтэҕинэ – 2 балл, улахан киhи кѳмѳтүнэн быhыта-орута саҥаран кэпсиир түгэнигэр - 1 балл.
и) Ханнык сахалыы хамсаныылаах оонньуулары билэҕиний? Түмүк: 5-6 оонньууну ааттаатаҕына - 3 балл, 3-4 оонньуу – 2 балл, 1-2 оонньуу – 1балл.
Оҕо чѳл туругун таhымын быhаарыы
Үрдүк таhым (19-24 балл).
Бэриллибит сорудахтарга толкуйдаан, холкутук туттан толору хоруйу биэрэр. Ситимнээн сиhилии кэпсиир. Улахан киhи кѳмѳтүн эрэйбэт. Ыйытыыны ѳйдѳѳбѳтѳҕүнэ хатылыырга кѳрдѳhүѳн сѳп. Д, Е, Ж, З сорудахтарга бэйэтин тус санаатын этэр, быhаарыылары, түмүктэри оҥорор. Бэйэтиттэн эбэн, ситэрэн кэпсиир. Бэйэни кѳрүнүү-хараныы, харыстаныы, сэрэхтээх буолуу, чѳл олох туhунан сүрүн ѳйдѳбүллэри билэр, туох туhалааҕын, буортулааҕын, доруобай буолууну кытта туох ситимнээҕин ѳйдүүр.
Орто таhым (14-18 балл).
Улахан киhи кѳмѳтүн эрэйбэт эрээри сорудаҕы ситимэ суох биир икки эрэ этиинэн быhаарар. Д, Е, Ж, З сорудахтарга сорох түгэҥҥэ быhаарыы биэрбэт, тугу саныырын ситэ эппэт. Бэйэни кѳрүнүү-хараныы, харыстаныы, сэрэхтээх буолуу, чѳл олох туhунан сүрүн ѳйдѳбүллэри билэр эрээри туох туhалааҕын, буортулааҕын, доруобай буолууну кытта туох ситимнээҕин ситэ быhаарбат.
Намыhах таhым (13 баллтан аллара).
Улахан киhи кѳмѳтүгэр, хос быhааран биэриитигэр наадыйар, бэйэтиттэн эбэн кэпсээбэт. Д, Е, Ж, З сорудахтарга бэйэтин тус санаатын сатаан эппэт, быhаарыылары, түмүктэри кыайан оҥорбот. Бэйэтиттэн эбэн кэпсиир дьоҕура ситэ сайдыбатах. Бэйэни кѳрүнүү-хараныы, харыстаныы, сэрэхтээх буолуу, чѳл олох туhунан сүрүн ѳйдѳбүллэри билэр эрээри туох туhалааҕын, буортулааҕын, доруобай буолууну кытта туох ситимнээҕин сатаан быhаарбат.
Тѳрѳѳбүт дойду. Тѳрүт култуура.
а) Дойду былааҕын, дьаралыгын ойуутун булан кѳрдѳр.
Тэрилэ: олорор улууhун, Саха Өрѳспүүбүлүкэтин, Арассыыйа уонна биир атын омук
дойдутун былаахтарын, дьарылыктарын ойуулара.
Түмүк: Кѳмѳтѳ суох барытын сѳпкѳ буллаҕына - 2 балл, улахан киhи кѳмѳтүнэн – 1 балл, хаста да бутулуннаҕына балл турбат.
б) Эн ханнык омуккунуй? Өссѳ атын ханнык омуктары билэҕиний? Түмүк: хас биирдии эппиэккэ 1 балл бэриллэр.
в) Доҕордоhуу, доҕор туhунан ханнык ѳс хоhооннорун билэҕиний? Эппит ѳс хоhоонун ис суолтатын быhаар.
Түмүк: Хас биирдии этиллибит ѳс хоhоонугар 1 балл, ис хоhоонун таба быhаарар түгэнигэр түмүк баллыгар эбии 2 балл эбиллэр.
г) Ханнык баҕарар норуот айылҕаны харыстыыр үгэстээх, сахаларга эмиэ баар. Ханнык үгэhи билэргин уруhуйдаа. Тэрилэ: илиис кумааҕы, харандаас.
Түмүк: ис хоhоонун арыйдаҕына 2 балл бэриллэр.
д) Ханнык фольклор кѳрүҥнэрин билэҕин, ааттаа. Холобурдаа. Түмүк: фольклор бары кѳрүҥүн ааттаатаҕына - 3 балл, улахан аҥарын – 2 балл, 4-5 кѳрүҥҥэ холобурдаатаҕына эбии 1 балл бэриллэр.
е) Ыhыах диэн тугуй? Ыhыаҕы ойуулуур тыллары ааттаталаа. Атын омук ханнык бырааhынньыгын билэҕиний?
Түмүк: ыhыах туhунан сүрүн ѳйдѳбүлү эттэҕинэ, ойуулуур тыллары буллаҕына (сайыны кѳрсүү, алгыс, оhуохай, кымыс иhиитэ, ат сүүрдүүтэ уо.д.а) - 2 балл, ситэтэ суох хоруйга – 1 балл, атын омук үгэскэ киирбит бырааhынньыгын ааттаатаҕына эбии 1 балл бэриллэр.
ж) Саха норуота дьиэҕэ-уокка сылдьан тутуhар ханнык үгэстэрин билэҕиний? Ханнык үгэhи билэргин уруhуйдаа. Тэрилэ: илиис кумааҕы, харандаас. Түмүк: уруhуйун ис хоhоонун арыйдаҕына 2 балл бэриллэр, ис хоhоонун, суолтатын арыйбат түгэнигэр 1 балл.
Оҕо билиитин тѳрүт култуураҕа сыhыанын таhымын быhаарыы
Үрдүк таhым (20 баллтан үѳhэ).
Бэриллэр сорудахтары, ыйытыылары толкуйдаан, болҕомтолоохтук улахан киhи кѳмѳтѳ суох толорор. Г, Д, Е, Ж сорудахтарга биэрбит хоруйун ис суолтатын быhаарар, ситимнээн кэпсиир, бэйэтин олоҕор буолбут түгэннэри холобур туттар.
Орто таhым (16-19 балл).
Бэриллэр сорудахтары, ыйытыылары улахан киhи кѳмѳтѳ суох толорор. Г, Д, Е, Ж сорудахтар хоруйдарын ис суолтатын ситэ арыйбат. Ситимэ суох быhаарыылары биэриэн сѳп. Бэйэтин олоҕор буолбут түгэннэри тирэх оҥостубат.
Намыhах таhым (15 баллтан намыhах).
Улахан киhи кѳмѳтүн, эбии быhаарыылары кэтэhэр. Г, Д, Е, Ж сорудахтарга биэрбит хоруйдарын ис суолтатын быhаарбат. Сорох ыйытыыларга эппиэт биэрбэт эбэтэр биир икки эрэ тылынан хоруйдуур. Олоххо буолбут түгэннэрин тирэх оҥостубат.
Тобуллаҕас ѳй
Айар, ѳйгѳ оҥорон кѳрѳр дьоҕур
Бэриллибит фигураҕа эбии айан оноhукта оҥор. Тэрилэ: А4 кумааҕыга биир геометрическай фигура уруhуйа, араас ѳҥнѳѳх харандаас. Түмүк: 5-6 бытархай деталлаах, араас ѳҥүнэн киэргэтиллибит буоллаҕына - 3 балл, 4-3 деталлаах, ситэтэ суох кыраскалаах – 2 балл, 1-2 деталлаах – 1 балл.
Өйгѳ тутан хаалар дьоҕур, болҕомто
Туох уларыйбытын таай. Тэрилэ: остуолга 5 араас оонньуур ууруллар. Оҕо 1 мүн. болҕойон кѳрѳрүгэр сорудах бэриллэр. Ол кэнниттэн оҕо кѳрбѳт кэмигэр оонньуурдар миэстэлэрин атастаhыннарыллар. Оҕо ханнык оонньуур миэстэтэ уларыйбытын таайыахтаах. Түмүк: оонньуу 3 тѳгүл ыытыллар. Биир сырыыга икки оонньууру тэҥинэн миэстэтин уларытыахха сѳп. Маны таайбыт оҕоҕо 3 балл, иккитэ 1 оонньуур уларыйбытын таайбыт оҕоҕо 2 балл.
Ылынар, сылыктыыр үѳрүйэх
Тарбахтарын иминэн туохтан оноhуллубутун бил уонна быhаар. Тэрилэ: мѳhѳѳччүк иhигэр тимиртэн, ѳстүѳкүлэттэн, мастан, түүттэн, таҥастан оноhуллубут
предметтэр. Түмүгэ: барытын сѳпкѳ таайдаҕына - 2 балл, 1-2-тэ сыыстаҕына - 1 балл, хаста да бутулуннаҕына балл бэриллибэт. Амсай. Туох аhый, таай. Тэрилэ: минньигэс, аhыы, туустаах астар (5-6). Түмүк: барытын сѳпкѳ таайдаҕына - 2 балл, 1,2 сыыстаҕына - 1 балл, хаста да бутулуннаҕына балл бэриллибэт.Иhит. Туох тыаhай, быhаар. Тэрилэ: магнитофоҥҥа уhуллубут дудочка оонньуур, кумааҕы хачыгырыыр, уу таммалыыр, тыал түhэр, этин этэр, хаар хаачыргыыр тыастара, сылгы кистиир, ынах маҥырыыр саҥата. Түмүк: барытын сѳпкѳ таайдаҕына 3 балл, 2 сыыhаҕа - 2 балл, хаста да бутулуннаҕына балл турбат.
Сытырҕаа. Тугуй, таай. Тэрилэ: луук, оҕурсу, дьаабылака, мыыла, шоколад, сибиэhэй хаhыат. Түмүк: барытын сѳпкѳ таайдаҕына - 2 балл, биирдэ сыыстаҕына - 1 балл.
Билэ-кѳрѳ сатыыр кѳҕѳ
Кимиэхэ туох тэрил наадатын наардаан уур. Тэрилэ: араас идэлээх дьон ойуута, кинилэргэ сѳптѳѳх туспа карточкаҕа туттар тэриллэр ойуулара (6-7 араас идэ). Түмүк: барытын сѳпкѳ уурдаҕына - 3 балл, 1-2 сыыстаҕына -2 балл, хаста да бутулуннаҕына балл турбат.
Сорудаҕы истэр, ылынар уонна толорор дьоҕура
Тэтэрээт килиэккэтин тутуhан үлэлээ. Мин хайа диэки хас киллиэккэни сурааhынныыргын этэн иhиэм, ону эн илиискэ кѳнѳ сурааhынынан тардан ис. Хас килиэккэни тардаргын эмиэ этиэм. Тардан бүттэххинэ салгыы хайа диэки бараргын этэрбин кэтэhэн олор, онтон сорудахпын салгыы толоруоҥ. Диктант: 3 килиэккэни үѳhэ бар, 3 килиэккэни уҥа диэки, 1 килиэккэни аллара, 2 килиэккэни хаҥас диэки, 1 килиэккэни аллара, 1 килиэккэ уҥа диэки тарт, 1 килиэккэ аллара, 2 килиэккэ уҥа диэки, 3 килиэккэ үѳhэ, 3 килиэккэ уҥа, 1 килиэккэ аллара, 2 килиэккэ ханас, 1 килиэккэ аллара, 1 килиэккэ уна диэки, 1 килиэккэ аллара, 2 килиэккэни уҥа диэки тарт. Тэрилэ: 1 кылааска туттуллар килиэккэ тэтэрээт илииhэ, уруучука. Түмүк: сѳпкѳ толордоҕуна – 3 балл, килиэккэ таhынан тартаҕына, 1-2 алҕастаах буоллаҕына – 1 балл.
Толкуйдуур дьоҕура
Ордугу бул. Тоҕо?
- сибиитэрэ, саппыкы. Ырбаахы, ыстаан (саппыкы)
- чымадаан, суумка, кинигэ, рюкзак (кинигэ)
- чэй, ыскаатар, килиэп, кэтилиэт (ыскаатар)
Тэрилэ: ыйытыыга сѳп түбэhэр ойуу. Түмүк: сѳп эппиэт аайы 1 балл.
Уратытын быhаар:
- тайах уонна таба тугунан маарыннаhалларый?
- бэс харыйаттан туох уратылааҕый? Тугунан маарынныырый?
- адьырҕа кыыл туох уратылааҕый?
Түмүк: үс-түѳрт маарыннаhар ѳрүтүн, быhаарыытын сѳпкѳ эттэҕинэ 2 балл, биир-икки майгыннаhар ѳрүтүн эттэҕинэ 1 балл, сорудаҕын сатаан онорботоҕуна эбэтэр киhиэхэ ѳйдѳммѳт гына кэпсээтэҕинэ балл ылбат.
Оҕо тобуллаҕас ѳйүн таhымын быhаарыы
Үрдүк таhым (21-26 балл).
Сорудаҕы биэрэр кэмҥэ болҕомтолоохтук истэр, таба толорорго интэриэстээх. Улахан киhи кѳмѳтѳ суох оҥорор, мунаардаҕына чуолкайдыыр ыйытыылары биэриэн сѳп. Үлэлиир кэмигэр тус бэйэтин ньыматын, сатабылын буларга кыhаллар. Анал дьарыкка, оонньуу кэмигэр ылбыт билиитин, сатабылын туhанар. Толкуйдаан оҥоро сатыыр, бэйэтигэр эрэллээхтик туттар, саҕалаабытын тиhэҕэр тиэрдэргэ кыhаллар. 1 сорудаҕы толороругар араас дьүhүнү дьүѳрэлээн туттар, үлэтэ элбэт деталлаах. 2, 3, 4, 5, 6 сорудахтары толорор кэмигэр чинчийэр, ырытар, сылыктыыр, тойоннуур, бэйэтин сыаналыыр тыллары тоҕоостоохтук туттар, алҕаьын тута кѳннѳрѳр. Оҥорбут үлэтиттэн астынар, дуоhуйууну ылар.
Орто таhым (15-20 балл).
Сорудаҕы толорор кэмигэр улахан киhиттэн тирэх кѳрдүүр, хос хатылыырыгар кѳрдѳhѳр. Сорудаҕы биэрэр кэмҥэ болҕойон истэр эрээри, бэйэтигэр соччо эрэлэ суохтук туттар. Күннээҕи олохтон ылбыт билиитин, сатабылын тирэх оҥосторго кыhаллар. Толкуйдаан оҥоро сатыыр эрээри бытааннык хоруйдуур. 1 сорудаҕы толороругар бытархай детала, дьүhүнэ аҕыйах, 2, 3, 4, 5, 6 сорудахтары толорор кэмигэр ырытар эрэ тыллары туттуон сѳп. Алҕаhын тута кѳннѳрѳр.
Намыhах таhым (14-тэн аҕыйах балл).
Хас да сырыыга ыйытыыны ситэ ѳйдѳөмүѳн сѳп, ситэтэ суох эппиэттэри биэрэр. Бэйэтигэр эрэлэ суохтук туттар. Сорудаҕы толороругар улахан интэриэhэ суох, тиэтэйиэн, тиhэҕэр тиэрдимиэн сѳп. 1 сорудаҕы толороругар уруhуйун ис хоhооно дьадаҥы, биир эрэ дьүhүнү туттуон сѳп. 2, 3, 4, 5, 6 сорудахтары толороругар саҥата суох оҥоруон, биирдии тылынан эппиэт эрэ биэриэн сѳп.
Сиэр-майгы сайдыытын сылыктааhын
Майгы-сигили
а) Этиини иhирэх тыл кѳмѳтүнэн ситэр:
- Ийээ, бачыыҥкабын….
- Коля, харандааскын…
- Эт эрэ….. хас чаас буолла?
Түмүк: сѳптѳѳх тыллары таба туhанан саҥардаҕына 2 балл, биир сырыыга хоруй биэрбэтэҕинэ 1 балл.
б) Дьон майгытын сирэйгинэн-хараххынан ойуулаан кѳрдѳр:
- кыыhырбыт;
- үѳрбүт;
- хомойбут;
- сэргээбит;
- санаата түспүт;
- мичээрдээбит.
Түмүк: сорудаҕы кыбыстыбакка ис ѳйдѳбүлүн таба биэрэр түгэнигэр 2 балл, мунаарар, уhуннук толкуйга түhэр, ситэ арыйбат түгэнигэр 1 балл, 2-3 сырыыга тугу да кѳрдѳрбѳт түгэнигэр балл турбат.
в) Үтүѳ уонна куhаҕан кэмэлдьилээх киhи туhунан ѳс хоhоонун эт. Суолтатын быhаар. Түмүк: 4-5 ѳс хоhоонун этэн суолтатын быhаардаҕына 3 балл. Өс хоhоону этэр, сорох сырыыга суолтатын быhаарбат түгэнигэр 2 балл, 1-2 ос хоhоону этэр, суолтатын быhаарбат 1 балл.
г). Куhаҕан уонна үчүгэй ѳйдѳбүллэри быhаар. Улахан киhи ыйытыы биэрэр, оҕо хоруйдуур.
- оҕо ийэтигэр кѳмѳлѳhѳрѳ….? (үчүгэй)
- уулуссаҕа оонньуура…? (куhаҕан)
- уотунан оонньуура?
- эйэҕэс оҕо?
- тарбаҕын эмэрэ?
- иллээх оҕолор?
- уулуссаҕа бѳҕү ыhара?
- театрга, музейга улаханнык айдаарара?
- доҕоругар бэлэх биэрэрэ?
Түмүк: барытыгар сѳп эппиэт – 2 балл, биирдэ сыыстаҕына - 1 балл.
д) Биир эмэ сѳбүлүүр оонньууҥ быраабылатын кэпсээ.
Оҕоҕо бэриллэр ыйытыылар: оонньуу быраабылатын тоҕо тутуhабыт? Арай быраабылата суох буоллун? (оонньуу ханнык баҕарар кѳрүҥэ буолуон сѳп: остуол, хамсаныылаах) Түмүк: быраабылатын сиhилии кэпсээтэҕинэ, ыйытыыларга сѳптѳѳх хоруйу биэрдэҕинэ – 3 балл, быраабылатын билэр эрээри ыйытыыларга ситэтэ суох эппиэттиир түгэнигэр – 2 балл, хайдах оонньуурун эрэ кэпсиир, ыйытыыга ситэтэ суох эппиэттиир – балл турбат.
е) Сорудаҕа: дьон-сэргэ ортотугар, общественнай миэстэҕэ сылдьыы ханнык бырааабылаларын билэҕиний?
Түмүк: алтаттан үѳhэ быраабыланы эттэҕинэ - 3 балл, 4-5 быраабылаҕа – 2 балл, онтон аллара - 1 балл.
ж) Түгэни ырыт: таhырдьа соҕотоҕун оонньуу сылдьыбыккын. Арай эн аттыгар биир билбэт оҕоҥ тиийэн кэлбит. Саҥата суох эн хайдах оонньуургун кѳрѳн турбут. Ыйытыылар: Кинини кытта эн хайдах билсиэҥ этэй? Тугу ыйыталаhыаҥ, кэпсэтиэҥ, оонньуоҥ этэй? Эбэтэр хайыаҥ этэй? Ол туhунан кэпсээннэ оҥор эрэ. Түмүк: иhирэх уонна бодоруhар тыллары туттар, ыйыталаhар, бииргэ оонньуурга ыҥырар, ситимнээн кэпсиир – 3 балл, судургутук кэпсэтэр, тута оонньото ыҥырар – 2 балл, аҕыйах тылынан ыйыталаhар, бииргэ оонньуурга ыҥырбат - 1 балл.
Оҕо сиэр-майгы ѳттүнэн сайдыытын таhымын быhаарыы
Үрдүк таhым (15-18 балл).
Үтүѳ-мѳкү ѳйдѳбүллэри, киhи ис туругун араарар, кѳхтѳѳхтүк кыттар. Дьон-сэргэ ортотугар, общественнай миэстэҕэ сылдьыы сүрүн быраабылаларын билэр. Иhирэх уонна бодоруhар тыллары кэпсииригэр табыгастаахтык туттар. Бэрээдэк уонна быраабыла диэн ѳйдѳбүллэри билэр, тоҕо наадатын сатаан быhаарар. Тылын саппааhа баай, ситимнээх саҥата сайдыбыт.
Орто таhым (11-14 балл).
Үтүѳ-мѳкү ѳйдѳбүллэри билэр, дьон-сэргэ ортотугар, общественнай миэстэҕэ сылдьыы сорох сүрүн быраабылаларын ситэ билбэт, тоҕо тутуhуллуохтааҕар улахан болҕомто уурбат. Иhирэх уонна бодоруhар тыллары аҕыйахтык туттар. Бэрээдэк уонна быраабыла ѳйдѳбүллэри билэр эрээри сороҕор тоҕо наадатын ситэ быhаарымыан сѳп. Ситимнээн кэпсииригэр ыарырҕатар.
Намыhах таhым (10 баллтан аллара).
Ыйытыыларга хоруйдууругар улахан киhи кѳмѳтүн эрэйэр, бодоруhар сатабыла ситэ сайдыбатах, тылын саппааhа аҕыйах, ситимнээх саҥата ситэ сайдыбатах, сүрүн быраабылалары билэр эрээри тоҕо тутуhуохтааҕын үгүс сырыыга быhаара сатаабат, киhини кытта кэпсэтэригэр муҥкуктук туттар, саҥата кыра.
Сэhэргэhии
(С.Банков методикатынан)
Сыала: Сиэр-майгы ѳттүнэн сайдыытын сылыктааhын. Сылыктааhын оҕону кытта биирдиилээн ытыллар. Күҥҥэ биир түhүмэх ыытыллар.
Бастакы түhүмэх.
1. Толору ааккын, баhаалыста, эт (араспаанньата, аата, аҕатын аата).
2. Аҕаҥ, ийэҥ толору аатын билэҕин дуо? Ааттаа.
3. Аҕаҥ, ийэҥ ханна үлэлииллэрий? Кинилэр курдук буолуоххун баҕараҕын дуо? Тоҕо?
4. Учуутал, быраас, иистэнньэҥ тугу гыналларый? Онтон атыыhыт, милиционер?
5. Сааhыҥ хаhый?
6. Эдьиийдээххин, балыстааххын дуо? Убай, быраат баар дуо? Бииргэ тѳрѳѳбүттэриҥ дуу,
тастыҥ дуу? Хайалара аҕаный, балыhый? Ону хайдах быhаардыҥ?
7. Сиэр-майгы ханнык быраабылатын билэҕиний? Ону хайаан да тутуhаллар дуу, биирдэ эмэ дуу?
8. Эн санааҕар, дьиэҕэр, оҕо саадыгар эйиигин тоҕо таптыылларый?
9. Эн тугу сыыhа оҥоробун дии саныыгын? Ону хайдах кѳннѳрүѳххүн сѳбүй?
10. Оҕолор оскуолаҕа тугу гыналларый?
11. Оскуолаҕа киириэххин баҕараҕын дуо? Тоҕо? Киhи тоҕо ааҕар, суруйар, суоттуур буолуохтааҕый?
12. Ыт оҕото атаҕын суола муостаҕа хааллаҕына тугу гыныаххыный?
13. Улааттаххына ким буолуоххунуй?
14. Хайдах киhи буолуоххун баҕараҕыный?
Иккис түhүмэх.
1. Олеся - украинка, Чубо - молдаванин (национальнай кѳстүүмнээх оҕолор ойуулара), оттон эн омугуҥ? Тоҕо итинник саныыгыный?
2. Арай эн атын дойдуга күүлэйдии барбыккын, ийэҕин олус ахтыбыккын, сурук суруйарга санаммыккын. Ханнык аадырыска суруккун ыытыаххыный?
3. Тѳрѳѳбүт сириҥ аатын билэҕин дуо?
4. Ханнык дойдуга олороҕунуй?
5. Россияттан атын ханнык дойдулар баалларый?
6. Ханнык дойдуга олоруоҥ этэй? Тоҕо?
7 Дьон эйэлээхтик, дьоллоохтук олороллоругар тугу гыныахха сѳбүй?
8. Сэрии диэн тугуй? Туох куhаҕаннааҕый? Эйэ диэн тугуй?
9. Эн доҕордооххун дуо? Тугу гыныаҥ этэй, ѳскѳтүн:
а) дьарык кэмигэр иитээччи ыйытыытыгар хоруйдаабатаҕына?
б) кими эмэ атаҕастаатаҕына?
в) ким эмэ кинини атаҕастаары гыннаҕына?
10. Эн атын киhи кинигэтин алҕас хайа тарпыккын. Ким да кѳрѳбѳтѳх. Тугу гыныаххыный?
11. Ийэҕинээн автобуhунан айаннаан иhэҕин, олус сылайбыккын. Ийэҥ улахан суумка тутуурдаах. Түннүк таhыгар миэстэ босхолонно. Эн хайыаҥ этэй?
Үhүс түhүмэх. Түгэни олохтооhун.
Хамсаныылаах оонньуу «Атаххын инчэтимэ»
Сыала: Күрэхтэhии кэмигэр оҕолор бэйэ бэйэлэригэр кѳмѳлѳсүhүүлэрин, сиэрдээх быhыыларын кэтээн кѳрүү. Ис хоhооно. Оҕолор икки бѳлѳххѳ арахсаллар. Хос ортотугар кута ойууланар. Бѳлѳхтѳргѳ кутаны туоруурга аналлаах 3 хаптаhын бэриллэр. Хамаандалар хаптаhыннары хардары-таары ууран кута нѳҥүѳ түргэнник туоруурга күрэхтэhэллэр. Ол кэмҥэ ыытааччы мүччүргэннээх түгэни олохтуур - кута ортотугар биир оҕо 2 хаптаhына «тимирэн» хаалар (ыытааччы 2 хаптаhыны ылар). Бу түгэҥҥэ оҕолор сыhыаннарын кэтээн кѳрүллэр.
Түмүгү таhаарыы
Бастакы түhүмэх.
1. Араспаанньатын, аатын, аҕатын аатын толору эттэҕинэ – 3 балл; Араспаанньатын, аатын эрэ эттэҕинэ – 2 балл, аатын эрэ ааттаатаҕына – 1 балл.
2. Аҕатын, ийэтин аатын толору эттэҕинэ – 3 балл; Араспаанньатын, аатын эрэ эттэҕинэ – 2 балл, аатын эрэ ааттаатаҕына – 1 балл.
3. Аҕата, ийэтэ ханна, тугу үлэлииллэрин быhаардаҕына, ыйытыыга толору эппиэттэтэҕинэ - 5 балл; Үлэлиир сирдэрин ааттыыр, ыйытыыга ситэтэ суох хоруйдуур буоллаҕына – 3 балл, ситэ билбэт буоллаҕына – 1 балл.
4. Идэлэр суолталарын толору быhаардаҕына – 5 балл (Холобур: быраас ыарыыны эмтиир ньыманы булар, ыарыыны суох гынар); биир эмэ идэни ситэтэ суох быhаардаҕына 1 балл кѳҕүрээн иhэр.
5. Толору эттэҕинэ - 1 балл.
6. Ыйытыыга барытыгар толору, чуолкайдык хоруйдаатаҕына – 5 балл, биир-икки ыйытыыга ыарырҕаттаҕына – 4 балл, биир эрэ ыйытыыга эппиэттээтэҕинэ – 1 балл.
7. Сиэр-майгы быраабылатыттан 7 ордугу эттэҕинэ - 5 балл, онтон 4-6 быраабыланы биллэҕинэ – 3 балл, онтон аҕыйахха – 1 балл.
8. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ - 3 балл, ыарырҕаттаҕына – 2 балл, бастакы эрэ ыйытыыга эппиэттээтэҕинэ -1 балл.
9. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ - 3 балл, ыарырҕаттаҕына – 2 балл, биир эрэ ыйытыыга эппиэттээтэҕинэ - 1 балл.
10. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл.
11. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл.
12. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл.
13. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл.
14. Ыйытыыга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл.
Үрдүк таhым: 51-38 балл.
Орто таhым: 37-29 балл.
Намыhах таhым: 28 –тан аҕыйах балл.
Иккис түhүмэх.
1 – 8 ыйытыыларга толору эппиэттээтэҕинэ, быhаардаҕына - 3 балл, биир тылынан эттэҕинэ – 2 балл, быhаарбатаҕына - 1 балл туруоруллар.
9. а) иитээччи ыйытыытыгар хоруйдаатаҕына – 1 балл;
б) кими эмэ атаҕастаатаҕына –2 балл;
в) ким эмэ кинини атаҕастаары гыннаҕына – 2 балл турар.
Үрдүк таhым - уопсайа –5 балл;
Ортоку таhым - икки ыйытыыга хоруйдаатаҕына - 3-4 балл;
Намыhах таhым – биир ыйытыыга ситэтэ суох хоруйдаатаҕына – 1 балл бэриллэр.
10. Үрдүк таhым - 3 балл. Оҕо алҕаhын билинэр, оҕоҕо баран аhаҕастык кэпсиир.
Кинигэни абырахтыан баҕарар;
Ортоку таhым - 1 балл. Абырахтыан баҕарар эрээри алҕаhын аhаҕастык билиммэт;
Намыhах таhым – 0 балл. Билиммэт. Кистиир. Тугу гыныахтааҕын билбэт. Эбэтэр атыылаhан ылан кистээн уларытар.
11. Үрдүк таhым - 5 балл. Ийэтин олордор. Тоҕо олордорун быhаарар;
Ортоку таhым - 2 балл. Бэйэтэ олоруон баҕарар эрээри ийэтин олордор. Бутуллар. Ситэтэ суох быhаарар;
Намыhах таhым – 1 балл. Бэйэтэ олорор.
Үрдүк таhым: 45 - 35 балл.
Орто таhым: 34 - 26 балл.
Намыhах таhым: 25-тэн аҕыйах балл.
Үhүс түhүмэх.
Түгэни олохтооhун. Хамсаныылаах оонньуу «Атаххын инчэтимэ».
Күрэхтэhии кэмигэр оҕолор бэйэ бэйэлэригэр кѳмѳлѳсүhүүлэрин, сиэрдээх быhыыларын кэтээн кѳрүү барар.
Түмүк таhаарыы.
Үрдүк таhым – 3 балл. Олохтоммут түгэни тута ѳйдүүр, ханнык оҕотуттан тутулуга суох тута кѳмѳлѳhѳргѳ кыhаллар. Ордук хаптаhынын биэрэр.
Орто таhым – 2 балл. Ким эмэ санаттаҕына, этэн биэрдэҕинэ кѳмѳлѳhѳр.
Намыhах таhым – 1 балл. Түгэни ѳйдѳѳбѳт. Кѳмѳлѳспѳт. Атын киhи мүччүргэннээх түгэҥҥэ түбэспититтэн иhигэр үѳрэр. Туhанар.
Түмүк таhаарыы.
Үрдүк таhым. 99 – 69 балл.
Орто таhым. 70 -55 балл.
Намыhах таhым. 54-тэн аҕыйах балл.
1.3.Иитэр-сайыннарар эйгэни сылыктааһын
Сыала-соруга - оҕо инники сайдыытын хааччыйар эйгэ туругун быhаарыы. Сылыктааhын: кэтээн кѳрүү, сэһэргэһии, дьон санаатын хомуйуу (анкетирование), бэрэбиэркэлээhин курдук ньымаларынан ыытыллар.
Сылыктааhыны оҕо тэрилтэтин сэбиэдиссэйэ, методиhа, улуус үѳрэҕин салаатын үлэhиттэрэ, общественнай тэрилтэлэр, төрөппүттэр түмсүүлэрэ ыытыахтарын сѳп. Иитэр-сайыннарар эйгэни сылыктааhыны маннык сүрүн таhымнарга араарыахха сѳп: үрдүк, орто, намыhах.
Үрдүк таhым:
оҕо тэрилтэтин ис-тас бараана:
Оҕо аhыыр, оонньуур, сынньанар, эт-хаан ѳттүнэн сайдар, эмтэнэр-томтонор, кэрэ эйгэтиниин алтыhар усулуобуйата Сан ПиН 2.4.1.1249.03, баhаартан куттала суох буолуу ирдэбилигэр эппиэттиир; оҕо тэрилтэтин материальнай кыаҕын сайыннарарга кѳрүллүбүт үп-харчы уонна бюджет таhынан ѳлѳрүллүбүт үп сѳпкѳ аттарыллар;
оҕо тэрилтэтин үлэтин тутула: иитэр-сайыннарар үлэ тѳрѳппүт, оҕо интэриэстэрин учуоттуур, оҕо бары ѳттүнэн сайдарын толору хааччыйар;
туhааннаах тэрилтэлэри, оскуоланы кытта ыкса ситимнээхтик үлэлиир;
оҕо тэрилтэтин үлэтин тэрийии:
- оҕо тѳрѳѳбүт тылынан сайдар, норуотун култууратын билсэр усулуобуйата тэриллибит;
- оҕо күннээҕи олоҕор баҕа ѳттүнэн дьарыктанар, кѳҥүлүнэн оонньуур, үлэлиир усулуобуйата тэриллибит;
- дьыл кэмин, салгын температуратын кѳрдѳрүүтүнэн оҕо күҥҥэ иккитэ салгыҥҥа, айылҕаҕа сылдьыыта олохтоммут.
оҕону кытта бодоруhар, иитэр-үѳрэтэр дьон.
- бары ѳттүнэн компетентнай, сайдыылаах, оонньууну тэрийэр сатабыллаах, оҕоҕо сылаас сыhыаннаах, сиэрдээх, анал педагогическай үѳрэхтээх үлэhитинэн толору хааччыллыбыт.
Орто таhым:
Оҕо тэрилтэтин ис-тас бараана, оҕо тэрилтэтин үлэтин тутула, оҕо тэрилтэтин үлэтин тэрийиитэ, оҕону кытта бодоруhар, иитэр-үѳрэтэр дьонунан хааччыллыыта ирдэбилгэ ситэ эппиэттээбэт түгэнигэр, ситэ дьаhаныллыбатах буоллаҕына ситэтэ суох таhымнаахха тэҥнэhэр.
Намыhах таhым:
Ирдэбиллэр сүнньүнэн эппиэттээбэт, дьиэ-уот капитальнай ѳрүмүѳҥҥэ наадыйар, оҕо доруобуйатыгар, иититигэр, сайдыытыгар кутталлаах, куhаҕан ѳттүнэн охсуулаах, программа ирдэбиллэрэ олоххо киирбэт буоллахтарына – сѳбѳ суох таhымнаах диэн сыаналанар.
2021-2022 уорэх сылыгар иитэр улэ календарнай былаана
Ыытыллар кэмэ | Модуль | |||||
«Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация» | «Патриотическай иитии» | «Конкурснай хамсааhын» | «Экологическай иитии» | «Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ» | Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит | |
Бала5ан ыйа | «Үлэ барыта үтүөлээх» | «Төрөөбүт дойду туохтан са5аланар» «Дьиэ кэргэн туохтаа5ар да ордук» | Фото-конкурс «Мин сайыным» | Экскурсия «Күhүҥҥү мастар» «үрдүк үүнүү» (урожай) | Бэсиэдэ «Куммут эрэhиимэ», «Буортулаах кэмэлдьи» Аа5ыы «Мойдодыр» К. Чуковский, «Юля-чистюля» З.Бяльковская Сюжеттаах оонньуу «Балыыhа» | «Улэлиир остуолу тэринээhин, сэрэтии техниката» |
Алтынньы | «Участаастакпытын хомуйуох» | «Мин Дьокуускай куоратым!» «Мин куоратым билиилээх дьоно» «Мин эбээм уонна эhээм» | «Күhүҥҥү фантазия» | Айыл5а тэрилиттэн оҥоhуу «Кырдьа5ас киhи кунэ» Дидактическай онньуу «Куhа5ан-үчүгэй», «Мин көмөм», «Туох буолуо этэй?» | Хамсаныылаах оонньуу «Бэйэбит бэлиэбитигэр» «Мин - пешеходпун уонна пассажирбын» | «LEGO конструкторы кытта билсиhии» |
Сэтинньи | «Медсестра үлэтэ» Лото «Идэ» | «Арассыйа күүhэ – норуоттар cомо5олоhууларыгар» «Мин төрөөбүт дойдум – Арассыыйа» «Ийэм таптала күннээ5эр күүстээх» | «Сомоло5оhууга биhиги кууспут» | «Чыычаахтар куннэрэ» «Кымырда5ас дьиэтигэр ыксаабыт» | «Ийэ, а5а, мин спортивнай дьиэ кэргэн» «Спорт көрүҥүн ааттаа» | «Мин уонна ийэм» Киhи фигуратын моделируйдааhын |
Ахсынньы | «Библиотека5а» | «Өбүгэбит олохторо» «Саха бала5ана» «Нуучча норуотун культурата уонна үгэhэ» «Русь дьоро куннэрэ» | «Моруос о5онньор уhанар дьиэтэ» | «Чыычаахтарга кормушка» оҥоhуу Экологическай остуоруйалары аа5ыы | «Быраас кабинетыгар экскурсия» «Айболит» К. Чуковский аа5ыы | «Зоопарка5а кыыллар» |
Тохсунньу | «Үүнээйилэри харайарга үөрэтэбит» | Фотовыставка «Саҥа дьыл» «Арассыыйа5а идэ билиитин күнэ» | «Күүрээн кыhын» | Акция «Чыычаахтары аhат» | «Дьаарбайыыга hулуччулаах ситуациялар» «Бөрө уонна 7 хоhуол о5олоро», «Буратино» А. Толстой , «Котауси и Мауси»К.Чуковский аа5ыы | «Биhиги олорор дьиэбит» |
Олунньу | «Төрөөбүт дойдуну көмүскүүр идэ» | «Биhиги тула Аан дойду» «Ким ханнык дойдуга олороруй?» «Омук» «Биhиги аармыйабыт» | «А5а сатаабата5а диэн суох!» | «Хаарынан уонна мууhунан эксперименнар» «Харыйа остуоруйата» остуоруйа | Проект «Битэмииннэр хана кистэммиттэрий?» ОЭД «Лук олордобут» Мультфильм «Доруобуйа азбуката», «Сөптөөх аhылык» | «Таҥаhы тиэрдэр фургон» |
Кулун тутар | «Мин дьиэ кэргэним идэлэрэ» «Идэ туhунан хоhооннор» | «Тапталлаах ийэм» «Төрөөбүт дойдубун таптыыбын» | «Аан дойду кэрэтэ» | Акция «Тыаны харыстаа» | Сюжеттаах оонньуу «Баhаарнай» «Куоска дьиэтэ» С. Маршак кубулунуу «Баhаарнай ыттар» Л.Толстой, «Дядя Стёпа» С.Михалков,»Спичка-невеличка» Е.Хоринская аа5ыы | Презентация «Киhи оло5угар роботтар» |
Муус устар | «Ким буолабын?» «Олоххор ким буолуоххун ба5ара5ын?» | «Космонавтика кунэ» «Арассыыйа айыл5атын баайа» | «КосмоЅTAR» | Акция «Хас биир сыыhы бөххө» | «Доруобуйа кунэ» ДЮСШ №8 Экскурсия | «Тыал миэлиҥсэтэ» |
Ыам ыйа | «Үлэ күнэ» | «Кыайыы кунэ!» «Кинилэр хорсун быhыыларынан сиэннэр киэн тутталлар» «Бессмертнай полк» «Арассыыйаны биллэрбит дьон» | «Кыайыы күнэ» | Цикл үүнээйилэри кэтээн көрүү. «Куобах уонна эhэ», «Маша уонна эhэ», «Бөххө миэстэ суох» | Викторина «Суол быраабылата» «Светофор» Г.Георгиев, А.Северный, «Переход» О.Тарутин, «Дядя Стёпа милиционер» С.Михалков | «Пульт салайар массыыната» |
Бэс ыйа | Лэпбук «Мин куораппар идэлэр» | «Арассыыйа кунэ» | Асфальтка уруhуй курэ5э «Араас өҥнөөх ытыстар» | «Зоопарк», «Биhиги о5уруоппут», «Дьиэ кыыллара» Флешмоб «Күөх сайыын» | «Дорообо, сайын!» «Дьааттаах уунээйилэр» | «Тыал электростанцията» |
От ыйа | «Учаастакпытын хомуйуох» | «Дьиэ кэргн күнэ» | Фото-конкурс «Супер-семейка» | Сэбирдэх хомуйуу, гербарий оҥоруу | «Ууттан сэрэтиилэр» Уруhуй курэ5э «Светофор наукатын оскуолата» | «LEGO мультик онорор киэбин таhаарыыу» |
2. ҮӨРЭХ БЫРАГЫРААМАТЫГАР ҮӨРЭХ УОБАЛАҺА
«О5о тылын - оьун сайыннарыы»
Үөрэх биир сүрүн соруктарынан буолар.:
Тылдьыты үөскэтии
Тылдьыты байытыы. Хайааһын предметтэр ааттарын, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар тыл саппааһын кэҥэт,
бэлиэлэрэ. Тылы сөргүтэр, түмэр, түмэр
суолтата. Антонимнар оҕолорун тылдьытыгар киллэр, улахан суолталаах тыллар.
Тылдьыты активизациялааһын. Тыл араас чаастарын чопчу туһанар сатабылын тупсар
ис хоһооно.
Тыл дорҕооно
Төрөөбүт тыл дорҕоонун барытын истэ- билэ сатыыр дьоҕуру тупсаран иһиэххэ.
Дикцияны: оҕолору тыл уонна тыл холбоһугун чуолкайдык эт
айылҕа интонацията. "Оҕолору тылгынан ааттаталаа" диэн фонатическай сураҕы тупсар
дорҕоонноохтук иһилин, тылгын чуолкайдаа, чуолкайдаа
тыл (бастаан, ортото, бүтэһигэр). Тыл интонациятын (мелодика, ритмы) сайыннар,
тембр, куолас күүһэ, тэтим).
Тыл грамматическай тутула
Аат ахсаан ааттары, ааты кытта ситимниир дьоҕуру күүһүрдэн биэр
даҕааһын аат туохтуурдары, туохтуурдары кытта туттуллар
даҕааһын ааттар ааттарын тэҥниир, баһыйар степеннэрэ. Тупсар
оҕо биир тылы үөскэтэр дьоҕура, уустук этиигэ туттуллар
араас көрүҥ.
Ситимнээх этии
Тыл диалогическай уонна монологическай форматын тупсар. Сатабылы бөҕөргөт
ыйытыыларга хоруйдаан, төрүт култуураны иитэр, үөрэтэр. Салгыы сайыннар
оҕо коммуникативнай- речнай үөрүйэҕэ. Оҕолору бэйэҥ, хомоөойдук үөрэт,
литературнай текста ис хоһоонун хатылаабакка, утумнаахтык, утумнаахтык
айымньыга ураты матыыптары, характердары кэпсээ. Сатабылы тупсар
сюжетнай хартыыналар серияларынан, сюжетнай хартыыналар тустарынан сэһэннэри оҥороҕун. Оҕолору салгыы үөрэт
ордук личнэй опыттартан, творческай кэпсээннэри көрүүтэ- истиитэ суох оҥорон таһаардыбыт.
Остуоруйалары уонна кыра остуоруйалары оҥорон бэлэмниир дьоҕуру бөҕөргөтөр. Тус- туспа тутарга үөрүйэҕи үөскэт
этиллэр тыллар (описание, кэпсээһин, ырытыы), кинилэр структураларын тутуһан уонна туһанан
этиилэр уонна этиилэр икки ардыларыгар сибээһи олохтооһун араас тииптэрэ.
Оҕолору грамотаҕа үөрэтиигэ бэлэмнээһин
2-4 тылтан этии киириитигэр, боростуой этиилэр чилиэннэригэр эрчилин
олору ыйан туран. Тылы сүһүөххүнэн араартаа, сүһүөххүнэн араартаа,
үс уустук тылы аһаҕас сүһүөхтэринэн араартаа. Оҕолор буукубаларынан билсиһэллэр. Оҕолору үөрэт
тыл сүһүөхтэрин, тылын- өһүн, судургу этиилэри 2-3 тылтан арааран, арааран тылтан арааран биэр
азбука уонна араас сүһүөхтэринэн тыллар ситимнэрэ бэчээттэнэллэр.
Уус- уран литератураҕа интэриэһэ
Оҕолорго кинигэҕэ сыһыанын эстетическэй объект курдук оҥор, өйээ
оҕолор үчүгэй эмоциональнай көстүүлэрэ (үөрүү- көтүү, дуоһуйуу)
айымньылара).
Билиилээх- көрүүлээх, энциклопедия айымньыларыгар интэриэстэрин сайыннар; билэргэр
уус- уран айымньылар жанрынан уонна тематикаларынан араас.
Салгыы " ааҕыыга»үчүгэй иэйиилээх сыһыаны үөскэт
(остуоруйа-киһи кэпсээнин курдаттыы кэпсиир циклэ).
Жанр, композиция уонна тыл уратыларын туһунан өйдөбүлү үөскэт
литература жанрдара: литература остуоруйата, кэпсээнэ, хоһоон, басня, өс хоһооно, кыыма,
этэ.74
Айымньы ис хоһоонун уонна форматын дириҥэт (персонаж характерын сыаналааһын)
кини мэтириэтигэр, куһаҕан дьаллыкка, уйулҕатыгар уонна да атын средстволарга тирэх; сайдыы
поэтическай истиилэ).
Оҕолор быыбардыыр интэриэстэрин лоп жанр айымньыларыгар өйөөтө.
тематика.
Тыл уобараһын уонна тылын- өһүн сайыннар (тэҥнээн көрүү, метафораны оҥоруу),
остуоруйа уонна метафорическай таабырыннары суруйуу, суруйуу
характеры, рифмаламмыт строкалары оҥоруу).
Үөрэх ис хоһооно.
Тылдьыты үөскэтии
Учуутал оҕо санаатын этэргэ чуолкай тылы сатаан таларга үөрэтэр; толорорго;
эпэрээссийэ - биллэриллибит өйдөбүллэри бөлөхтөргө араарар
тыл этиитин үбүн бэлиэлэрэ: антонимнар, сонимнар,
улахан суолталаах тыллар, метафордар, метафоралар.
Тыл дорҕооно
Педагогическай үлэһит автоматизация уонна дифференциация уустук для
дорҕоон дьүөрэлэһиитэ: баараҕай сыһыаны көннөрүүнү ыытар.
Тыл грамматическай тутула
Иитээччи оҕо уустук тылы үөскэтэр дьоҕуру үөскэтэр
тылга сөп түбэһиннэрэн араас тииптээх этиини бэйэҥ туһан
ис хоһоонноох.
Оҕо оонньуурун, эрчиллиитин көмөтүнэн учуутал оҕо санаатын бөҕөргөтөр дьоҕурун бөҕөргөтөр
даҕааһын ааттардаах, даҕааһыннардаах, ааттардаах буол
туохтууру, сыһыарыыны кытта тэҥниир, баһыйар дэгэттээх туохтуурдар
даҕааһын ааттар степеннэрэ.
Ситимнээх этии
Педагогический работник обучает дошкольников выборы этикетной формы в
бииргэ үлэлииргэ, бииргэ үлэлииргэ, бииргэ үлэлииргэ төһө кыалларынан көрөн
тыл этигэр- хааныгар таабырыннары, остуоруйалары, хоһооннору айарга туттуллар.
Учуутал оҕолору коллективы кытта бииргэ үлэлииргэ үөрүйэхтэрин баһылыырга көмөлөһөр
сорудахтары уонна оонньуур сорудахтары толорууга вариативнай этикеттэри туһаныахха сөп
дьону- сэргэни, этикет быраабылатын саҥа быһыыга- майгыга эмоциональнай бииргэ үлэлээһин. Холобур, үөрэтэр
бэйэ- бэйэҕитин, саастыылаахтаргытын билиһиннэрэр сатабыл. Педагогическай үлэһит туһанар
речевые ситуация и совместную деятельность для формирования коммуникативно- речевые
сатабыл.
Иитээччи оҕо литературнай айымньылары сатаан кэпсэтэр дьоҕурун сайыннарар
литературнай герой сирэйиттэн, ис хоһоонуттан, хомоҕойуттан, хомоҕойуттан тэйиччи
туһаныллар дьон кэпсэтиилэрин уларыта тутуу, автор үбүн өйдөтүү, өйүгэр түһэрэр
Этигэн хомоҕой тыллаах- өстөөх, бэйэ тылынан саҥарар, саҥарар дьоҕурунан кэпсээ
саастыылаахтарын кэпсээннэрэ.
Педагогическай үлэһит оҕолору сатаан кэпсииригэр үөрүйэҕи үөскэтэр
тыл этигэр- хааныгар эмоциональнай сыһыан: метафоралар,
тэҥнээн көрүү, эпитеттар, гиперболар, сирэйдээһин; бэйэтэ омуннааһын логикатын быһаарар
кэпсээн; эгэлгэтин эгэлгэтин туһаныы. Учуутал састаабы үөрэтэр
хартыынанан, личнэй уонна коллективнай уопутуттан, оонньуурдары хомуйуунан кэпсииллэр.
Педагогическай үлэһит оҕолору структураны тутуһан кэпсэтэр
кэпсээннэр, сэһэннэр-контаминациялар (ойуулар уонна кэпсээннэр холбоһуктара;
толкуйдааһын).
Иитээччи бодоруһуу процеһыгар бэйэтин туһанар дьоҕурун сайыннарар
улахан уонна саастыылаахтарынан быһаарсар тыл, эт- хаан, былааннаах- былааннаах- былааннардаах тыл- өс, тыл- өс.
Учуутал оскуола иннинээҕи саастаах дьоҥҥо бэйэтин сатабылын сатаан туһанар
айымньылаах кэпсээн көрүҥнэрэ. Айымньылаах кэпсээннэргэ личнэй уонна литературнай опыты туһан
индивидуальнай интэриэстэртэн уонна дьоҕурдарыттан көрөн. Педагогическай үлэһит у75 быр.
саастыылаахтарын кэпсээннэрин болҕойон истэр, кинилэргэ ыарахан түгэҥҥэ көмөлөһөр,
тыл уонна логическай сыыһаларын өйдөөн, тупсаран, тупсаран иһиэххэ.
Оҕолору грамотаҕа үөрэтиигэ бэлэмнээһин
Иитээччи оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор тылга интэриэстэрин, сыһыаннаһарын өйдүүрүгэр иитиллэр
тыл көстүүлэринэн, түөрт тыл уонна биэс тыл дорҕоонун ырытыыга көмөлөһөр;
тылга дорҕооннору чуолкайдаан, чуолкайдаан, чуолкайдаан биэр
тыл схематын бэлэмниир, тылга охсуллар аһаҕас дорҕоонунан бэриллэр. Учууталлар үөрэтэллэр
этиигэ тыл удьуорун уонна удьуорун быһаарар;
элбэх тылтан турар; лиискэ анан, графическай диктаттары толор;
араас хайысхаҕа тахсыы, тарҕатыы; боростуой тыллары уонна этиини ааҕар; оҕо санаатын тарҕатар.
оҕолор кроссвордара уонна быһаара сылдьаллар.
Уус- уран литератураҕа интэриэһэ
Нуучча уонна омук фольклорун жанрдарын таба тайаныы опытын кэҥэт
(аптаах, бытовой, научнай остуоруйалар, былиннар), литературалар, классическай уонна аныгы кэм устуоруйалара
(остуоруйалар-остуоруйалар, кэпсээннэр, хоһооннор, прозаикалар, автор метафорическай
таабырыннар, басналар); уерэх уонна энциклопедия тиэкистэрин ааҕыы эйгэтигэр киллэриэххэ.
Аҕа дойду культурата, норуот үгэстэрэ арыллар айымньытын оҕолорго аах
Россия, ордук сырдык араас муннуктарыгар олохторун- дьаһахтарын уратыта. Оҕо сурунаалын кытта билсиһэр.
Оҕолор үчүгэй эмоциональнай көстүүлэрин өйүүгүн: үөрүүгүн, дуоһуйууну.
Этигэн ааҕыыны уонна кэпсиири истии, аудиозапиһы истии
уус- уран тыл маастардарын толорууга, театр видеозапиһын көрүүгэ.
Стимулировать познавательную, творческую и игровую активность детей в процессе
«салгыы ааҕыы». Оҕолор айымньыларыгар быыбардыыр интэриэстэрин өйээ
ханнык баҕарар жанр уонна тематика-айымньыга үлэлиэн сөп
деятельность.
Элеменнэри кытта кэпсэтиигэ жанр, композиция туһунан өйдөбүлү анализтааһын уо. д. А.
тыл уратыта: литература остуоруйата, кэпсээнэ- ипсээнэ, өс хоһооно, өс хоһооно,
бука, дьахтар этэ. Кини мэтириэтигэр тирэх, тирэх персонаж характердарын сыаналаа,
майгытын уонна сигилитин арыйыы атын средстволара.
Направить образные характеристике (тэҥнээн, метафора), описательные и
устуоруйа уонна реалистическай характеристика тиэкистэрэ, рифмаламмыт строкалар.
Оҕолорго кинигэҕэ сыһыан эстетическэй объект быһыытынан үөскэт, айымньы түмүгэ
суруйааччы, художник- иллюстратор, художник- оформитель үлэтэ.
Оҕолору самодеятельнай кинигэлэри уонна сурунааллары оҥорорго уһуйаллар.
Кинигэлэри кытта бодоруһуу (холобур, библиотека зонатыгар, кинигэ кыһатыгар)Оҕо саҥатын сайыннар эйгэ
Алын бөлөхтөргө этиллибити таһынан көрдөрөр матырыйааллар:
- глобус эбэтэр каарта — сир быһыытын удумаҕалатарыгар, олорор дойдутун булан
көрөрүгэр, аан дойду киэҥ эбит диэн өйдөбүл ыларыгар;
- истиэнэ эбэтэр кумах чаһыта — бириэмэ өйдөбүлүн билсэригэр, күнүн былаанныырыгар;
- халандаар - сыл-хонук өйдөбүлүн билсэригэр;
- оруоллаах оонньууга сонун киллэриилэр;
- хамсаныылаах оонньууга бэргэһэлэр;
- уларыйа турар кинигэ, остуол оонньуутун муннуктара;
- дуоска, миэл — оҕо дуоска ньуурун тутуһан уруһуйдууругар;
- кубик, магниттаах, кырыллыбыт буукубалар;
- телевизор — сонун биэриини ырытыһарга;
Сахалыы о5о садтарыгар оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олор торообут тылларын иитии-уорэтии программатын быьыытынан маннык салааларга арахсар:
Оҕо саҥата сайдар эйгэтэ. Иитээччи күн устата иһитиннэрэр хоһооно, таабырына, өс хоһооно, остуоруйата, кэпсээнэ оҕону сайыннарар эйгэнэн буолар. Онон ааспыт нэдиэлэ сонунун, сиэр-майгы, сонун түгэн, саҥа-оҥоһук кинигэ, саха норуотун урукку, билиҥҥи олоҕун туһунан кэпсиир, кэпсэтэр. Оҕоҕо аналлаах сурунааллары, араас көтөр, кыыл туһунан ойуулаах кинигэлэри, атлаһы, каталогы кинигэ муннугар уурар. Ону таһынан оҕо кэпсиир дьоҕурун, болҕомтотун сайыннарар хартыыналары туттар («Туох ханна олорор?», «Туох уратылааҕый?», «Биир бөлөххө киирэр маллары бул», «Икки үүт-үкчү кутуйаҕы бул» о.д.а.). Оонньуу кэмигэр бэйэ тылын ылыннарарга, кырдьыгын дакаастыырга, алҕаһы билинэргэ үөрэтэр. Алын болохторго этиллибити таьынан кордорор матырыйааллар: глобус эбэтэр карта, истиэнэ эбэтэр кумах чаьыта, халандаар, остуол оонньуутун араастара, дуоска телевизор.
Ситимнээх сана сайдыыта. Дьонум-сэргэм, дьиэм-уотум. Олорор уулуссатын, төрөппүттэрин толору аатын, ханна тугу үлэлииллэрин билэр, кэпсиир. Билэр-билбэт киһитин кытта хайдах кэпсэтэрин билэр. Чугас аймахтарын, ыалларын билэттиир, кэпсэтэр. Дьиэ тэриллэрин аналынан көрөн бөлөхтүүр (аһыырга, утуйарга, сынньанарга, үлэлииргэ аналлаах). Хоһугар ханна туох турарын ойуулаан кэпсиир («Мин хоһум»). «Дьиэбэр соҕотохпун» диэн тиэмэҕэ кэпсиир. Дьиэ уонна дьиикэй кыыллары тэҥнии тутан тоҕо итинник ааттаммыттарын быһаарар («Ыт уонна бөрө аймахтыылар дуо?»).
Оонньуубун. Тыл оонньуутун билэр, оонньуур («Майгынныыр тылы бул», «Төттөрү тылы бул», «Атыннык эт»). Остуол оонньуутун, хамсаныылаах оонньуулары билэр, хайдах оонньонорун быһаарар. (Сылбырҕа, күүстээх, быһый, имигэс, халбас харата тыллары туттар). Араас оруоллаах оонньуулары айан оонньуур («Парикмахерскай», «Рынок», «Телестудия»). Компьютерга ханнык оонньуу баарын, хайдах оонньонорун быһаарар. Бииргэ оонньуур доҕорун туһунан кэпсиир. Үтүө доҕор диэн хайдах оҕону этиэххэ сөбүн быһаарар («Үһүс тоҕо?» А. Аччыгыйа).
Туһа киһитэбин. Дьиэ үлэтин чэпчэтэр араас массыыналары аналларынан быһаарар. Киһи олоҕор, үлэтигэр араас тэрили туттарын билэр, быһаарар. Туттуллар аналынан көрөн бөлөхтүүр. Дьиэтигэр сорох уокка холбонор маллары сатаан туттар. Дьиэҕэ-уокка кыаҕынан көмөлөһөр, хайдах үлэлээбитин туһунан санаатын этэр («Эбэм аһын таптыыбын» ас астааһын). Идэ арааһын салгыы билсэр. Чугас эргиннээҕи тэрилтэлэргэ (почтаҕа, оскуолаҕа, маҕаһыыҥҥа) сылдьан тугу үлэлииллэрин көрөр, билсэр, тугу көрбүтүн быһаарар. Күһүн оскуолаҕа барабын диэн билэр, бэлэмнэнэр.
Сэһэргэһиэх эрэ. Хас да хартыынанан кэпсээн толкуйдуур. Урут билбитин-көрбүтүн кэпсиир («Сайыны хайдах атаардым», «Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн», «Үтүө доҕор», «Сонунтан сонун», «Интэриэһинэй кинигэ», «Мин аҕам-саллаат»). Айан кэпсиир («Арай мин күүстээх буолуум», «Албынныаҥ -бэйэҕэр куһаҕаны оҥостуоҥ» өс хоһоонунан кэпсээн, Мооруос оҕонньорго сурук»). Телефонунан кэпсэтэри сатыыр. Уруһуйунан, оҥоһугунан кэпсиир («Интэриэһинэй мультик»). Санаатын дакаастыыр («Дьиэ кыыла дуу, эбэтэр дьиикэй кыыл дуу?», «Уруһуйдьут алҕаһын көннөр»).
Билгэ билиим. Кумах, буор, туой уратыларын тутан-хабан көрөн быһаарар. Эттик ньуурун, матырыйаалын, хаачыстыбатын, уратытын кэпсиир (хатыылаах, ньалҕаархай, кумаланымтыа, кэбирэх, бөҕө). Тыаһы-ууһу, дорҕоону истэн быһаарар (улахан массыына, кыра массыына, тыраахтар, самолёт тыаһа). Сыты-сымары билэр. Амтаһыйан туох ас буоларын, хайдах амтаннааҕын этэр (аһыы, ньулуун, минньигэс).
Дьаарбайыы. Олорор сирин, республикатын сүрүн уратытын быһаарар, кэпсиир. Саха сирин куораттарын (Дьокуускай, Алдан, Мирнэй, Нерюнгри), өрүстэрин туһунан билэр, кэпсиир. Алмааһы хостуур сир, кырыылыыр завод туһунан билэр. Араас омук оҕолорун туһунан хартыынанан кэпсиир. Дэриэбинэ, куорат уратытын, сайыҥҥы, кыһыҥҥы, мас-таас дьиэлэри тэҥниир, быһаарар. Араас техниканы аналынан бөлөхтүүр, ис-тас оҥоһуутун, тас көрүҥүн, уратытын, суолтатын, аналын быһаарар. («Ким массыынаны оҥороруй?») Чугас тэрилтэҕэ сылдьар, тугу көрбүтүн кэпсиир («Музейга», «Оскуолаҕа»).
Этиини таба оҥоруу
- тылга сыһыарыы эбэн араас тылы оҥорор (от, отуу, оттуур, отчут);
- икки тылы холбоон саҥа тылы таһаарар (арыы иһитэ, баттах кырыйааччы);
- сыһыарыы көмөтүнэн үөскээбит тыллары таба туттар (иитээччи, атыылааччы);
- ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары туттар;
- падеж сыһыарыыларын таба туттар;
- судургу да, холбуу да этиини таба оҥорор;
- араас көрүҥнээх баһылатыылаах холбуу этиилэри туттар;
- этиигэ биир уустаах чилиэннэри таба туһанар;
- санааны чуолкайдык этэр тылы көрдүүр, булар (булкуйар, мэһийэр, дэхсилиир);
- туохтуур кэмнэрин таба туттар (үүммүтэ, үүннэрбитэ, үүнүө, үүнээччи, үүнүмтүө).
Чуолкайдык саҥарыы, ааҕыы
- Этии, тыл, сүһүөх, дорҕоон өйдөбүлүн билэр;
- этии хас тыллааҕын быһаарар;
- уһун, кылгас этиини тэҥниир;
- кылгас этиини уһатар;
- бэриллибит тылларынан этии оҥорор;
- төрөөбүт тылын дорҕооннорун чуолкайдык этэр, арааран истэр;
- аһаҕас, бүтэй дорҕоон өйдөбүлүн билэр;
- уһатыылаах, кылгас аһаҕас дорҕооннору быһаарар;
- сэргэстэспит, хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору араарар;
- тылы дорҕоонунан, сүһүөҕүнэн ырытар;
- этиллибит дорҕоон хаһыс турарын быһаарар;
- чопчу дорҕоонтон саҕаланар, бүтэр тылы толкуйдуур;
- биир-икки сүһүөхтээх тылы хас да сүһүөхтээх тылга кубулутар;
- тыл биир дорҕоонун атынынан солбуйдахха, атын тыл тахсар эбит диэн билэр;
- төрөөбүт тылын дорҕооннорун бэлиэтин, буукубатын билэр;
- кылгас тыллары аадар;
- дорҕоон суруллуутун, этиллиитин тэҥниир (у-ү; н-ҥ; в-б);
- кырыллыбыт буукубанан, кубигынан кылгас тылы суруйар;
- тэтэрээт сурааһынын тутуһан буукуба элеменнэрин суруйар.
- этиитин ис хоһоонуттан көрөн куолаһын уларытар.
Уус-уран айымньыны билсии. Кэпсиир, оонньоон көрдөрөр:
«Төбөтө дуу, төрдө дуу?» Британия остуоруйата; «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» саха остуоруйата; «Олус наһаа умнуган» С. Маршак; «Уон икки ый»; «Тураах уонна саһыл» үгэ И. Крылов; «Күөгэйэ Куо» М. Обутова-Эверстова; «Уйбаанчык сурус уонна Өлөөнчүк эдьиий» нуучча остуоруйата. Айымньы ис хоһоонун ырытыһар, кэпсиир: «Оля фартуга» И. Грингберг; «Ийэлэр күннэрэ» М. Обутова — Эверстова; « Бирээнньик толооҥҥо үүммүтэ» С. Омоллоон; «Аҕа уонна ийэ» Н. Якутскай; «Түөрт баҕа санаа» К.Ушинскай; «Кыһыл көмүс ходуһа» М. Пришвин; «Хойукку космонавтар» М. Ефимов; «Хаппыыста» С. Данилов; «Баһаарынай ыттар» Л. Толстой; «Тугу алҕаһаатыбыт?» А. Аччыгыйа; «Үүт хантан үөскүүрүй, оттон килиэп?» А. Фёдоров; «Дьоһун киһи» М. Ефимов; «Доҕордуулар» В. Слепцова; «Үтүө майгы - көтөр кынат» П. Фёдоров; «Сөбүлэппэтэх» эбээ» Л.Михайлов; «Билэр буукубаларым» П. Тобуруокап; «Үлэ барыта үчүгэй» С. Тимофеев; «Сымыйа куһаҕан» С. Омоллоон; «Аптаах тыл» В. Осеева; «Слива уҥуоҕа» Л. Толстой.
Өйүттэн этэр: «Сайын» П. Дмитриев; «Ахсаан» К. Туйаарыскай; «Чабырҕахтар» П. Тобуруокап; «Ёлкаҕа» Г. Данилов; «Саҥа дьыл» О. Иванова; «Айыы» И. Левин; «Ийэҕин харыстаа» С. Тимофеев; «Сайын» Д. Васильев; «Оскуолаҕа киириэхпит» С. Сомоҕотто.
Туттуллар литература
- Ийэ тыл (4-6 саас) : уорэх посуобуйата / Д.Г. Ефимова, Н.И. Филиппова, Е.П. Чехордуна : Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин уонна наукатын минис-тэ., Саха Ороспуубулукэтин Нац.оскуолаларын чинчийэр инст-та. – Дьокуускай : Компания «Дани-Алмас», 2017. – 56 с. («Ытык ойдобул» сиэрийэ)
- Кэнчээри : о5о саадын иитээччилэригэр, тороппуттэргэ уонна педучилище уорэнээччилэригэр : хоьооннор, кэпсээнннэр, сценарийдар, ырыалар / К.И. Васильева, А.П. Алексеева ; [худуоьунньук Е. Садовникова]. – Дьокуускай : Бичик 2013. – 104 с.
- «Кэскил» А.А. Егорова, М.П. Захарова Бичик Дьокуускай 2002
- Никифорова Т.И. Дор5оонтон дор5оонно – От звука к звуку: для занятий с детьми дошкольного возраста/ Т.И. Никифорова. Якутский госуниверситет. – Якутск, 2005 -34с.
- О5о кэпсиир дьо5урун сайыннарыы: логопедтарга уонна иитээччилэргэ аналлаах босуобуйа / хомуйан онордулар: Е.П. Басыгысова [уо.д.а.]. – Дьокуускай : Сайдам, 2020. – 128 с.
- «О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин» И.И. Каратаев
- Торообут алаьам (4-6 саас) : уорэх посуобуйата / Д.Г. Ефимова, Н.И. Филиппова, Е.П. Чехордуна : Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин уонна наукатын минис-тэ., Саха Ороспуубулукэтин Нац.оскуолаларын чинчийэр инст-та. – Дьокуускай : Компания «Дани-Алмас», 2017. – 52 с. («Ытык ойдобул» сиэрийэ)
- Торообут дойдум (4-6 саас) : уорэх посуобуйата / Д.Г. Ефимова, Н.И. Филиппова, Е.П. Чехордуна : Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин уонна наукатын минис-тэ., Саха Ороспуубулукэтин Нац.оскуолаларын чинчийэр инст-та. – Дьокуускай : Компания «Дани-Алмас», 2017. – 56 с. («Ытык ойдобул» сиэрийэ)
- «Кустук» бырагыраамма – сана кэрдиис кэмнэ методическай босуобуйа Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин министиэристибэтин сакааьынан СО Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институтка оноьулунна. Хомуйан онордулар Семенова С.С, Ефимова Д.Г, Андросова Ю.В., Дьокуускай куорат 2014с.
- «Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы» М.Н.Саввина
2.1 Санарар сана
Таблица 1
Тиэмэтэ | Кунэ | Литература | Ыытыллар корунэ | Иитээччи | Быьарыы | ||||
Бала5ан ыйа | |||||||||
1 | Сайыны хайдах атаардым | 15 | Т.И. НикифороваКустук | Проект комускээьин, сэьэргэьии | |||||
2 | Уруу-аймах. | 17 | Торообут алаьам | Сэьэргэьии, оонньуу, хоьоон уорэтии. | |||||
3 | «Куьун» М. П. Обутова-Эверстова | 22 | Кэскил, с.31 | Нойосуус уорэтии | |||||
4 | Урдук уунуу (урожай) | 24 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, оонньуу, тылы кытта улэ | |||||
5 | Куьунну айыл5а | 29 | Куьунну айыл5а ойуута | Бэриллибит хартыынаны корон кэпсии уорэтии | |||||
Алтынньы | |||||||||
6 | Дьокуускай куорат | 1 | Кэнчээри | Презентация коруу, кэпсэтии | |||||
7 | Сир – биьиги дьиэбит | 6 | Торообут дойдум | Хартыынанан улэ, сэьэргэьии | |||||
8 | Обугэлэрбит | 8 | Торообу алаьам. Кэнчээри | Сэьэргэьии, оонньуу, тылы кытта улэ | |||||
9 | Мин дьиэ кэргэним | 13 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, оонньуу, тылы кытта улэ | |||||
10 | Суол быраабылата | 15 | Хартыына | Ойуунан улэ, тылы кытта улэ | |||||
11 | Мин – киьибин | 20 | Торообут алаьам, О.кэп.дь.сайыннарыы | Ойуунан улэ, тылы кытта улэ | |||||
12 | Мин этим-хааным | 22 | Моя первая энциклопедия | Сэьэргэьии, мультик коруу | |||||
13 | Баьаарынай ыттар | 27 | Кэскил | Кэпсээни истии уонна ырытыы | |||||
14 | Эбээм уонна эьээм | 29 | Торообу алаьам. | Кэпсэтии | |||||
Сэтинньи | |||||||||
15 | Идэ. Быраас. | 3 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Тылы кытта улэ, этиини кытта улэ | |||||
16 | Эмчит. В.Чиряев | 5 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Нойосуус уорэтии | |||||
17 | Омук тыла | 10 | Ийэ тыл | Хартыынанан улэ, сэьэргэьии | |||||
18 | До5ордоьуу тойуга. С.Омоллоон | 12 | Кэскил | Хоьоону истии, ырытыы | |||||
19 | Биьиги ийэбит | 17 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Ойуунан улэ, тылы кытта улэ | |||||
20 | Икки ийэ уонна икки кыыс. С.Данилов | 19 | Кэскил | Кэпсээни истии уонна ырытыы | |||||
21 | Котордор. Барабыай | 24 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, оонньуу, тыл баайын кэнэтии | |||||
22 | «Тытыыма чыычаах уйатын» А.Николаев | 26 | Кэскил 71 | Хоьоону истии, ырытыы, утуктуу | |||||
Ахсынньы | |||||||||
23 | Идэ. Библиотекарь | 1 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, тыл баайын кэнэтии | |||||
24 | Библиотека5а экскурсия | 3 | Презентация | Кэпсэтии, тыл баайын кэнэтии | |||||
25 | Хаар хантан кэлэрий? | 8 | Эксперимент | кустук | |||||
26 | “Ким киэргэттэ” Г. Данилов | 10 | Кэскил стр 69 | Нойосуус | |||||
27 | Кыьын | 15 | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, тыл баайын кэнэтии | |||||
28 | “Бу хаьан буоларый?” | 17 | Кэнчээри с.77 | Оонньуу | |||||
29 | “Сана дьыл” О. Иванова | 22 | Кэскил 112 | Аа5ыы. Бэсиэдэ. Хоьоону уорэтии | |||||
30 | “ Елка” К Уурастыырап | 24 | Кэскил 111 | Хоьоону уорэтии | |||||
31 | Биьиэхэ – Сана дьыл! | 29 | Кэпсэтии, сэьэргэьии | ||||||
Тохсунньу | |||||||||
32 | Дьиэтээ5и Сана Дьылым | 12 | Хаартыскалар | Айан кэпсиир дьо5ур | |||||
33 | Тылы сайыннарар оонньуулар | 14 | Хартыыналар | Оонньуу | |||||
34 | «Тугу ал5аьаатыбыт?» А.Аччыгыйа | 19 | Кэскил 118 | Аа5ыллыбыты кэпсээьин | |||||
35 | «Суунньуку» К.Чуковскай | 21 | Кэскил 52 | Сэьэргэьии, тыл баайын кэнэтии | |||||
36 | Ойтон айан кэпсээьин. | 26 | Аа5ыы, ырытыы | ||||||
37 | Саха тыла – уус-уран тыл | 28 | Ийэ тыл | Ситимнээх сана | |||||
Олунньу | |||||||||
38 | «Туох санарда?» | 2 | Ийэ тыл | Тыл оонньуута | |||||
39 | «Серебряное копытце» П Бажов | 4 | Хрестоматия | Остуоруйаны аа5ыы | |||||
40 | Бала5ан иhэ | 9 | Хартыынанан улэ | ||||||
41 | «Мин улааттахпына..» | 11 | Ойтон айан кэпсиир дьо5ур | ||||||
42 | Эбэм оонньуура | 16 | Ийэ тыл | Сэьэргэьии, тыл баайын кэнэтии | |||||
43 | «Куобах куттас буолбута» | 18 | Кэскил | Аа5ыы, ырытыы | |||||
44 | Туохтан оноьуллубутуй | 25 | Хартыынанан улэ | ||||||
Кулун тутар | |||||||||
45 | “Ийэлэр куннэрэ” М.П. Обутова-Эверстова | 2 | Кэскил | Аа5ыы, ырытыы | |||||
46 | Мин ийэм | 4 | Кэскил | Ситимнээх сана | |||||
48 | Мин до5орум | 9 | Кэпсээн оноруу | ||||||
49 | «Ыт о5олорунаан» | 11 | Хартыынанан улэ | ||||||
50 | Ийэ5ин харыстаа. Эллэй | 16 | Кэскил | Нойосуус уорэтии | |||||
51 | «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» | 18 | Кэскил | Аа5ыы, ырытыы | |||||
52 | Арай биирдэ | 25 | Ойтон айан кэпсээн | ||||||
53 | Айболит. К.Чуковскай | 30 | Хрестоматия | Аа5ыы, ырытыы | |||||
Муус устар | |||||||||
54 | «Сана тугут» Г Данилов | 1 | Кэскил | Аа5ыы | |||||
55 | «Хойукку космонавтар» М Ефимов | 6 | Кэскил | Аа5ыы, ырытыы | |||||
56 | Дид оонньуу «Саха иьиттэрэ» | 8 | Лото | Оонньуу | |||||
57 | Хартыынанан кэпсээн оноруу Дьыл кэмэ-саас | 13 | Ийэ тыл | Хартыынанан улэ | |||||
58 | О5олор сааскы дьарыктара | 15 | Бэсиэдэ | ||||||
59 | Сааскы ырыа.А.Аба5ыыныскай | 20 | Кэскил | Нойосуус уорэтии | |||||
60 | Лексика | 22 | Ойуулар, хартыыналар | Оонньуулар, эрчиллиилэр | |||||
61 | Сана таабырынна толкуйдаа | 27 | Ийэ тыл | Ойтон таабырын айыы | |||||
Ыам ыйа | |||||||||
62 | “Ханна сылдьыбыппытын, тугу корбуппутун таайын” | 4 | Дидактическай оонньуу | ||||||
67 | «Тураах уонна саьыл» И Крылов | 6 | Кэскил | Аа5ыы, айымньыны ырытыы | |||||
68 | Уруй_айхал ветераннарга | 11 | Кэскил | Нойосуус | |||||
69 | Мин собулуур мультигым | 13 | Хаартыскалар | Айан кэпсээьин | |||||
70 | «Сааскы ырыа» А.Аба5ыыныскай | 18 | Кэскил 113 | Аа5ыы, айымньыны ырытыы | |||||
71 | Ньургуьуннар Г.Данилов | 20 | Кэскил 119 | Нойосуус | |||||
72 | Сайын П.Дмитриев | 25 | Аа5ыы | ||||||
73 | Ыьыах | 27 | Айан кэпсээьин |
2.2.Чуолкайдык саӊарыы, аа5ыы
Алта саастаах о5о оскуола5а киирэригэр чуолкайдык, чобуотук санарарын таьынан сурукка (грамота5а) уорэнэргэ эмиэ бэлэмнэнэр. Ол аата тыл дор5оонун, суьуо5ун састаабын ырыналаан истэр-билэр, этии туьунан ойдобуллээх буолара ситиьиллиэхтээх. Бу улэ, чуолкайдык санарарга уорэтиинэн сибээстээн, улахан группа5а са5аланар, Онно о5олор тылтан чопчу дор5оону арааран истэ уорэнэллэр.
Бэлэмнэнии болоххо ити уоруйэхтэрэ салгыы сайдар уонна онно тирэ5ирэн, тыл дор5оонун састаабын (тылга дор5ооннор кэккэлэьэр бэрээдэктэрин) ырыта уорэнэллэр. Онон алта саастаах о5олору оскуола5а киирэргэ бэлэмниир иитээччи маннык икки соругу ситиьэр:
- Дор5оону арааран истэр уонна чуолкайдык санарар уоруйэ5и салгыы сайыннарыы.
- Тыл ханнык дор5ооннортон турарын ойдоон истэргэ уорэтии (2-3 дор5оонноох тыллары)
Уорэх дьылын иккис анарыгар тыл дор5оонун, суьуо5ун ырытыыны сэргэ дор5оон букваларын кытта эмиэ билсиьэллэр. Грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин сурун соруга тыл дор5оонун, суьуо5ун истэн быьаарарга бастакы уоруйэ5и инэрии, оттон грамота5а дьиннээхтик уорэтии диэн суругу аа5ыыга уонна тыл дор5ооннорун букванан бэлиэтээн суруйарга уорэтии буолар.
Грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин ис хоьооно хас да соругу кытта тумуллэр:
а) Тыл дор5оонун састаабын ырытыы:
. тыл инники дор5оонун арааран истии;
. тыл хас дор5оонноо5ун быьаарыы;
. икки дор5оон ситимин арааран истии;
. ус дор5оон ситимин истэн ырытыы;
. туорт дор5оон ситимин истэн ырытыы;
. аьа5ас уонна бутэй дор5оонор;
. кылгас, уьун аьа5ас дор5ооннору арааран истии;
. наадалаах баар тылларын була уорэнии;
. дифтоннаах тыллары кэтээн коруу;
. бутэй дор5оон сэргэстэспит, хоьуласпыт тылларын ырытан кордоруу;
б) Тыл суьуо5ун кытта билиьиннэрии:
. биир суьуохтээх тыллар;
. икки суьуохтээх тыллары суьуохтээн этэ уэрэтии;
. ус суьуохтээх тыллары суьуоххэ арааран иьитиннэрии.
в) этии туьунан бастакы ойдобул:
. этии хас тыллаа5ын быьаара уорэнии;
. 2-4 тыллаах этиилэри оноруу.
г) Букваны кытта билсиьии:
. дор5оон сурукка букванан бэлиэтэнэрин ойдотуу;
. тыл дор5ооннорун бэчээтинэй букваларынан кэккэлэтэн кордоруу;
. кылгас тыллары аа5ан иьитиннэрии.
д) илиини сурукка бэлэмнээьин:
. уруучуканы сопко тутарга уорэтии;
. тэтэрээт сурааьынын тутуьан араас элеменнары, ойуулары оноруу
Былааннаммыт тумук:
Этиини таба онорор:
. тылга сыьыарыы эбэн араас тылы онорор;
. икки тылы холбоон сана тылы таьаарар;
. уоскээбит тыллары таба туттар;
. ойуулуур-дьуьуннуур тыллары туттар;
. падеж сыьыарыыларын таба туттар;
. этиигэ биир уустаах чилиэннэри таба туттар;
. санаатын чуолкайдык этэр;
Тыл дор5оонун састаабын ырытар:
. тыл инники дор5оонун арааран истэр;
. тыл хас дор5оонноо5ун быьаарар;
. икки, ус, туорт дор5оон ситимин истэн ырытар;
. аьа5ас, бутэй дор5оону билэр;
. кылгас, уьун аьа5ас дор5ооннору арааран истэр, билэр;
. дифтоннары арааран билэр, этэр.
Тыл суьуо5ун билэр:
. биир, икки, ус суьуохтээх тыллары суьуохтээн араарар, этэр.
Этии туьунан арааран билэр:
. этии хас тыллаа5ын быьаарар, билэр;
. 2-4 этиини онорор.
Букваны кытта билсэр:
. дор5оон сурукка букванан бэлиэтэнэрин билэр;
. тыл дор5ооннорун бэчээтинэй букваларынан кэккэлэтэн кордорор;
. кылгас тыллары аа5ар.
Уруучуканы сопко тутар, тэтэрээт сурааьынын тутуьан араас элеменнары ойуулаан оноро, суруйар. Суруйарга хайдах туттан олоруохтаа5ын билэр. Тыл схематын оноро, фишкалары арааран билэр, сатаан туттар.
Туттуллар литература
- «О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин» И.И. Каратаев
Чуолкайдык санарыы, аагыы
Таблица 2
Тиэмэтэ
| Литература | Ыытыллар корунэ | Иитээччи | Быьаарыы | ||||
Бала5ан ыйа | ||||||||
1 | [Р] дор5оону чуолкайдык санарыыны чинэтии | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дид. оонньуу | |||||
2 | [5-Х] дор5ооннору арааран истии, санарыы | Дьарык,оонньуу | ||||||
3 | [ Н-Н, ]дор5ооннору арааран истии, санарыы | Дьарык, оонньуу | ||||||
Алтынньы | ||||||||
6 | [Ь] дор5оону чуолкайдык санараргр уорэтии | И.И Каратаев. О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык | |||||
7 | Хатылыыр дьарыктаныы | Дьарык | ||||||
8 | [ЙУУ-ЙУ], [ЙУО] икки дор5оон ситимин арааран истэргэ уорэтии | Дьарык, оонньуу | ||||||
9 | Кылгас аьа5ас дор5ооннор (таблица) | Дьарык, таблицанан улэ | ||||||
13 | Бутэй дор5оон болдьох бэлиэтэ | Дьарык, дид. оонньуу | ||||||
14 | [У] дор5оон, [У] буукуба | Дьарык | ||||||
15 | Тыл дор5оон, састааба | Дьарык | ||||||
16 | [О] дор5оон, [О] буукуба | Дьарык | ||||||
17 | Тылы суьуоххэ араарыы | Дьарык, оонньуу | ||||||
Сэтинньи | ||||||||
18 | Аьа5ас бутэй дор5оон ситимин арааран истии | И.И. Каратаев. О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, дид оонньуу | |||||
19 | [С, Р, Ч, Х, 5 Н] дор5ооннор (фишканан улэ) | Дьарык | ||||||
20 | Маарыннаьар тыллары тэннээьин | Дьарык, оонньуу | ||||||
21 | Бутэй дор5оон тылга турар бэрээдэгэ | Дьарык, дид оонньуу | ||||||
22 | [Ы, У] дор5оон буквалар | Дьарык, оонньуу | ||||||
23 | Хатылааьын | |||||||
24 | [ЙАА-ЙА] дор5ооннор ситимнэрэ | Дьарык,фишканан улэ | ||||||
25 | Кылгас, уьун аьа5ас дор5ооннор | Дьарык, таблица | ||||||
26 | [Э] дор5оон, [Э] буукуба Хатылааьын | Дьарык, тэтэрээккэ улэ | ||||||
Ахсынньы | ||||||||
27 | Уьун аьа5ас дор5ооннор | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, таблица | |||||
Дьарык | ||||||||
28 | Бутэй дор5оонор | Дьарык, таблица | ||||||
29 | Тыл суьуо5ун туьунан ойдобул | Дьарык, оонньуу | ||||||
30 | Чопчу ахсааннаах тыллаах этии | Дьарык,дид. оонньуу | ||||||
31 | [Т] дор5оон, [Т] буукуба | Дьарык | ||||||
32 | Икки дор5оон ситимэ | Дьарык | ||||||
33 | [Ы]дор5оон, [Ы] буукуба | |||||||
Тохсунньу | ||||||||
35 | Тылы суьуо5унэн араарыы | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, оонньуу | |||||
36 | Этии туьунан ойдобул | Дьарык | ||||||
37 | [И] дор5оон, [И] буукуба | Дьарык, оонньуу | ||||||
38 | Тылы дор5ооннорунан ырытыы | Дьарык | ||||||
Дьарык | ||||||||
39 | [З-С ] арааран истэргэ уорэтии | Дьарык, оонньуу | ||||||
Дьарык, оонньуу | ||||||||
40 | [Б] дор5оон, тылы суьуоххэ араарыы | |||||||
Олунньу | ||||||||
41 | Санаран таьаарарбыт дор5оон, дор5оон суруллуута буукуба | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, оонньуу | |||||
42 | Этии туьунан ойдобул | Дьарык | ||||||
43 | [А,О] дор5ооннор буукубалара (тэтэрээкэ улэ) | Дьарык | ||||||
44 | [Б] дор5оон, [Б] буукуба | Дьарык | ||||||
45 | Тылы дор5ооннорунан ырытыы,фишканан бэлиэтээьин | Дьарык | ||||||
46 | 4-5 дор5оонноох тыллар Фишканан улэ | Дьарык | ||||||
47 | Кылгас, уьун аьа5ас дор5оон | Дьарык,хатылааьын | ||||||
Кулун тутар | ||||||||
48 | [Б-В]дор5ооннору арааран истии | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | ||||||
49 | 4-5 дор5оонноох тыллар | Дьарык,хатылааьын | ||||||
50 | Дифтонг ойдобулэ. Тылга дифтону истэргэ эрчиллии | Фишканан дьарык | ||||||
51 | Сурааьыннар: быа, дьураа, долгун | Дьарык, тэтэрээккэ улэ Дьарык, дид.оонньуу | ||||||
52 | Маарынныыр тыллары тэннээьин | Дьарык | ||||||
53 | [М] дор5оон,[М] буукуба | |||||||
54 | [Ы, У] дор5ооннор, буукубалар | Дьарык | ||||||
55 | [Ф, В] дор5ооннору арааран истэргэ уорэтии | Дьарык | ||||||
Муус устар | ||||||||
56 | Тыл суьуо5ун туьунан ойдобул, 2-3 суьуохтээх тыллар | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, дид оонньуу | |||||
57 | [С] дор5оон буквата (тэтэрээккэ улэ) | Дьарык | ||||||
58 | 3-4 суьуохтээх тыллары ойтон булуу | Дьарык | ||||||
59 | Тэтэрээккэ сурааьыннар | Тэтэрээккэ улэ | ||||||
60 61 | 3,4 дор5оонноох тыллар састааптара [5] дор5оон, [5] буква | Дьарык, оонньуу Дьарык | ||||||
62 | Этиини ырытыы | Дьарык | ||||||
63 | [Ж] дор5оон, буукубата | Дьарык | ||||||
64 | Тэтэрээккэ улэ | |||||||
Ыам ыйа | ||||||||
65 | Этии. Бэриллибит тыллары туттан этии толкуйдааьын | И.И Каратаев О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна грамота5а уорэнэргэ бэлэмнээьин | Дьарык, оонньуу | |||||
66 | Тэтэрээккэ улэ, дор5ооннор буукубалара | Дьарык, тэтэрээккэ улэ | ||||||
67 | Чопчу ахсааннаах тыллар толкуйдаа (хатылааьын) | Дьарык | ||||||
68 | Чопчу дор5оонноох тыллары фишканан бэлиэтээ (хатылааьын) | Дьарык | ||||||
69 | Фишканан улэ | |||||||
70 | Бутэй дор5ооноох тыллар | Дьарык | ||||||
71 | [Ц] дор5оон буукубата | Дьарык, дид оонньуулар | ||||||
72 | Тумуктуур хатылааьыннар | Дьарык,оонньуулар | ||||||
73 | Тумуктуур хатылааьыннар | Дьарык, оонньуу |
2.3. «Уус- уран айымньыны аа5ыы»
Таблица 3
№ | Ый | Тиэмэтэ | Айымньы ааптара | Ыытыллар корунэ | Быьаарыы |
1. | Бала5ан ыйа. | «Таал, Таал эмээхсин» | Норуот остуоруйата | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |
«Дядя Степа» | С Михалков | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куьун кэлиитэ» | Г.Данилов | Аа5ыы, дьыл кэмин кэтээн коруу | |||
«Куобах кутуруга суох буолбута» | Н.Якутскай | Остуоруйаны истии | |||
«Кыьыл Бэргэьэчээн» | Ш. Перро | Остуоруйаны истии, ырытыы | |||
«Муха Цокотуха» | К. Чуковскай | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куобах кутуруга суох буолбута» | Н.Якутскай | Уустаан ураннаан аа5ыы. | |||
«До5ордуулар» | В. Слепцова | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
2. | Алтынньы. | «Дикие лебеди» | Г. Х. Андерсен | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |
«Ус сибиинньэ» | С. Михалков | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куьун кэлиитэ» | Г. Данилов | Айымньыны Ырытыы | |||
«Лукоморье» | А.С. Пушкин | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куьун» | М. Тимофеев | Нойосуус | |||
«Эриэппэ» | Нуучча норуодунай остуоруйата | Кэпсээн оонньоон коруу | |||
«Кыысчаан уонна тэллэй» | Л. Толстой | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Эйэ5эс буолуу» | Л. Афанасьев | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
3. | Сэтинньи. | «Булчуттар» | К. Туйаарыскай | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |
«Таба» | Эллэй | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Сана тугут» | Г. Данилов | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Эриэппэ» | Норуот остуоруйата | Кэпсээн оонньоон коруу | |||
«Баьаарынай ыттар» | Л. Толстой | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Сурэ5э суох» | Аптаах холбуйачаан | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Республика Саха Якутия» | Е.А. Киричек Т.Н. Просняков «Край в котором я живу» | Торообут дойдуну кытта билиьиннэрии | |||
«Доктор Айболит» | К. Чуковскай | Аа5ыы, ырытыы | |||
4. | Ахсынньы. | «Конос чыычаах» | Т. Волгина | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |
«Сылгыьыт» | Л.А.Попов | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Идэлэр» | Э.Успенский | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Кыьын» | А.С. Бродников | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Харыйа» | О.М. Корякина- Умсуура | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Что такое Новый год» | Е. Михайлова | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Хаарчаана» | Нуучча норуодунай остуоруйата | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Мойдодыр» | К. Чуковскай | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
5. | Тохсунньу | «Уьус то5о» | Амма Аччыгыйа | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |
«Бэьис то5о» | Амма Аччыгыйа | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Сэттис то5о» | Амма Аччыгыйа | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Ахсыс то5о» | Амма Аччыгыйа | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Соллокууттэр» | Аптаах холбуйачаан | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Кыраьа» | Н. Якутскай | Аа5ыы, ырытыы | |||
6. | Олунньу | «Киьи органнара» | Энциклопедияттан аа5ыы | Аа5ыы, ырытыы | |
«Куоска» | Оксокулээх Олоксой | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Тымныы» | С. Данилов | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Эрдэ турбут о5олор» | П. Тобуруокап | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Саас» | В. Эверстова- Обутова | Нойосуус | |||
«Сережа сэриигэ хайдах сылдьыбытай» | Ю. Яковлева | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Учууталга уорэммиттэр» | П. Тобуруокап | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Тапталлаах ийэккэм» | И.М. Гоголев | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
Кулун тутар | «Ийэ5ин харыстаа» | С. Тимофеев | Нойосуус | ||
«Ийэ анды» | Н. Якутскай | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Таптыа5ын ийэни» | С.Р. Кулачиков- Элляй стр 35 | Хоьоону аа5ыы. Ырытыы. | |||
«Дьыл кэмнэрэ» | М.Е. Тимофеев стр. 90 | Хоьооннору аа5ыы. Ырытыы. | |||
«Сааскы ырыа» | А.Г. Кудрин- Аба5ыыныскай стр. 113 | Нойосуус | |||
«Икки ийэ уонна икки кыыс» | С. Данилов стр. 100 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Эрэллээх до5ор» | Н. Апросимов стр. 101 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Утуо майгы- котор кынат» | П. Федоров стр. 102 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
Муус устар | «Дьоьун киьи» | М. Ефимов стр. 104 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | ||
«Туллуктар» | Г. Данилов стр. 113 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Гагарин» | Суорун Омоллоон стр. 114 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Хойукку космонавтар» | М. Ефимов стр. 123 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Тугу ал5аьаатыбыт?» | Амма Аччыгыйа стр. 118 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Туом Тиит Туот» | Британия остуоруйата стр. 138 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Ара5ас эьир» | Кытай остуоруйата стр. 146 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Барабыай о5ото» | М. Горькай стр. 148 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
Ыам ыйа | «Ньургуьун» | И.Д. Винокуров- Ча5ылхан стр 124 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | ||
«Саллаат о5ото Чуораана» | И. Г. Иванов- Нуолур | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Уорэнэ барабын» | И.И. Артамонов стр. 103 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«О5о саас» | Р.Д. Ермолаев стр. 80 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Барытын киьи онорор» | Софр. П. Данилов стр. 55 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куорэгэй» | Т. Е. Сметанин стр. 194 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Куоска уонна кутуйах» | И. В. Мигалкин стр. 93 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы | |||
«Сайын» | Д. Васильев стр. 119 | Айымньыны аа5ыы, ырытыы |
- ҮӨРЭХ БЫРАГЫРААМАТЫГАР ҮӨРЭХ УОБАЛАҺА
«Оҕо билэр – көрөр дьоҕурун сайыннарыы»
Оҕо бэйэтин, ахсаан, экономика, айылҕа туһунан билиниитэ
- Оҕо "мин киһибин" диэн өйдүүр, билинэр. Аатын, араспаанньатын, сааһын билэр, сатаан этэр. Төбөтүн /баттаҕын, сүүһүн, хааһын, хараҕын, муннун, айаҕын, тылын, тииһин, кулгааҕын/, мэйиитин, этин чааһын /атаҕын, илиитин, көхсүн, иһин, моонньун/ билэр, ааттыыр. Мэйиибинэн толкуйдуубун, кулгаахпынан истэбин, харахпынан көрөбүн, муннубунан сыты билэбин, илиибинэн тутабын-хабабын, атахпынан хаамабын-сүүрэбин, тылбынан саҥарабын, ас амтанын
билэбин, тииспинэн ыстыыбын диэн быһаарар.
- Киһи хааннаах диэн билэр. Хаан тымырдарынан сүүрэр, хааны сүрэх хачайдыыр, хааны быар ыраастыыр, хаана суох киһи тыыннаах сылдьыбат диэн өйдүүр.
- Тыынар органнар: мурун, хабарҕа, тыҥа диэн билсэр. Сөптүк тыынарга анал эрчиллиилэринэн үөрэнэр.
- Киһи тириилээх, былчыҥнаах, дьардамалаах диэн билэр. Тирии, итиини-тымныыны билэр. Тириини киһи суунан-тараанан чэнчистик тутар. Уҥуохтаах буолан киһи турар, хамсыыр. Былчыҥ киһини хамсатар, күүстээх оҥорор. Былчыҥмын сайыннардахпына күүстээх, тулуурдаах, хоһуун-хоодуот киһи буолуом диэн билэр.
- Сүрүн уҥуохтарын билэр, суолтатын өйдүүр: төбө, ойоҕос, сис тоноҕоһо, окумал, хары, буут, сото, уллуҥах уҥуоҕа /төбө уҥуоҕа - мэйиини, сис-ньиэрбэни, ойоҕос-ис органнары харыстыыр.
3.1.Тулалыыр эйгэни билиһиннэрии
Айылҕа.Саха сирэ уһун, тымныы кыһыннаах, кылгас, куйаас, үрүҥ түүннээх, киирбэт күннээх сайыннаах, ирбэт тоҥ буордаах, үрдүк сымара таас хайалардаах, элбэх улахан өрүстэрдээх, үрэхтэрдээх, күөллэрдээх, киэҥ, нэлэмэн хочолордоох, алаастардаах, араас күндү сиртэн хостонор баайдаах, күндү түүлээхтээх, тыйыс айылҕалаах, киэҥ сири тайаан сытар хоту дойду диэн сүрүн өйдөбүлү ылар.
Төрөөбүт дойдутун айылҕатын, сирин-уотун, үүнээйитин, үөнүн-көйүүрүн, отун - маһын, көтөрүн-сүүрэрин, кыылын-сүөлүн, балыгын, куһун-хааһын, сиртэн хостонор баайын билсэр.
Тыынар тыыннаах, хамсыыр-харамай уонна киһи - айылҕа оҕолоро буолаллар, онон айылҕаны кытта быстыспат сибээстээхтэр, кини дьайыытыттан тутулуктаахтар, ол иһин айылҕаны харыстыыбыт, көрөбүт - харайбыт, бүөбэйдиибит, таптыыбыт, киниэхэ сүгүрүйэбит диэн бигэтик өйдүүр. Айылҕаҕа сыһыан сокуонун быраабылатын, сиэрин - туомун билэр, тутуһар.
Дьыл кэминэн айылҕа көстүүтэ, дьон-сэргэ олоҕо-дьаһаҕа уларыйыыларын билсэр, өйдүүр.
Дьыл кэмэ. Күһүн, кыһын, саас, сайын диэн арааран билэр. Дьыл кэминэн айылҕа (күн, халлаан, салгын, суукка кэмэ, сир, уу, буор, от-мас, үүнээйи, үөн-көйүүр, көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл) уларыйыытын, дьон-сэргэ олоҕун - дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын, оҕо-аймах дьарыгын уратытын кытта сибээстиир.
Күһүн. Күһүн айылҕа араас өҥүнэн оонньуур, күннээх, самыырдаах тыаллаах диэн өйдөбүлү ылар. Күн уота мөлтүүр, халлаан тымныйар, тыалырар, хаһыҥ түһэр, былыттаах, ардахтаах, сиппэрэҥ күннэр үксүүллэр диэн билэр. Күн кылгыыр, түүн уһуур, хараҥарар, сир сыыйа мууһурар, буор лөглөрүтэ тоҥор диэн өйдүүр. От-мас хагдарыйар: хатыҥ сэбирдэҕэ саһарар, түһэр, мутукча саһаран көмнөх буолан тохтор, талах, сэппэрээк, хонуу араҕас, кыһыл, саһархай өҥнөнөллөр, хатан, сыыйа үлүйэн симэлийэр. Ол иһин үөн-көйүүр аҕыйыыр, сыыйа сүтэр, көтөрдөр итии дойдуга көтөллөр, кыыл кыстыкка бэлэмнэнэр, уйа туттар, аһылык хаһаанар, уһун түүлэнэр хорооҥҥо, уйаҕа саһар диэн быһаарар. Дьон түбүгэ үксүүр. Оҕуруот аһын хомуйаллар, оттоон бүтэллэр, сир аһын хомуйаллар, хаһааналлар, күһүҥҥү булт (кустааһын, куобах күрэҕэ, муус аннынан муҥха) саҕаланар, дьиэни-уоту, хотону кыстыкка бэлэмнииллэр. Тымныы түһүүтэ дьиэ сүөһүтүн, көтөрүн хотоҥҥо киллэрэллэр, идэһэ өлөрөллөр, кыһыҥҥы астарын - таҥастарын бэрийэллэр, детсад, оскуола аһыллар, онон кыралар детсадка, оттон улахан оҕолор оскуолаҕа үөрэнэ бараллар диэн өйдүүр, билэр, быһаарар.
Кыһын. Кыһын туманнаах, тымныы, хараҥа, дьыл кэмиттэн саамай уһуннара диэн өйдөбүлү ылар. Күн уота өссө мөлтүүр, сылыппат, уксүгэр тыкпат, кырыа халлаан хараҥарар, олус тымныйар, туман түһэр, күүстээх чысхаан тыал, буурҕа түһэр, тыал хайысхата араастаан уларыйар, күн өссө кылгыыр, түүн уһуур, хойуут сырдыыр, эрдэ хараҥарар. От-мас халыҥ хаарынан, үрэх, өрүс, күөл мууһунан бүрүллэллэр, сир-дойду иһийэр. Ол иһин үөн-көйүүр өлөр-сүтэр, кыстыыр көтөр киһи олорор сиригэр чугаһыыр, эһэ арҕаҕар утуйар, бөрө ас көрдүүр түбүккэ түһэр, атын кыыл хорооҥҥо киирэр диэн өйдүүр, быһаарар. Киһи олоҕун-дьаһаҕын булунар, оттук маһын дьаһайар, сүөһүтүн харайар, тустаах үлэтинэн дьарыгырар (булчут бултуур, балыксыт балыктыыр, ыанньыксыт ынаҕын, табаһыт табатын көрөр, учуутал оҕолорун үөрэтэр уо.д.а.), оҕо-аймах детсадка, оскуолаҕа сылдьар, бөһүөлэккэ дьон элбиир, кулуупка, детсадка, оскуолаҕа бырааһынньыктарга, күрэхтэһиилэргэ, сынньалаҥ киэһэлэргэ сылдьаллар диэн өйдүүр, билэр, быһааарар.
Саас. Саас айылҕа уһуктар, сылыйар, сир ирэр, хаар ууллар, кус-хаас кэлэр диэн билэр. Күн чаҕылыччы тыгар, ититэр, халлаан сырдыыр, сылыйар, хаар ууллар, чалбах тахсар, сир ирэр, күөл, үрэх мууһа алдьанар, устар, барар, уунан туолар, сыккыстар сүүрэллэр, от-мас тыллар, хонуу, мутукча көҕөрөр, ньургуһун тахсар, сир - дойду сэргэхсийэр. Ол иһин үөн-көйүүр тиллэр, сибэкки тыллар, чыычаах ыллыыр, уйа туттар, сымыыт баттыыр, көтөр кынаттаах итии дойдуттан төннөр, кыыл - сүөл уйатыттан - хороонуттан тахсар диэн билэр, быһаарар. Дьон-сэргэ олоҕор сааскы үлэ - хамнас саҕаланар (сир хорутуута, ыһыы үлэтэ, оҕуруот аһын олордуута, ыраастаныы - хомунуу), дьиэ сүөһүтэ төрүүр-уһуур, оҕо-аймах ойуурга, хонууга, сыһыыга күүлэйдиир, араас походтарга, экскурсияларга сылдьаллар диэн өйдүүр, билэр.
Сайын. Сайын айылҕа тиллэр, чэчириир диэн өйдөбүлү ылар. Күн күүскэ тыгар, халлаан сандаарар, куйаас буолар, сиккиэр тыал түһэр, ардыгар этиҥ этэр, чаҕылхан чаҕылыйар, ардахтыыр, кустук тахсар, күн уһуур, түүн сырдыыр (үрүҥ түүн), кылгыыр, күөл, үрэх, үрүйэ уута сылыйар, алаас хонуу, сыһыы көҕөрөр, от - мас силигилиир, бурдук буһар, сир аһа ситэр, сир-дойду чэлгийэр. Ол иһин үөн-көйүүр элбиир, көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл төрүүр-уһуур, үксүүр, балык ыыр, күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр диэн өйдүүр, быһаарар. Дьон-сэргэ сайылыкка көһөр, от үлэтэ (алаас, хочо маһын-сыыһын ыраастааһын, от охсуута, мунньуута, кэбиһиитэ, күрүө тутуута), сир астааһына (хаптаҕас, дьэдьэн, сугун, тэллэй, моонньоҕон, уулаах отон уо.д.а.) саҕаланар, оҕо - аймах сайыҥҥы сынньалаҥҥа барар, дьиэҕэ-уокка көмөлөһөр, улахан өттө окко сылдьар, араас лааҕырдарга бараллар, ыһыах буолар диэн өйдүүр, билэр, быһаарар. Айылҕа көстүүлэрин, уларыйыытын, дьон-сэргэ үлэтин - олоҕун, оҕо аймах дьарыгын туһунан дьыл кэминэн аттаран ситимнээхтик кэпсиир, ырыа ылыыр, хоһоон этэр, бэйэтин санаатын, сыһыанын ойуулаан -мандардаан биллэрэр.
Сир дойду. Алаас сир, тыалаах сир, өрүс сирэ, хайалаах сир, туундара тустарынан сүрүн өйдөбүлү ылар. Сир-дойду үүнээйитин, отун-маһын, көтөрүн-сүүрэрин, кыылын-сүөлүн билсэр. Тас көрүҥүн, өҥүн түүтүн, быһыытын таһаатын, хамсаныытын, саҥатын, суолун - ииһин, аһылыгын билэр, араарар, бөлөхтүүр, тылынан быһаарар.
Алаас сир. Алаас, хонуу, налыы, кырдал, ходуһа, мэччирэҥ сирин тустарынан сүрүн өйдөбүлү ылар, уратыларын билэр, быһаарар. Алааска, хонууга, ходуһаҕа араас сибэккилэр, оттор араастара үүнэллэрин билэр. Бэйэтин түөлбэтин сирин-уотун сибэккилэрин, сүрүн отторун ааттарынан билэр (алтан төбө,
ньургуһун, сардаана, сир симэҕэ, таҥара кийиитэ, чуораанчык, баҕа батаһа, уо.д.а.). Алааска, хонууга-сыһыыга үрүмэччи, үөн-көйүүр арааһа үөскүүр диэн өйдүүр. Тугунан аһылыктанарын арааран билэр. Лыах, тоноҕосчут, хомурдуос, баҕа, кымырдаҕас, аһыҥа, тигээйи, ооҕуй оҕус, ыҥырыа, чиэрбэ, чоху диэн билэр, ааттыыр. Үөн-көйүүр олорор - үөскүүр сирин билсэр. Кымырдаҕастар биир оргулга олороллор, ыҥырыалар эмиэ биир уйалаахтар диэн араарар. Лыах хайдах сайдарын билсэр (сымыыт, түүлээх үөн, куколка, лыах). Лыах, тоноҕосчут сарсыарда күнүс көтөр, кии хомордуоһа киэһэ түүн сылдьар диэн билэр.
Үөн - көйүүр айылҕаҕа хайдах олорорун, туох ураты бэлиэлээҕин туһунан остуоруйа, кэпсээн истэр, ырыа ыллыыр, уруһуйдуур, таабырын таайар, үтүктэн хамсанар. Араас өҥнөөх, көрүҥнээх айылҕа эттигин, кыраасканан, туойунан үтүктэн оҥорорго холонор. Оонньуутугар, атын да дьарыкка үөн-көйүүр туһунан билиитин туһанар. Алааска сиэрдээхтик сылдьар. Өбүгэ сиэрин-туомун утумнуур. Остуоруйа, олоҥхо этиитинэн алаас сир аарыма хатыҥар Аан Алахчын олорор. Кини оту өлгөмтүк үүннэрэр, сүөһүнү төлөһүтэр, уйгуну олохтуур. Ол иһин киниэхэ салама ыйыыллар, алгыс этэллэр, сүгүрүйэллэр диэн билэр. От - мас иччилэрэ Эрэкэ-Дьэрэкэ оҕолор киртэн-хахтан сиргэнэллэр. Ол иһин ойуурга, хонууга, алааска кири-хаҕы, бөҕү-саҕы муспаппын, мэлдьи хомуйабын, ыраастыы сылдьабын. Оччоҕуна айылҕа үөрэр, айгыр-силик буолар диэн өйдүүр.
Ойуур, тыа, тайҕа. Ойуур, тыа, тайҕа тустарынан сүрүн өйдөбүлү ылар. Киһи олорор сирин тула чугас үүнэр, чараас мастаах сир - ойуур, бөдөҥ мастардаах халыҥ ойуур - тыа, ырааҕынан, киһи – сүөһү олохсуйбатах сиринэн тайаан үүнэр халыҥ тыа - тайҕа дэнэр диэн араарар. Ойуурга, тыаҕа сэппэрээк, талах, мас арааһа үүнэр диэн өйдүүр. Сүрүн-сүрүннэрин ааттарынан билэр. Дөлүһүөн, хаптаҕас, сугун, моонньоҕон, малина, рябина – отонноох сэппэрээктэр; кыһыл талах, үөт (үрүҥ үөт, хара үөт) - талахтар; хатыҥ, харыйа, тиит, бэс, тэтиҥ -мастар диэн бөлөхтүүр. От - мас умнаһа, лабаата, сэбирдэҕэ диэн арааран билэр, ааттыыр, көрдөрөр. Мас силистээх, силиһинэн аһаан үүнэр, силигириир диэн өйдөбүлү ылар. Үүнээйигэ уу, күн, салгын туһатын, сырдык наадатын билэр, өйдүүр, быһаарар, кэпсиир. Сииктээх, кураанах сиргэ от-мас араастаан үүнэрин билэр. Мас умнаһын хатыылаах - ньалҕаархай диэн бигээн араарар. Ойуурга сылдьан хайысханы (арҕаа, илин, хоту, соҕуруу, уҥа, хаҥас), кэриҥи (улахан - кыра, үрдүк - намыһах, суон - синньигэс, уһун - кылгас), суукка кэмин (күн ортото, киэһэрэн эрэр, киэһэрбит) араара, быһаара үөрэнэр. От-мас уларыйыытын кэтээн көрөн дьыл кэмин билгэлии, араара, быһаара үөрэнэр. Туораах, сэбирдэх, хатырык, мутук, лабаа арааһын хомуйан айар-тутар.
Ойуурга, тыаҕа отон, тэллэй арааһа үүнэрин билэр. Бэйэтин түөлбэтин ойууругар, тыатыгар үүнэр отону ааттарынан билэр (уулаах отон, уҥуохтаах отоно, дьэдьэн, киис тиҥилэҕэ, биэ эмиийэ, уо.д.а.), уктарын араарар, ситэр-буһар, хомуйуллар кэмин туһунан өйдөбүлү ылар.
Тэллэйи сиэнэр, дьааттаах (сиэммэт) диэн бөлөхтүүр, сүрүн - сүрүннэрин көрөн ааттаталыыр. Ханнык ойуурга ханнык тэллэй үүнэрин билэр. Хаһан, хайдах хомуйуллуохтааҕын өйдүүр, быһаарар.
Ойуурга, тыаҕа чыычаах, мас көтөрүн арааһа элбэх диэн өйдүүр. Туллук, хараҥаччы, сылгы чыычааҕа, талах чыычааҕа, кукаакы, ымыы, барабыай, күөрэгэй диэн билэр. Саҥаларын, түүлэрин - өҥнөрүн билсэр. Кыстыыр, кыстаабат, саас эрдэтээҥи чыычаахтар диэн араарар, бөлөхтүүр.
Чыычаах сымыытын алдьатар, уйатын ыһар сатамматын өйдүүр, чыычаахтары аһатар, аһына, таптыы үөрэнэр. Айылҕа иэйэхситтээх, иэйэхсит иэйдэҕинэ от-мас үүнэр, көтөр-сүүрэр үксүүр, уйгу олохсуйар, ол иһин мин айылҕа иэйэхситин хомоппоппун, үргүппэппин диэн билэр. Айылҕаҕа сылдьан хаһыытаабаппын-ыһытаабаппын, куһаҕаны санаабаппын, оту-маһы алдьаппаппын диэн өйдүүр.
Мас көтөрдөрүн (хара улар, куртуйах, бочугурас, тоҥсоҕой, кукаакы, мэкчиргэ, хаххан, модьугу, суор, тураах, элиэ) билэр. Саҥатын, түүтүн -өҥүн, туһатын, буортутун араарар, быһаарар. Кыстыыр, кыстаабат, сиэмэх көтөрдөр диэн бөлөхтүүр. Уйа туттар, сымыыт баттыыр, оҕо таһаарар, ону көрөр-харайар, үөрэтэр диэн билэр.
Ойуурга, тыаҕа, тайҕаҕа кыыл - сүөл арааһа (куобах, эһэ, бөрө, саһыл, кырса, киис, кырынас, тайах) үөскүүр диэн өйдөбүлү ылар.
Сиэмэх кыыл, кэбийээччи диэн бөлөхтүүр. Сиэмэх кыыл тииһин-сыҥааҕын оҥоһуута, тас дьүһүнэ саһа сытан саба түһэргэ дьүөрэлээҕин, кэбийээччи кыыл тииһин-уоһун оҥоһуута, этэ- сиинэ аһыырга, өстөөхтөн куотарга анаммытын арааран өйдүүр. Дьыл кэминэн кыыл тас көрүҥэ уларыйарын, түүлүүрүн билсэр (кыһын хойуу көп түүлэнэр, саас түүтэ чарааһыыр). Кыыл кыһыны хайдах туоруурун, кыстыкка бэлэмнэнэрин, аһылык хаһаанарын билэр.
Араас кыыл суолун билэ үөрэнэр. Хайдах көмүскэнэрин билсиһэр. Хороон, уйа, арҕах диэн тылы араарар. Тыа кыылын дьиэ сүөһүттэн араарар, туохха олоҕуран наардаабытын быһаарар. Кыыл туһунан кэпсээн айарга холонор. Уруһуйугар кыыл тас көрүҥүн, дьүһүнүн, туох уратылааҕын бэлиэтиир, хамсаныытын таба биэрэ сатыыр, кыыл туһунан араас ис хоһоонноох ойуу уруһуйдуур, сыбаан-аттаран, айылҕа матырыйаалыттан оҥорор. Иэйиитин ыллаан - туойан, ойуулаан - дьүһүннээн, хамсанан -имсэнэн дьоҥҥо тиэрдэр.
Тыаҕа сылдьан өбүгэ сиэрин-туомун тутуһар. Өбүгэ этиитинэн ойуур иччитэ - Байанай. Кини олус өһүргэс, тыаһы - ууһу сөбүлээбэт, кыыһырдаҕына булду үргүтэр, отону, тэллэйи булларбат. Ол иһин Байанайы ытыктыыр наада, отону-дьэдьэни кыраны да буллаххына үөрэр, мыыммат куолу. Оччоҕуна Байанай миигин сөбүлүө, миэхэ көмөлөһүө диэн билэр.
Өрүс, үрэх, күөл. Өрүс, үрэх, күөл көлүччэ, тыымпы диэн өйдөбүллэри билсэр. Түөлбэтин, республикатын улахан өрүстэрин, үрэхтэрин, күөллэрин ааттарын билэр. Ууга балык арааһа үөскүүр, кус-хаас түһэр диэн билэр.
Балыгы сиэмэх балык, өрүс, күөл балыга, улахан, кыра балык диэн бөлөхтүүр, ааттарын билэр. Уу көтөрүн, кус, хаас, анды бииһэ диэн бөлөхтүүр, сүрүн-сүрүннэрин ааттарынан билэр. Балык уонна уу көтөрө тас тутулун, дьүһүнүн (өҥүн - түүтүн), быһыытын - таһаатын, саҥатын, хамсаныытын, тугунан аһылыктанарын билсэр, уратытын быһаарар. Аһыыр, көмүскэнэр ньыматын, олохсуйар эйгэтин балык уонна көтөр тас тутулун, дьүһүнүн кытта ситимниир
(балык тас көрүҥэ ууга устарыгар табыгастаах: улахан төбөлөөх, мултугур быһыылаах, лапчааннара, кутуруга устарыгар көмөлөһөр, көхсө хараҥа, өрөҕөтө сырдык; ол өстөөхтөн көмүскэнэригэр табыгастаах; кус атаҕын икки арда сарыылаах, ол устарыгар көмөлөөх). Балык, уу көтөрүн олоҕунан суукка чааһын, күн-дьыл уларыйыытын, дьыл кэмин билгэлиир, быһаарар. Балыктыыр, кустуур кэми, болдьоҕу, быраабыланы, тэрили, сиэри-туому билсэр. Булчут куһу сымыыт баттыыр кэмигэр өлөрбөт, ол иһин булт саас көтөр кэлиитин кытта уонна күһүн барар кэмигэр эрэ көҥүллэнэр, балык тымныыга бытаарар, сылаас күн искэҕин ыыр. Балык, кус-хаас дьоҥҥо туһатын билэр. Балык, көтөр туһунан ырыаны, хоһоону, таабырыны билэр, айан кэпсиир, уруһуйдуур.
Дьиэ үүнээйитэ. Дьиэҕэ үүнэр сибэккилэр, оҕуруот аһын арааһын билсэр. Көрүү -харайыы ньыматын, үүнэр сайдар усулуобуйатын, ситимин, тэтимин, киһи олоҕор суолтатын, туһатын өйдүүр, билэр, быһаарар. Үүнээйи чаастарын (умнас, лабаа, силис, сибэкки) араарар. Быһыытынан, өҥүнэн,
умнаһынан ханнык сибэкки эбэтэр оҕуруот аһа буоларын билэр, бөлөхтүүр. Үүнээйи сэбирдэҕинэн тыынарын, силиһинэн аһыырын, ууга наадыйыыта арааһын билсэр. Халыҥ эттээх сэбирдэхтээх үүнээйилэр кыра ууга наадыйалларын арааран өйдүүр. Сибэккини умнаһын силис тартаран, хортуоскатынан эбэтэр сиэмэнэн, оттон оҕуруот аһын арассааданан үүннэриини араарар. Сибэккини, оҕуруот аһын үүннэриини, көрүүнү - харайыыны кэтээн көрөр, көмөлөһө сылдьан араас кээмэй, кэриҥ, ахсаан, өҥ-дьүһүн, күн -дьыл туругун туһунан өйдөбүлү ылар (уһун-кылгас умнас, кыра-улахан сэбирдэх, элбэх - аҕыйах оҕурсу, итии - тымныы, былыттаах, ардахтаах күн, ичигэс, хаһыҥнаах түүн уо.д.а.). Көрбүтүн - истибитин сиһилии ситимнээн кэпсиир, ырыанан, хоһоонунан хоһуйар, ойуулаан - мандардаан көрдөрөр.
Дьиэ сүөһүтэ, кыыла, көтөрө.Дьиэ кыыла, дьиэ көтөрө, дьиэ сүөһүтэ диэн өйдөбүлү ылар. Куоска, ыт, куруолук, сибиинньэ - дьиэ кыыллара, куурусса (бөтүүк, чоппууска), кус, хаас - дьиэ көтөрдөрө, ынах, сылгы, таба, коза - дьиэ сүөһүлэрэ диэн араарар. Ынах сүөһүнү - оҕус, ынах ньирэй, сылгы сүөһүнү - биэ, атыыр, кулунчук, таба сүөһүнү - кыыл таба, дьиэ табата, тугут диэн араарар. Дьиэ кыылын, көтөрүн, сүөһүтүн тас тутулун, дьүһүнүн (өҥүн-түүтүн) саҥатын, хамсаныытын, суолун-ииһин, тугу сиирин билэр, уратыларын быһаарар. Аһыыр, көмүскэнэр ньыматын, олохсуйар эйгэтин кыыл, көтөр, сүөһү тас тутулун, дьүһүнүн кытта ситимниир. Ууһуур -тэнийэр ньыматын, улаатар - сайдар хаамыытын билсэр. Дьоҥҥо туһатын өйдүүр, быһаарар. Дьиэ сүөһүтүн көрүү - харайыы туһунан өйдөбүлүн, күн - дьыл уларыйыытын уонна дьыл кэмин кытта сибээстиир. Ардахха, тыалга-кууска, күһүн, кыһын, саас, сайын ханнык сүөһү хайдах көрүллүөхтээҕин, туохха наадыйарын билэр, араарар, быһаарар (кыһын ынах сүөһү, куурусса, сибиинньэ, куруолук хотоҥҥо киирэллэр, сылгы сүөһү, таба таһырдьа кыстыыллар уо.д.а.). Сүөһүнү көрүүнү - харайыыны кэтээн көрө сылдьан, улахан киһи көмөтүнэн, араас кээмэй, кэриҥ өйдөбүлүн кытта билсэр (ынах табатааҕар улахан, куоска ыттааҕар кыра, ынах кутуруга, сибиинньэ кутуругуттан уһун). Биир, элбэх, тэҥ ахсааны таба тутта үөрэнэр (биир аттаахпыт, элбэх кууруссалаахпыт). Дьиэ сүөһүтүн көрсөр, аһатарга, уулатарга көмөлөһөр. Дьиэ сүөһүтүн туһунан хоһоону, кэпсээни, остуоруйаны билэр, айан кэпсиир, оруолунан оонньуур, уруһуйдуур.
Халлаан куйаара. Космос, планета, сулустар тустарынан бастакы өйдөбүлү ылар. Космос уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ, учуонайдар спутнигы, ракетаны, космонавтары ыытан чинчийэллэр диэн билэр. Сир, күн, ый, планеталар диэн араарар. Сир күнү, ый сири тула эргийэриттэн дьыл уонна суукка кэмин ситимэ тутулуктаах диэн өйдүүр. Чолбон, халлаан быыһа сулустар диэн араарар.
Үөрэх сүрүн соруктарын билии салаатыгар
буолаллар.:
оҕону билиигэ- көрүүгэ, үөрэтиигэ бэйэтин кыаҕын, айымньытын сайыннар
оҕо интэриэстэрин талыы, талыы;
билиигэ- көрүүгэ тардыһар дьоҕуру сайыннар: утарсыыны, билиилээх- көрүүлээх буол
сабаҕалааһыннары бэрэбиэркэлиир араас ньымалары туһанар, вариативнай
сенсорнай эталоннар тиһиктэригэр тирэҕирэн, дьүөрэлээһин, бэрээдэктээһин
дьиҥнээхтик билии, билии түмүгүн оҕо араас көрүҥэ оҥор;
ахсааны, суоттааһыны, кээмэйдээһини билиигэ уонна уларыта тутууга туттуллар
тулалыыр эйэ;
оҕолору билиигэ- көрүүгэ ыларга үөрүйэҕи сайыннар
туох да куттала суох туһаныы быраабылатын тутуһан, тулалыыр эйгэ;
оҕолор коллективка киирэн үөрүйэхтэрин сайыннар, хаамыытын дьүүллэс,
дуогабардаһан баран дьайыыларын туруорсан, дакаастаа
билии холбоһуктаах түмүктэрин көрдөр, сабаҕалаа;
воспитание гуманно-ценное отношение к мире на основе создания мы связей
киһиттэн, дойдуттан тутулуга суох;
төрөөбүт куоратым, дойдум туһунан өйдөбүлү байыт; туспа фактарга интэриэһи сайыннар
төрөөбүт дойду историята уонна культурата.
оҕолору аан дойду үгүс дойдуларын уонна норуоттарын туһунан өйдөбүлү үөскэт;
планетаҕа, о. д. А.
киһи-сүөһү, кыыл-сүөл эйгэтин иһигэр үөскүүр үөрүйэх, үөрүйэх оҥоһук ньымата
тыыннаах айылҕа объектарын классификациялаа;
оҕо айылҕатын, кини туһатын туһунан өйдөбүлү байыт
киһи айылҕаҕа уонна киһи олоҕор уларыйыыттан, араас кэмҥэ уларыйыыттан көрөн иитэр, иитэр
киниэхэ харыстабыллаах уонна кыһамньылаах сыһыан.
Үөрэх ис хоһооно
Сенсорнай өйдөбүллэр уонна билии дьайыылара. Тэрээһиннээх сылдьан
педагогическай үлэһит оҕолору тус- туспа араарар дьоҕуру сайыннарар
онтон спектакль уонна ахроматическай сибэкки бары сибэккилэрин ааттаан, 5-7 эбиилик өҥнөөх,
сөптөөх тонону уонна дэгэни ыларга өҥнөөх, сатабыллаах буолуу дэгэттэнэр. Процесска
чинчийэр үлэ утумнаахтык кэҥиир, ситэрэн- хоторон биэрэр
араас предметтэр икки ардыларыгар бэйэ суолтатын, сыһыанын билии ньымата
4-6- тии тылынан предметтэр матырыйаалларын уратылара, уратылара.
Математика өйдөбүллэрэ.
Педагогическай үлэһит объектары уонна көстүүлэри билиигэ туһанарга үөрүйэҕи үөскэтэр
быһаарыыны тулалыыр эйгэ математическай ньымалара: суоттааһын, кээмэйдээһин,
усулуобунай миэрэлэр уонна уопсай миэрэлэр көмөлөрүнэн кээмэйдээһин,
былааны, схемалары оҥоруу, бэлиэлэри, эталоннары туһаныы уо. д. А.
Тэрийэр үлэ дьайыыта дьайар
ахсааны кытта быһаччы уонна төннөн иһэр бэрээдэгинэн ааҕарга үөрүйэҕи тупсарыы, ахсааны кытта билсиһии
бастакы уон икки кырачаан иһигэр сыыппаралар тустарынан билиини- көрүүнү бөҕөргөтүү, дьон олоҕор оруолларын бигэргэтии,
уһуйуу уонна ааҕыы судургу арифметическай соруктары үөскэтэргэ уонна быһаарарга үөрэтэллэр.
Геометрическай фигуралар өйдөрүн- санааларын байытыы,
геометрическай фигуралары үөрэтэр сатабыллары тупсарыы
кинилэр икки ардыларыгар хардарыта сибээстэһии. Тас структурнай бэлиэлэринэн фигураны баһылааһын:
төгүрүк, элбэх муннуктаахтар (үс муннуктар, түөрт муннуктар уо. д. А.). Араас ньыманы баһылааһын
геометрическай фигуралары уларытыы, холбуур, араарыы уо. д. А.
Уһуну- киэҥи, маассаны уонна веществоны кээмэйдиир дьоҕуру үөскэтии
усулуобунай миэрэлэр уонна уопсай дьаһаллар көмөлөрүнэн (см, Дм, м, кг, л), хардарыта өйдөһүү 156
миэрэлэр уонна түмүктэр икки ардыларыгар сыһыан. Халандаар туһунан өйдөбүлү үөскэтии
кэм-кэрдии, кэм-кэрдии, кэм-кэрдии ситимэ
чэппиэргэ диэри чопчу.
Тулалыыр эйгэни. Совместно с педагогическим работом деятельности, А также
бодоруһуу хаамыытыгар кыра дойду туһунан бастакы көрүүлэри үөскэтии оҥоһуллар.
Дойду, аан дойду үгүс дойдулара уонна норуоттара. Педагогическай үлэһит үлэни са?
оҕолор төрөөбүт куоракка (уулуссалар ааттара, сорох уулуссалар ааттара)
архитектурнай уратылар, кэрэ- бэлиэ уратылар), дойду (герб, гимн, атрианнар
государственнай былаас, Президент, киин уонна улахан куораттарга, айылҕа уратылара уо. д. А.
нэһилиэнньэ). Педагогическай үлэһит общественнай аналын арыйар уонна чуолкайдыыр
куорат, транспорт араас көрүҥэ, дьон үлэ уонна сынньалаҥ сирдэрин, куорат историятын туһунан
уонна уһулуччулаах куорат, куорат олоҕун үгэстэрэ. Оонньоон, көрдөөн
педагогическай үлэһит оҕолору чаҕылхай чахчынан көҕүлүүр
дойду историятын уонна культуратын, общество сорох биллэр дьоно. Ханыылыы
онон сир былаанын сөргүтүү дьон уопсай дьиэтин быһыытынан барар,
аан дойду үгүс дойдулара уонна норуоттара.
Айылҕа. Педагогическай үлэһит дириҥэтэр, кэҥэтэр, чуолкайдыыр
оөолор сир үрдүгэр, харамай уонна үүнээйилэргэ элбэх айылҕалаах эйэөэ оөолоро
айылҕа зоналара (Куйаар, степь, тайҕа, туундара уо. д. А), кинилэр образтара уонна эйгэ үөрэҕэ
тыыннаах, тыына-ууһа суох олоруу, тыыннаах айылҕа объектарын классификациялыырга үөрэтэр
бэлиэлэринэн, сүөһү, үүнээйи уратытын, кинилэр олохторун- дьаһахтарын туһунан сведениелэри биэрэр
улахан харамайдар үүнэн- сайдан, үүнэн- сайдан, барар- кэлэр кыахтарын, ньымаларын туһунан
үүнээйини үүннэрии (ол иһигэр культурнай, эмтээх үүнээйилэр), киһи идэтигэр
ити сибээстээх.
Педагогическай үлэһит айылҕа харыстабылын объектарын туһунан өйдөбүлү чуолкайдыыр
(уу, салгын, кумах, буор, буор, таастар уо. д. А), уу ресурсаларын (байҕал, байҕал, байҕал, байҕал уо. д. А.),
күөллэр, өрүстэр, водопадтар), таас уонна минераллар, сиртэн хостонор баай сорох сирдэрэ
(нефть, чох, үрүҥ көмүс, көмүс, алмаас уо. д. А); киһи бэйэтин туһатын туһунан
хаһаайыстыбаннай кыһалҕаҕа (тыал миэлиҥсэтэ, водохранилище, күн батареята,
муус хамсаата.); халлаан эттиктэрин туһунан (планета, комитет, сулустар), күн уота оруолларын туһунан,
тыыннаах айылҕа сылааһа.
Педагогическай үлэһит майгылаах көстүүлэри дириҥэтэр уонна дириҥэтэр
сыл араас сезоннарыгар (салгын температуратын уларыта тутуу, тыал оруолун, отон уонна отон.
айылҕаҕа), сүөһү, үүнээйи уонна киһи олоҕор уларыйыы, үчүгэй уонна мэлдьэһиилээх
киһи айылҕаҕа дьайыыта. Айылҕаҕа быһыы- майгы быраабылалара бигэтийэллэр,
айылҕаҕа уонна кини ресурсатыгар харыстабыллаах уонна кыһамньылаах сыһыана иитиллэр.
Ол түмүгэр, 7 сыл бүтүүтэ оҕо бэйэтин баҕатынан кэрэхсэбиллээх, кэрэхсэбиллээх
силиэстийэлээһин төрүөттэрэ, быһаарыыта суох быһаарыыта оҥор
киһи айылгыта, дьайыыта; билэр- көрөр-чинчийэр үлэҕэ айар үлэтэ
деятельность;
араас билиилээх- көрүүлээх сатабыллаах: утарсыыны, формулировкалааһыны быһаарар
чинчийии соруга, араас ньымалары уонна сабаҕалааһыннары бэрэбиэркэлиир средстволары туһанар: тэҥнээһин
этноннары, классификацияны, систиэмэни, ахсааны, суоттааһыны, кээмэйдээһини, сорох сыыппараны
үп- харчы уо. д. А.;
араас билиигэ- көрүүгэ, сатабылга тирэнэн, бэйэтин быһаарыытын ылынарыгар дьоҕурдаах
үлэ көрүҥэ, ханнык баҕарар көрүҥҥэ оҕо инициативата уонна тутулуга суох буолуута
активности, способен выбирать себе род занятий, участников по совместной деятельности;
бэйэтэ тус- туспа билиилээх, айылҕалаах уонна социальнай эйгэ туһунан.;
эйэ дэмнээхтик сыһыаннаһар, атын дьоҥҥо, бэйэҕэ эмиэ сыһыаннаах
бииргэ үлэлиир саастыылаахтары уонна улахан дьону кытта бииргэ үлэлиир, бииргэ үлэлиир
деятельность;57
социальнай көстүүлэргэ, Россияҕа уонна араас дойдуларга дьон олоҕор интэриэстээхтэр.
аан дойду үгүс норуоттара. Бэйэтин куоратын уонна дойдутун аатын билэр, кини государственнай символлара,
куорат уонна дойду сорох сирдэрэ;
ааспыт уонна билиҥҥи да, куорат историятын туһунан дьон олоҕун туһунан сорох өйдөбүллээх;
тыыннаах айылҕа, өй- санаа өттүнэн биир кэлим өйдөбүллээх,
математика, история уо. д. А; кэтээн көрөр, эксперимент оҥорор, ис хоһоонноох хартыынаны тутар.
тулалыыр эйгэ, үлэ сүрүн ньымаларын туһанар;
сүөһү, планета үүнээйитин бэрэстэбиитэллэрин билэр, классификациялыыр кыахтаах
кинилэр уратыларын, уобарастарын, уобарастарын туһунан кэпсээ, кэпсээ
айылҕа тутула суох объектарын, айылҕаҕа сезонунан уларыйыыларын туһунан өйдөбүллээх
киһи олоҕун-дьаһаҕын, тыынар тыыннааҕын туһанар, сатаан туһанар
айылҕаҕа, ресурсаларга, киһи айылҕаҕа, идэтигэр сыһыана, айылҕаны кытта сибээстээх киһи айылгыта,
айылҕаҕа сиэри- туому тутуһар, тыыннаах айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһарын өйдүүбүн.
ресурсалар.
Үөрэх уобалаһын чэрчитинэн иитии холбуу соруктарын быһаарыы
«Билиилээх- көрүүлээх сайдыы» оҕолору " киһи»сыанаҕа сыһыарыыга туһуламмыт,
"Семья», «Знание», «Родина» уонна «айылҕа» диэн сэрэйэр, сэрэйэр:
киһи билиитигэр сыаннастар, үөрэх суолталарын өйдөтүү
киһи, общество, дойду;
төрөөбүт төрүт үгэспитигэр, бырааһынньыктарга, төрөөбүт дойдубут историятыгар уонна ситиһиилэригэр сыһыарыы
Россия норуоттарын культурнай нэһилиэстибэтигэр;
Россия араас норуоттарын бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэриттэн тутулуга суох дьон ытыктабылын иитии
этническэй тэрил;
дойду судаарыстыбаннай символларыгар ытыктабыллаах сыһыаны иитии (былааҕа, гербаҕа),
гимн);
төрөөбүт дойду, төрөөбүт дойду айылҕатыгар харыстабыллаах уонна эппиэттээх сыһыаны иитии,
айылҕаны харыстааһыҥҥа бастакы уопуту ылыы.
Туттуллар литература
- «Кустук» бырагыраамма – сана кэрдиис кэмнэ методическай босуобуйа Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин министиэристибэтин сакааьынан СО Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институтка оноьулунна. Хомуйан онордулар Т.И. Никифорова, Л.В.Попова, А.А. Скрябина, М.К. Иванова, А.В. Николаева, Ю.С.С., Т.Л. Ильинова, Н.В. Баишева, А.А. Захарова, М.А.Попова, М.П. Неустроева, К.К. Семенова, Е.А.Томтосова, А.Ф. Сизых.
- «Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы» М.Н.Саввина
- «Развитие речи в детском саду» В.В. Гербова Москва, 2014г.
- Ознакомление с природой в д.с. О.А.Соломенникова
- Торообут дойдум
- Торообут алаьам
- Знакомим детей с ПДД. Т.Ф.Саулина
- О.кэп.дь.сайыннарыы
- Ийэ тыл
- Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина
Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии
Таблица 4
№ | Тиэмэтэ | Литература | Ыытыллар корунэ | Иитээччи | |
Бала5ан ыйа | |||||
1 | «Мин сайыным» (Конкурснай хамсааhын) | Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы М.Н. Саввина | Стенгазета, сэьэргэьии | ||
2 | «Үлэ барыта үтүөлээх» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Кэнчээри | Хартыынанан улэ Сэьэргэьии | ||
3 | «Төрөөбүт дойду туохтан са5аланар» (Патриотическай иитии модуль) | Ознакомление с природой в д.с. О.А.Соломенникова | Хартыынанан улэ, оонньуу | ||
4 | «Үрдүк үүнүү» (Экологическай иитии) | Ознакомление с природой в д.с. О.А.Соломенникова | Хартыынанан улэ, оонньуу | ||
Алтынньы | |||||
5 | «Кырдьа5ас киhи кунэ» (Экологическай иитии) | Торообут алаьам, Кэнчээри | Сэьэргэьии, презентация, хартыынанан улэ Остуоруйа аа5ыы | ||
6 | «Мин Дьокуускай куоратым!» нэдиэлэтэ (Патриотическай иитии) | Торообут дойдум | Кэпсээтии, хартыынанан улэ | ||
7 | «Күhүҥҥү фантазия» (Конкурснай хамсааhын) | Ознакомление с природой в д.с. О.А.Соломенникова | Хартыынанан улэ Сэьэргэьии Хоhоон уөрэтии | ||
8 | «Участаастакпытын хомуйуох» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Трудовое воспитание в д.с Л.В. Куцакова | Бэсиэдэ Сюжеттаах оонньуу | ||
«LEGO конструкторы кытта билсиhии» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | Конструирование из строительного материала Л.В. Куцакова | Конструкторынан билиhиннэрии | |||
9 | «Медсестра үлэтэ» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление с предметным и социальным окружением О.В.Дыбина | Сэьэргэьии, Экускурсия Лото «Идэ» | ||
10 | «Сомоло5оhууга биhиги кууспут» (Конкурснай хамсааhын) | О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, хаартска5а туьуу, викторина | ||
11 | «Ийэм таптала күннээ5эр күүстээх» (Патриотическай иитии) | Кэнчээри, Кэскил, торообут алаьам, О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, хартыынанан улэ, оонньуу | ||
12 | «Мин уонна ийэм» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | Кэнчээри, О.кэп.дь.сайыннарыы. Конструирование из строительного материала Л.В. Куцакова | Бэсиэдэ, интерактивнай оонньуу | ||
13 | «Чыычаахтар куннэрэ» (Экологическай иитии) | Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы М.Н. Саввина, Ийэ тыл | Слайдовай презентация, таабырыын | ||
Ахсынньы | |||||
13 | «Библиотека5а» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление с предметным и социальным окружением О.В.Дыбина | Виртуальнай экскурсия, викторина | ||
14 | «Саха бала5ана» (Патриотическай иитии) | Ийэ тыл, Мин Дойдум, О.кэп.дь.сайыннарыы | Бэсиэдэ Бала5анна экскурсия | ||
15 | «Моруос о5онньор уhанар дьиэтэ» (Конкурснай хамсааhын) | Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы М.Н. Саввина, ойуулар | Бэсиэдэ, аралдьыйыыга бэлэмнэнии | ||
16 | «Сана дьылынан! Сана дьолунан!» «Өбүгэбит олохторо» (Патриотическай иитии) | Ийэ тыл, Мин Дойдум, О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, Оонньуу | ||
Тохсунньу | |||||
17 | Фотовыставка «Саҥа дьыл» (Патриотическай иитии) | Кэнчээри, Кэскил | Сэьэргэьии, Стенгазета | ||
18 | «Үүнээйилэри харайарга үөрэтэбит» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Уунээйилэр ойуулара Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы М.Н. Саввина | Бэсиэдэ, хартыынанан улэ, уунээйилэри көрүү | ||
19 | «Биhиги олорор дьиэбит» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | О.кэп.дь.сайыннарыы. Конструирование из строительного материала Л.В. Куцакова | Сэьэргэьии, уруьуй, ыйытыы | ||
20 | «Күүрээн кыhын» (Конкурснай хамсааhын) | Кэнчээри, Кэскил О.кэп.дь.сайыннарыы | Бэсиэдэ, хатрынанан улэ, выставка | ||
Олунньу | |||||
21 | «Битэмииннэр хана кистэммиттэрий?» Проект (Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ) | О.кэп.дь.сайыннарыы ДО: «Битэмииннэр» | Проект кэпсээьин, ыйытыы, сэьэргэьии, оонньуу | ||
22 | «Төрөөбүт дойдуну көмүскүүр идэ» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление с предметным и социальным окружением О.В.Дыбина | Сэьэргэьии, Слайдовай презентация, ДО | ||
23 | «Биhиги аармыйабыт» (Патриотическай иитии) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Сэьэргэьии, хартыынанан улэ, | ||
24 | «А5а сатаабата5а диэн суох!» (Конкурснай хамсааhын) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | О5олор кэпсээннэрэ, выставка | ||
Кулун тутар | |||||
25 | «Тапталлаах ийэм» (Патриотическай иитии) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Сэьэргэьии, хартыынанан улэ, ДО | ||
26 | «Мин дьиэ кэргэним идэлэрэ» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Сэьэргэьии, о5олор кэпсээннэрэ, ыйытыы | ||
27 | «Киhи оло5угар роботтар» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | О.кэп.дь.сайыннарыы Мультфильм: «Робот» | Сэьэргэьии, слайдовай презентация | ||
Муус устар | |||||
28 | «Арассыыйа айыл5атын баайа» (Патриотическай иитии) | Ознакомление дошкольников с природой. О.А.Соломенникова, О.кэп.дь.сайыннарыы | Сэьэргэьии, слайдовай презентация | ||
29 | «КосмоЅTAR» (Конкурснай хамсааhын) | Торообут дойдум | Выставка, о5олор кэпсээннэрэ | ||
30 | Акция «Хас биир сыыhы бөххө» (Экологическай иитии) | Торообут дойдум | Бэсиэдэ, сюжеттаах оонньуу, дьаарбайыыга акция толоруу | ||
31 | «Доруобуйа кунэ» ДЮСШ №8 Экскурсия (Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ) | Ознакомление дошкольников с природой. О.А.Соломенникова, О.кэп.дь.сайыннарыы | Экскурсия | ||
Ыам ыйа | |||||
32 | «Үлэ күнэ» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление с предметным и социальным окружением О.В.Дыбина | Сэьэргэьии, слайдовай презентация, ДО | ||
33 | «Кыайыы кунэ!» «Кинилэр хорсун быhыыларынан сиэннэр киэн тутталлар» (Патриотическай иитии) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина Мультфильм: «Кыайыы кунэ!» | Сэьэргэьии, ДО | ||
34 | Цикл үүнээйилэри кэтээн көрүү (Экологическай иитии) | Торообут дойдум, Кэнчээри Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Сэьэргэьии, үүнээйилэри кэтээн көрүү | ||
35 | «Суол быраабылата» (Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ) | Знакомим дошкольников с правилами дорожного движения Т.Ф.Сатулина | Сэьэргэьии, сюжеттаах оонньуу, викторина | ||
36 | «Пульт салайар массыыната» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | Информационно-коммуникационные технологии в дошкольном образовании Т.С. Комарова, И.И. Комарова, А.В. Туликов | Бэсиэдэ, видео, ыйытыы | ||
Бэс ыйа | |||||
37 | «Зоопарк» (Экологическай иитии) | Торообут дойдум, Ознакомление с природой в детском саду О.А. Соломенникова | Сэьэргэьии, ДО | ||
38 | «Арассыыйа кунэ» (Патриотическай иитии) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина Слайдовая презентация: «Арассыыйа кунэ!» | Сэьэргэьии, слайдовай презентация, аралдьыйыыга бэлэмнэнии | ||
39 | «Дьааттаах уунээйилэр» (Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ) | Торообут дойдум, Ознакомление с природой в детском саду О.А. Соломенникова | Хартыынанан улэ, ДО | ||
40 | «Тыал электростанцията» (Робототехника төрүтэ: инники инженердары иитэбит) | Информационно-коммуникационные технологии в дошкольном образовании Т.С. Комарова, И.И. Комарова, А.В. Туликов | Бэсиэдэ, Мультфильм: «Тыал электростанцията», флешмоб | ||
От ыйа | |||||
41 | «Учаастакпытын хомуйуох» (Үлэ5э иитии уонна эрдэтээҥҥи профориентация) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Сэьэргэьии, площадканы хомуйуу | ||
42 | «Дьиэ кэргэн күнэ» (Патриотическай иитии) | Тулалыыр эйгэни билиьиннэрии уонна о5о тылын сайыннарыы М.Н. Саввина | Сэьэргэьии, аралдьыйыыга бэлэмнэнии, ырыа хатылааьын | ||
43 | Фото-конкурс «Супер-семейка» Конкурснай хамсааhын) | Ознакомление дошкольников с окр. и соц.миром. Н.В.Алешина | Бэсиэдэ, выставка | ||
44 | «Ууттан сэрэтиилэр» (Олох чэгиэн-чэбдик быhыытын төрүттэрэ) | Формирование основ безопасности у дошкольников К.Ю. Белая | Сэьэргэьии, хартыынанан улэ |
3.2.Ахсаан
Математика төрүттэрин билэр, ахсаан ааҕар, суоттуур таһыма үрдүүр. Толкуйдуур дьоҕура, сатабыла, үөрүйэҕэ кэҥиир, дириҥиир, чочуллар, чопчуланар. Сенсорнай эталоннара, логическай толкуйа лаппа сайдар. Билиитин-көрүүтүн тус олоҕор, бэйэтигэр, дьоҥҥо, айылҕаҕа сыһыаран сөпкө туһанар.
Ахсаан. «Хас буолла?», «хаһыс турарый?», «хасыһый?», өйдөбүллэри билсэр, суоттуур. «Тоҕо?», «өскө», «эбэтэр», «баҕар», «аны» диэн тылларга ахсаан ааты таба туттан эппиэттиир. Эбии (+), көҕүрэтии (-), буолар (=), элбэх. Уоҥҥа диэри (1,2,3,4,5,6,7,8,9,10) чыыһыла натуральнай эрээтин сыысхала суох өрө- таҥнары ааҕар. Сэргэстэһэ турар чыыһыла сыһыанын (3,4,4,3), сибээһин (3 (үс) 4-тэн (түөртэн) 1-тэн (бииринэн) кыра; 4 (түөрт) 3-тэн (үстэн) 1-нэн (бииринэн улахан) өйдүүр, быһаарар. Бүтүн бөлөҕү (чыыһыланы) 8-тыы, 9-туу, 10-нуу ахсааннаах бөлөххө араарар, хомуйар. Бүтүн бэйэтин чааһыттан улахан, оттон чаас бүтүнтэн кыра буоларын өйдүүр. Чыыһыла састаабын 5 (биэс) чыыһыла 1,1,1,1, (түөрт бииртэн) уонна өссө 1-тэн (бииртэн) турар диэн өйдүүр. Бөлөҕү биирдиилээн састаапка (барыта 5 сибэкки: 1 – алтан төбө, 1 – таҥара кийиитэ, 1 – сардаана, 1- ньургуһун, 1 – чуораанчык) диэн араарар.
Хайа баҕарар чыыһыла соччо биирдээхтэн турар. Биир улахан чыыһыла икки кыраҕа арахсар, икки кыраттан биир улахан чыыһыла үөскүүр диэн бигэтик өйдүүр. Задача туһунан өйдөбүл ылар. Усулуобуйа толкуйдуур, ыйытыы туруорар, арифметическай дьайыыларынан (эбии, көҕүрэтии) 10 (уон) чыыһыла иһинэн суоттуур.
Кэм. Кэм, бириэмэ, суукка, күн-дьыл ситимин (күн тахсыыта, күн ортото, киэһэриитэ, күн киириитэ, күн илинтэн тахсар, арҕаанан киирэр, соҕурууттан сылаас тыал, хотуттан тымныы тыал үрэр). Чаһыны, нэдиэлэ хонугун, ыйдар ааттарын билэр, чуолкайдык быһаарар.
Оонньуулар.Логическай оонньуулары (хаамыска, хабылык, тыксаан, уксаан, дуобат, домино, саахымат, «Сонор») билэр, сатаан оонньуур.
Экономика. Экономика төрүттэрин туһунан бастакы өйдөбүлү ылар. Хамнас, харчы, ыал уопсай үбэ – харчыта (бюджета) диэн өйдөбүллэри билсэр. Харчы диэн хамнас, хамнаһы үлэлээн ылаҕын диэн өйдүүр. Ыалга ийэ, аҕа, эдьиий, убаай ыйдааҕы хамнастара барыта холбоһон ыал (дьиэ кэргэн) ыйдааҕы бюджета (уопсай үбэ-харчыта) буолар диэн арааран өйдүүр. Бэйэ хаһаайыстыбатын суолтатын билсэр, өйдүүр. Оҕуруоттаах, ынахтаах, сылгылаах, кууруссалаах ыаллар, оҕуруот аһын, эти – үүтү, сүөгэйи, суораты, сымыыты атыыласпаттар. Ол иһин харчылара экономияланар диэн өйдөбүлү ылар. Ордубут бородууксуйаларын ырыынакка, дьарбаҥкаҕа атыылааннар дохуот (эбии үп-харчы) киллэринэллэр диэн билэр.
Туттуллар литература
- Петерсон Л.Г., Холина Н.П. Раз – ступенька, два – ступенька… Математика для детей 6-7 лет. 2 часть
Ахсаан
Таблица 5
Тиэмэтэ | Литература | Ыытыллар корунэ | Иитээччи | Примечание | ||
Бала5ан ыйа | ||||||
1 | Дьарык 1. «Биир» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Бэсиэдэ Тэтэрээккэ улэ 4 стр | |||
2 | Бэсиэдэ Тэтэрээккэ улэ 5 | |||||
3 | Дьарык 2 «Икки» | Беседа. Тэтэрээккэ улэ 6стр. | ||||
4 | Бэсиэдэ. Тэтэрээккэ улэ 7стр. | |||||
5 | Дьарык 3 «Ус» | Беседа. Тэтэрээккэ улэ 8 стр. | ||||
6 | Беседа. Тэтэрээккэ улэ. 9стр | |||||
7 | Дьарык 4 «Туөрт» | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 10 стр. | ||||
8 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 11 стр. | |||||
9 | Дьарык 5 «Биэс» | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 12 стр. | ||||
10 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 13 стр. | |||||
Алтынньы | ||||||
11 | Дьарык 6 «Алта» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 14 стр. | |||
12 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 15 стр. | |||||
13 | Дьарык 7 «Сэттэ» | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 16 стр. | ||||
14 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 17 стр. | |||||
15 | Дьарык 8 «А5ыс» | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 18 стр. | ||||
16 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 19 стр. | |||||
17 | Дьарык 9 «То5ус | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 20 стр. | ||||
18 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 21 стр. | |||||
Сэтинньи | ||||||
19 | Дьарык 10 «Уон» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 22-23 стр. | |||
20 | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 24-25 стр. | |||||
21 | Дьарык 11 «Хаҥас уонна уҥа» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 2 чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ. 3 стр. | |||
22 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 3стр. | |||||
23 | Дьарык 12 «Геометрическай бегуурэлэр» | . Беседа Тэтэрээккэ улэ 4 стр | ||||
24 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 5 стр | |||||
25 | Дьарык 13 «Геометрическай бегуурэлэр» Көнө муннук | Беседа Тэтэрээккэ улэ 6 стр | ||||
26 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 7 стр | |||||
Ахсынньы | ||||||
27 | Дьарык 14 ««Геометрическай бегуурэлэр» Ус муннук уонна трапеция | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 8 стр | |||
28 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 9 стр | |||||
29 | Дьарык 15 «Геометрическай бегуурэлэр» Ромб уонна ньолбуhах | Беседа Тэтэрээккэ улэ 10 стр | ||||
30 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 11 стр | |||||
31 | Дьарык 16 «Геометрическай бегуурэлэр» Элбэх муннук уонна шар | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 12 стр | |||
32 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 13 стр | |||||
33 | Дьарык 17 «Геометрическай бегуурэлэр» Куб уонна силииндир | Беседа Тэтэрээккэ улэ 14 стр | ||||
33 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 15 стр | |||||
35 | Дьарык 18 «Геометрическай бегуурэлэр» Пирамида уонна конус | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 16 стр | |||
36 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 17 стр | |||||
Тохсунньу | ||||||
37 | Дьарык 19 «Геометрическай бегуурэлэр» Параллелепипед | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 18 стр | |||
34 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 19 стр | |||||
38 | Дьарык 20 «Суурааhыннарга эрчиллиилэр» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 3 чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 38 стр | |||
39 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 39 стр | |||||
40 | Дьарык 21 «О5уруо» | Беседа Тэтэрээккэ улэ 3 стр | ||||
41 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 4 стр | |||||
Олунньу | ||||||
42 | Дьарык 22 «Ыйааhын» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 5 стр | |||
43 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 6 стр | |||||
44 | Дьарык 23 «Ахсан» | Беседа Тэтэрээккэ улэ 7 стр | ||||
45 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 8 стр | |||||
46 | Дьарык 24 «Бегуурэлэр» | Беседа Тэтэрээккэ улэ 9 стр | ||||
47 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 10 стр | |||||
48 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 11 стр | |||||
Кулун тутар | ||||||
49 | Дьарык 25 «Суоттаа» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 12 стр | |||
50 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 13 стр | |||||
51 | Дьарык 26 «Ураты» | Беседа Тэтэрээккэ улэ 14 стр | ||||
52 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 15 стр | |||||
53 | Дьарык 27 «Магическай квадрат» | Беседа Тэтэрээккэ улэ 16 стр | ||||
54 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 17 стр | |||||
55 | Дьарык 28 «Сорудахтары толор» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 18 стр | |||
56 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 19 стр | |||||
57 | Дьарык 29 «Тырыынка» | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 20 стр | |||
58 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 21 стр | |||||
Муус устар | ||||||
59 | Дьарык 30 «Тырыынка» Сал5ааhын | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Тэтэрээккэ улэ 22 стр | |||
60 | Беседа Тэтэрээккэ улэ 23 стр | |||||
61 | Дьарык 31 «Хатылааьын математика дойдутугар айан» | Беседа Сорудахтары толоруу | ||||
62 | Беседа Сорудахтары толоруу | |||||
63 | Дьарык 31 «Сотору оскуола5а. Оонньуу» Сал5ааhын | Беседа Оонньуу Хатылааьн | ||||
64 | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Беседа Оонньуу | ||||
65 | Дьарык 32 | Хатылааьын. | ||||
66 | Дьарык 33 | Хатылааьын | ||||
67 | Дьарык 34 | Хатылааьын | ||||
Ыам ыйа | ||||||
68 | Дьарык 35 | Ахсан уктэллэрэ : оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго / С.В. Николаева, А.К. Заболоцкая ; - Дьокуускай : Бичик, 2020. – с. – (Саха уьуйаана) 1чааьа | Хатылааьын | |||
69 | Дьарык 36 | Оонньуу | ||||
70 | Дьарык 37 | Хатылааhын Сэьэргэьии | ||||
71 | Дьарык 38 | Хатылааhын Таабырыын | ||||
72 | Дьарык 39 | Хатылааьын Слайдовай презентация | ||||
73 | Дьарык 40 | Хатылааhын Тэтэрээккэ улэ | ||||
74 | Дьарык 41 | |||||
75 | Дьарык 42 | Оонньуу |
- ҮӨРЭХ БЫРАГЫРААМАТЫГАР ҮӨРЭХ УОБАЛАҺА
«Оҕо кэрэни өйдүүр дьоҕурун сайыннарыы»
4.1 Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство, музыкальнай искусство, саха фольклора
Үөрэх сүрүн соруктарынан художественнай- эстетическэй сайдыы салаатыгар
үлэлэрэ буолаллар:
Ойуулуур үлэ:
Оҕолор ойуулуур- дьүһүннүүр үлэтигэр бигэтик интэриэһи үөскэтэллэр.
Сенсорнай опыты байыт, илии хамсааһынын предметтэрин кытта билиһиннэрии процеһыгар киллэр
предмеккэ.
Үөрэх эстетическэй көрүүнү, уобарастары салгыы сайыннар,
эстетическэй былааннары үөскэтэргэ; дакаастабылы үөрэт уонна 190 сыананы тэнитиэҕэ.
оҕо бэйэтэ айбыт уобарастара бэйэлэрин саастыылаахтара да, саастыылаахтара да болҕомтолорун тардаллар
табаарыстар үлэлэригэр үтүө уонна ытыктабыллаах сыһыаны булгуччулаах.
Предметтэргэ уонна тулалыыр эйгэ көстүүлэригэр эстетическэй сыһыаны үөскэт,
искусство, уус- уран айымньы айымньылара.
Эрдэтээөи оөо үөрэт, айымньылаах буоларга үөрэт
уруһуйга, лэппиэскэ уонна аппликация ньымалара хомоҕой үбү туһанан ойуулааһын ньымалара.
Оҕолору натураттан уруһуйдуурга, аналитическай дьоҕуру, дьоҕуру сайыннарарга уһуй
туох эмэ предметтэри бэйэ- бэйэлэрин кытта тэҥнээн, арааран, тупсаран биэр
туттуу, туттуу, туттуу, туттуу, пропорцияны туттуу, дьүһүннээһин,
композиция.
Салгыы коллективнай айымньыны сайыннарыахха.
Тугу дуогабардаһан, дуогабардаһан үлэлэт
үлэ уопсай хартыынаҕа туспа ойуулар курдук толоруллуохтара.
Үлэҕэ- хамнаска итэҕэстэри өйдөөн, көннөрөн, тупсаран биэрии сатабылын үөскэт
этигэр- хааныгар үксүн айар уобарастары ситиһэргэ.
Модельнай-конструктивнай үлэ:
Объект конструкциятын көрөргө уонна кини сүрүн өттүн ырытарга, функциональнай
назначение.
Коллектив үлэтин үөрүйэхтэрин бөҕөргөтөн, эбээһинэстэрин үллэрэргэ, үлэлииргэ үөрүйэҕи иҥэр
уопсай санааҕа сөп түбэһиннэрэн, бэйэ- бэйэбитин мэһэйдэспэккэ.
Сайдыы кэскиллээх дьыалаҕа интэриэһи үөскэтии.
Конструктордар араас көрүҥнэрин билсиһии.
Дизайнер, конструктор, архитектор, тутааччы уо. д. А.
Музыкальнай үлэ:
Оҕолору музыкальнай культураҕа уһуйарга, музыкальнай- эстетическэй амтаны иитэргэ уһуйарга.
Оҕо музыкальнай санаатын- оноотун салҕаа, чаҕылхай иэйиини тарт
араас характердаах музыка сэҥээриитин ылабын.
Дорҕоонноох, тэтимнээх, тэтимнээх уонна динамическай истиили тупсар.
Ырыаһыт куолаһын салгыы үөскэтэргэ, дьоҕурун сайыннарарга көмөлөс
музыкаҕа хамсаныы.
Оҕо музыкальнай инструменнарыгар оонньуурга уһуйаллар. Элемени кытта билсис
музыкальнай өйдөбүллэр.
Ылыллыбыт билиини, дьоҕуру түмүү.
Үөрэх ис хоһооно
Ойуулуур үлэ:
Предметнэй уруһуй. Өйгүттэн-санааҕыттан, өйгүттэн-санааҕыттан ойуулуур дьоҕуру тупсар
натура; кэтээн көрүү, кэтээн көрүү, предметтэр уратыларын бэлиэтиир дьоҕуру сайыннарар.
кинилэр уруһуйдарын (формата, пропорцията, кумааҕыга сыһыарыы) биэрэр.
Ойуу тиэхиньикэтин тупсарарга. Көҥүлү уонна тэҥҥэ сайыннар
хамсаныы харах хонтуруолугар, имигэстик хамсаныы, ритмичность. Матырыйаал хомуурун кэҥэт,
оҕолор уруһуйга (акварель, сухой уонна сыалаах пастель, сангина) туһаныахтарын сөп.,
чох харандааһа, гелевой уруучука уо. д. А.). Биир ойууга араас матырыйаалы ситимнээ
хомоҕой уобараһы айарга. Саҥа ньымалары билэр матырыйааллардаах үлэ саҥа ньымаларын үөрэт
(холобур, аквареллары уулаах араҥанан уруһуйдаа); фонаны айарга араас ньыманан
ол хартыына: Акварель уонна гашья уруһуйдаан-сүрүн айыллыар диэри
пастелынан уонна өҥнөөх харандааһынан уруһуйдааһыҥҥа фонда бэлэмнэниэн сөп.
бастаан, сүрүн уобараһы түмүктүүр курдук. Сатабылын салҕаа
линейнэй ойууну толорууга харандааһы баһылаа, илиилэргин уулларарга үөрэт
араас хайысхаҕа эриллибит төгүрүк линиялары уруһуйдааһын
лыҥкынас, туруору уонна сытыары) уруһуйдаан барарга үөрэт
кыра форманы уонна бытархай тарбахтарынан ойуулаан, уһун сурааһыннар, бөдөҥ формалар
кылгастык, кылгастык сурааһын, штрихов, от- мас (көҕүлүүр), сэргэх (куорат) уо. д. А.
туттуллубут форманы, линиялары туттарга, чочуйарга туттуллар,
уруһуйу ойуулуур биир көрүҥэ, ритмиката, ритмиката;
киһи күөмэйигэр тэҥник эгэлгэлээн, уста сылдьар өҥнөнөн көһүн
харандааска баттаммыт. Сибэкки уонна дэгэттээх өйдөбүлү сайыннар,
ойуу- Бичик предметтэрин, декоративнай- ойуу көстүүлэригэр тирэҕирэн, остуоруйаҕа сюжеттары үөрэтиэххэ;
эгэлгэтин уонна эгэлгэтин оҥор. Оҕолору сибэкки бэлиэтигэр сыыйа чугаһат, холобур аҕал,
иккилии оттоох (саһархайдыҥы күөх, сиэрэй күөх) эбэтэр айылҕа киһиэхэ маарынныыр
(малиновай,персик уо. д. А.) Кинилэр болҕомтолорун предметтэр дьүһүннэрин уларыт
(холобур, помидор үүнүүтүн процеһыгар күөх, онтон улааппыт — кыһыл). Өйдөөн көр
айылҕаҕа күн-дьыл уларыйбытынан сибээстээн (күн уота уонна сиэрэ- туома) уларыйыыта
пассмурнай). Сибэкки дьөрбөтүн сайыннарар сыалтан ойуу коористическай гамматын байытар сыалтан.
Оҕолору сибэкки эгэлгэтин араас эгэлгэтин анаа, өйдөөн биэр,
тулалыыр предметтэр, көстүүлэр өҥөлөрүн (чараас-күөх өҥнөрүн) кэтээн көрөр уонна тэҥниир дьоҕур
арай көстүбүт сэбирдэхтэр, кубархай от күөҕэ өҥнөөх умнастар уонна кинилэр хараҥа күөх сэбирдэхтэр
и т. п.).
Сюжетнай уруһуй. Оҕолору сэбирдэххэ түһэрэргэ үөрэт
олор истэригэр сөп түбэһиннэрэн (чугас эбэтэр ырааҕа) уруһуйдууртан чугас;
лиис кытыыта — инники былаан эбэтэр онтон салгыы-кэлин былаан);
ойуулаах предметтэр (мас үрдүк, сибэкки алын, воробшек кыракый, тураах
большая и т. п.). Уруһуй композициятын туттарга сатабылын үөскэт; дьон хамсааһыннарын биллэрии.
тыалтан иҥнэйэр харамайдар, үүнээйилэр. Дьоҥҥо биэрэр дьоҕуру салҕаа
уруһуйдарга норуот остуоруйаларын сюжеттарын, авторскай айымньыларын (хоһооннор, остуоруйалар, остуоруйалар),
кэпсээннэр); композиционнай уонна өҥнөөх быһаарыылары тиэмэни таларга бэйэ кыаҕын таларга.
Декоративнай уруһуй. Оҕо айар дьоҕурун салгыы сайыннарарга;
номнуо билэр оҕолор уонна саҥа (куорат) олоңхолорун биричиинэлэринэн оһуорда оҥор,
жельская, хохломская, жостовская, мезарина уо. д. А.). Оҕолору дьоҥҥо- сэргэҕэ анаан үөрэт
норуот декоративнай- цветовой граммата. Сатабылы бөҕөргөт
композициялары араас көрүҥнээх кумааҕылары, мэтириэттэри уонна оонньуурдары оҥор;
ыппыттар оҕолорун оонньуурдарын уруһуйдаа. Декоративнай оҥорууга сатабылын бигэргэт
норуот ускуустубатын атын көрүҥэр олоҕуран туһаныллар.
оһуор уонна өҥнөөх гамм элеменнэрэ.
Лэппиэскэ. Оҕо айар дьоҕурун сайыннар; үөрэх айылларыгар көҥүл туһаныахха.
айылҕа персонажтарын, персонажтарын предметтэрэ;
сүрүн чааһын, атын чаастары, пропорцияны салгыы үөрэт,
ойууланар объектар характернай уратылара; сир ньуурун хамсат
тарбах уонна өстүөкүлэ. Киһи характердаах хамсааһыннарын салгыы оҥор
Этигэн хомоҕойдоох образтары (чыычаахтары) айбыт, көтөргө бэлэмнэммит;
козлик сүүрэр,кыысчаан үҥкүүлүүр; оҕолор гимнастиканы-коллективнай композицияны оҥороллор). Оҕолору үөрэт
икки- үс фигураттан скульптурнай бөлөхтөрү оҥор, композицияны, сатабылы сайыннар
предметтэр пропорцияларын, улаханынан, хомоөойдук сыһыаннаһыыны, хамсаныылары биэр,
дэтээллэр.
Декоративнай лэппиэскэ. Декоративнай- лэппиэскэни салгыы сайыннарарга; үөрэт
араас ньымалары (ньиэп, дириҥэтиллибит рельефтэн) туһанарга, өстүөкүлэ туттарга. Бириискэ үөрэт
туой дьапталҕатын уруһуйдаа, дьэрэкээн ойууну оҥор
предмет уонна сюжетнай, индивидуальнай уонна коллектив композициялара.
Аппликация. Предметнэй уонна сюжетнай ойуулары оҥорорго уһуй
кини эппитинэн: композицияны сайыннарарга (фигураны кыраһыабайдык уерэт
кумааҕылар ойууламмыт предметтэр пропорцияларыгар сөп түбэһэр формат). Дьоҕуру сайыннар
геометрическай уонна үүнээйи элеменнэриттэн оноһуктары уонна декоративнай- композициялары оноруу
араас көрүҥнээх кумааҕылары; чыычаахтары, кыылы- сүөлү уруһуйдаа уонна биричиинэлэринэн ойуулаа
норуот ускуустубата. Симметрическэй предметтэри кумааҕыттан быһан ойуулааһын ньымаларын бигэргэт,
икки аҥыы арахсыбыт, хас да предмет эбэтэр кинилэр чаастара гармошканан оҥоһуллубут кумааҕылартан. При
араас приемнары туһаныы, быстарыы, кумааҕы быстарыы, 92
ойууннары силимнээһин (Намана кинилэр клейталара толору эбэтэр кыра-кыра-кыра-кыра-кыра өттө
биэрии); Алдан чэпчэки дьүһүннээх дьүһүйүү ньыматын үөрэт
хаарты чаастарынан уонна ымпыктаан- чымпыктаан бэлиэтээһин. Өҥнөөх иэйиитин салгыы сайыннар,
колита, композицията. Айымньыны биһирээһин.
Прикладной творчество: кумааҕы уонна хортуоппуйу кытта үлэ. Кумааҕыны ыскылааттаа
быһа холоон, квадратнай, төгүрүк быһыылаах (пилотка);
кумааҕы чахчытынан араас, халыып көмөтүнэн далбаатаа, оонньуурдары оҥор
(мишкафизкультурник, Бөтөҥкөс тумса уо. д. А.). Предметтэри тутар дьоҕуру үөскэт
өҥнөөх кумааҕы дьураалара (коврик, суол, ууруу), өҥнөөх уонна эгэлгэтин хомуй
бырааһынньыктарга оонньуур, сувенирдары, ымпыгын- чымпыгын уонна киэргэллэри оҥоруу. Үөскэт
холобуру туһанар сатабыл. Оҕо оонньуурдарын оҥорорго дьоҕурун тупсар
техникаҕа оригами.
Прикладное творчество: работа с счастью. Сабы иннэҕэ уур,
тимэҕин баай; тимэҕи, ыйааһыны баай,
куукула, игорьница) швинэн»иннэ иннэ". Аппликациялыыр дьоҕуру бөҕөргөтөн биэр,Ойуулуур дьүһүннүүр искусство туһунан өйдөбүлэ: Живопись, скульптура, графика - ойуулуур-дьүһүннүүр искусство көрүҥнэрэ диэн билэр. Биирдии көрүҥ туһунан сүрүн өйдөбүлү ылар, уратытын быһаарар. Пейзаж, портрет, натюрморт, тематическай хартыына ойуулуур-дьүһүннүүр искусство жанрдара диэн билсэр. Биирдии жанр туһунан сүрүн өйдөбүлү ылар, уратытын быһаарар. Искусство айымньытын болҕойон көрөр, ис хоһоонун өйдүүр, бэйэтин санаатын этэр.
Живопиһы уонна графиканы кырааска арааһынан, харандааһынан; скульптураны пластилинынан, туойунан, тааһынан, бетонунан, тимиринэн, маһынан оҥороллор диэн араарар. Ойуулуур - дьүһүннүүр искусство айымньыылара араас ньыманан оҥоһуллаллар диэн өйдөбүлү ылар. Живопись, графика киистэнэн ойууланаллар: скульптура мэһийиллэн, сыбаан, чочуйуллан оҥоһуллар диэн өйдүүр, билэр. Араас ньыманан туһанан ойуулуурга үөрэнэр. Оҥоһуктарыгар, айымньыларыгар тулалыыр эйгэҕэ сыһыанын көрдөрөр. Декоративнай - прикладной искусство сүрүн көрүҥүнэн орнамент арааһа буолар диэн билэр. Орнаменынан дьиэни, дьиэ араас тэрилин, иһити - хомуоһу, таҥнар таҥаһы киэргэтэллэр диэн өйдүүр. Орнамент ойуута араас, тус - туһунан суолталаах диэн өйдөбүлү ылар. Саха орнаменын сүрүн ойууларын суолтатын билэр, араарар, быһаарар, уруһуйдуу үөрэнэр.
Оҕо ойуулуур - дьүһүннүүр сатабыла
Уруһуй Уҥа, хаҥас эбэтэр икки илиитинэн тэҥҥэ уруһуйдаан көрөн бэйэтигэр табыгастаах суолу булар. Оҕо уруһуйдуурга туттуллар тэриллэри билэр, талан туттар (гуашь, акварель, фломастер, өҥнөөх харандаас, боростуой харандаас, миэл, чох, тушь, пастель, арыылаах кырааска, темпера). Хараҕынан холоон көрөн, харандааһы сөпкө баттаан, киистэ төбөтүнэн эбэтэр бүтүннүү туһанан ойуулуурга дьарыктанар. Кырааскатын, харандааһын, кэмчилээн туттарга кыһаллар. Харандааһынан, киистэнэн, миэлинэн барыллаан уруһуйдуурга, төгүрүччү, көнөтүк, долгуннуу, туруору, сытыары сотон, суруйан ойуулуурга үөрэнэр; бэлэм омоону кырааскалыыр. Боростуой быһыылаах эттиктэри ойуулуур. Төгүрүк, үс муннук, квадрат, ньолбоҕор, түөрт муннук быһыылаах эттиктэри көрөн олорон ойуулуур. Хас да ойууну холбоон биир ис хоһооннуур, боростуой саха оһуорун бэлэм фоҥҥа оҥорор, өйтөн, санаан көрөн, уус-уран айымньыттан, көрөн олорон уруһуйдуур. Дьыл кэмин, түүн, күнүс өйдөбүлүн, айылҕа уларыйыытын, үүнээйи, кыыл арааһын тутулун тулалыыр эйгэ көстүүтүттэн айан ойуулуур. Алта сүрүн өҥү билэр, кытархай, бороҥ, сырдык халлаан күөҕэ өҥү араарар. Өҥ сырдыгын хараҥатын араарарга, өҥү булкуйан дьүөрэлииргэ үөрэнэр. өҥнөр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ киһи туругун көрдөрүөххэ сөбүн өйдүүр. Ыраах, чугас турар эттиги хайдах уруһуйдууру сатыыр уонна эттик пропорциятын хараҕынан холоон ойууулуурга үөрэнэр. Саха уонна атын омук оһуорун хараҕынан холоон оҥорор, кырааскалыыр уонна
оһуорунан оҥоһуктары киэргэтэр.
Аттарыы. Оҕо 3-4 сааһыттан аттара, сыбаан оҥоро, тигэ, уһана, тута үөрэнэр. Оҕо араас өҥнөөх кумааҕылары табатык дьүөрэлээн сыһыарарга, сөптөөх өҥү (фону) талан ыларга үөрэнэр. Бастаан биир өҥнөөх кумааҕыны, онтон 2-3 өҥү дьүөрэлии силимниир. Кырыйбакка эрэ бэлэм оһуору, ойууну, "малы-салы" сыһыарар. 4-5 сааһыттан кыптыыйынан тутта үөрэнэр.
Кумааҕыны бүк тутан, квадраттан көнө муннугу, көнө муннуктан ньолбоҕору, квадраттан төгүрүгү, үс муннугу, кылгас, синньигэс, кэтит кэрчиктэри, харах холооһунунан кырыйар. Ис хоһоонноох үлэни өҥүн, быһыытын, кээмэйин, балаһыанньатын көрөн, наардаан сыһыарар. Кумааҕыны, килиэйи кэмчилээн туттарга кыһаллар, үлэтин харыстыыр, саҕалаабытын бүтэрэр.
Сыбаан оҥоруу.Туойунан, пластилинынан үлэлии үөрэнэр; сыбаан оҥоруу араас ньыматын билэр, сатаан туһанар; ытыс икки ардыгар, көнө ньуурга араастаан (көнө, төкүнүк гына) хатайдыыр; хаптаччы баттыыр; бобо тутан сыһыарар; тарбах төбөтүнэн тобулу, дьөлө баттыыр, тэллэччи тардар; сыһыары тутан имэрийэн холбуур; тарбах төбөтүнэн хаптаччы тутар; чорбоччу тардар; стеканы туһанар, сыбаан уонна гуашь кыраасканан араас ойууну түһэрэр.
Иистэнии. 5 сааһыттан кыыс оҕо тигэ үөрэнэр: Иннэнэн, сүүтүгүнэн сатаан туттар, сабы иннэҕэ угар, түмүктүүр, кырыйар; субуйа анньыы ньыматынан куукула таҥаһын бүүрэр, таҥаска оһуордуур. Улахан, орто кээмэйдээх оҕуруону тиһэр, кыра көбүөрү киэргэтэр. Оҕуруону, сабы өҥүнэн наардаан туттар, таҥаһы кырыйарга кэмчилээн туттарга үөрэнэр.
Тутуу.Тута үөрэнэригэр уһатыы, үрдэтии, бүрүйүү, сыһыары тутуу, холбооһун, кэҥэтии, биллэҕэ быраҕыы, туора сабыы курдук ньымалары билэр. Кирпииччэни туруоруу, кэккэлэччи, төгүрүччү, түөрт муннуктуу, утуу-субуу, сыһыары уурталыыры сатыыр.
Конструкторы туһанан араас моделы таҥар, оҥорор. Бэйэтэ былааннаан эбэтэр уруһуйунан (схеманан) сирдэтэн айан тутар. Сууллубат гына эрдэттэн былааннан табыгастаах сири булан кээмэйин, быһыытын, матырыйаалын, хайысхатын таба талан тутарга үөрэнэр.
Туттуллар литература
- Комарова Т.С. Изобразительная деятельность в детском саду: Подготовительная к школе группа.- М.:МОСКВА-СИНТЕЗ, 2014.
- Куцакова Л.В. Конструирование из строительного материала: Подготовительная к школе группа. – М.: МОСКВА-СИНТЕЗ, 2014
- Колдина Д.Н. Рисование с детьми 6-7 лет. Конспекты занятий.-М.: МОЗАИКА-СИНТЕЗ, 2012
- Степанова О.Н. Я – Художник. Парциальная программа дошкольного образования с региональным компонентом. Якутск, Смик-мастер. Полиграфия 2019, 148 с.
4.2.Уруьуй
Таблица 6
Дьарык сыллаа5ы ахсаана | Дьарыктаныы темата | Литература | Ыытыллар керунэ | Ыытыллар кунэ | Быьаарыы | ||
Бала5ан ыйа | |||||||
1 | «Мин сайынны сынньаланым» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Бэсиэдэ, уруьуй | ||||
2 | “Улэ киhини киэргэтэр» | Я – художник. Степанова О.Н | Бэсиэдэ, Уруьуй | ||||
Алтынньы | |||||||
5 | ”Мин эбээм” | Я – Художник Степанова О.Н | Хоьоон уерэтиитэ, уруьуй | ||||
6 | “Кемус куьун” | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Хартыынанан улэ, уруьуй | ||||
7 | “Ленский острог” | Я – Художник Степанова О.Н | Слайдовай презентация, уруьуй | ||||
8 | “Мин дьоммор кемелеьебун” | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Беседа. Акварельынан уруьуй | ||||
Сэтинньи | |||||||
9 | “Айболит” | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Бэсиэдэ, айымньыны аа5ыы, уруьуй | ||||
10 | «Алаадьылаах кытыйа» | Я – Художник Степанова О.Н | Бэсиэдэ,хартыынаны ырытыы | ||||
11 | «Натюрморт: сибэкки» | Я – Художник Степанова О.Н | Хартыынаны ырытыы, өҥнөр уратыларын тэҥнээн көрүү | ||||
12 | «Ийэм» автопортрет | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Оҕолор кэпсээннэрэ, сэһэргэһии | ||||
13 | «Кыстаабат көтөрдөр» | Я – Художник Степанова О.Н | Чыычаахтар көрүҥнэрин хатылааһын, дидактическай оонньуу | ||||
Ахсынньы | |||||||
14 | “Мин сөбүлүүр остуоруйам” | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Бэсиэдэ Остуоруйалары хатылааһын | ||||
15 | “Мин дьиэм” | О.Н. Степанова «Я художник» | Сэһэргэһии, уруһуй | ||||
16 | “Саҥа дьыллааҕы оонньуур” | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Бэстэдэ, слайдовай презентация | ||||
17 | “Саҥа дьылынан! Саҥа дьолунан!” | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | аралдьыйыыга бэлэмнэнии, уруьуй | ||||
Тохсунньу | |||||||
17 | «Сана дьыллааҕы карнавал» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Саҥа дьыл быраһынньыгын ырытыы, уруһуй | ||||
18 | «Дьикти ураты мастар» | О.Н. Степанова «Я художник» | Хартыынаны ырытыы, ыйытыы | ||||
19 | «Киэһээҥҥи куорат» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Хартыынанан улэ, бэсиэдэ | ||||
20 | «Кыһын≫ | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Таһырдьаны манааһын, күн дьыл туругун ырытыы | ||||
Олунньу | |||||||
21 | « Бары ярмаркаҕа» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Битэмииннэри хатылааһын, дидактическай оонньуу | ||||
22 | “Төрөөбут дойдум, дьиэм, уһуйааным” | О.Н. Степанова «Я художник» | Бэсиэдэ | ||||
23 | «Танк» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина | Хартыынанан үлэ, оҕолор кэпсээннэрэ | ||||
24 | «Мин а5ам» эҕэрдэ аккырыыкка | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина Тосхол | Аралдьыйыыны ырытыы, сэһэргэһии | ||||
Кулунтутар | |||||||
25 | “Ийэ мичээрэ” | О.Н. Степанова «Я художник» | Аралдьыйыыга бэлэмнэнии, хоһоон хатылааһын | ||||
26 | “Мин дьиэ кэргэним идэлэрэ” | О.Н. Степанова «Я художник» | Бэсиэдэ, оҕолор кэпсээннэрэ | ||||
27 | «Фиксики» | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Мультфилм, бэсиэдэ | ||||
Муусустар | |||||||
28 | «Урдук хайалар» (акварель) | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина Кустук | Хартыынанан улэ, уруьуй | ||||
29 | “Атын планеталар олохтоохторо” | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина Кустук | Слайдовай презентация, сэьэргэьии | ||||
30 | “ Айыл5а образтара” | О.Н. Степанова «Я художник» | Бэсиэдэ, уруьуй | ||||
31 | «Доруобай буол» | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Зарядка, бэсиэдэ, уруьуй | ||||
Ыам ыйа | |||||||
32 | «Улэ, эйэ дойдутугар» | Развитие художественных способностей дошкольников. Т.С. Комарова | Бэсиэдэ, хартыынанан улэ | ||||
33 | «Кыайыы кунэ» | О.Н. Степанова «Я художник» | Сэьэргэьии, слайдовай презентация | ||||
34 | «Куораппытыгар уунээйилэр» | Рисование с детьми 6-7 лет. Д.Н. Колдина Кустук | Хаартыскалары керуу, бэсиэдэ |
4.3. Аттарыы
Таблица 7
Дьарык сыллаа5ы ахсаана | Дьарыктаныы темата | Ыытыллар кунэ | Ыытыллар керунэ | Иитээччи | Быьаарыы | |
Бала5ан ыйа | ||||||
1 | «Сайынны кун» Ойтон айан аттарыы | 16 | Бэсиэдэ, оонньуу | |||
2 | «Идэлэр» | 23 | Слайдовай презентация | |||
3 | «Айыл5а баайа» | 30 | Хартыына керуу | |||
Алтынньы | ||||||
4 | «Эбээ уонна эьээ» | 7 | Бэсиэдэ | |||
5 | « Мин куоратым – Дьокуускай» | 14 | Слайдовай презентация | |||
6 | «Чудо кладовой, мин аатым!» | 21 | Буукуба хатылааьын | |||
7 | «Кыhыҥҥа бэлэмнэнии» | 28 | Таьырдьаны кэтээьин, бэсиэдэ | |||
Сэтинньи | ||||||
10 | «Скорай массыыната» | 4 | Экскурсияны ырытааьын | |||
11 | «Мин до5отторум» | 11 | Бэсиэдэ | |||
12 | «Ваза5а ромашка» | 18 | Хартыынанан улэ | |||
13 | «Пеликан» | 25 | Хартыынанан улэ | |||
Ахсынньы | ||||||
14 | «Кинигэ» | 2 | Библиотека улэтин ырытыы | |||
15 | «Бала5ан» | 9 | Хартыынанан улэ | |||
16 | «Хаарчаана» | 16 | Аралдьыйыыга бэлэмнэнии | |||
17 | «Харыйачаан» | 23 | Аралдьыйыыга бэлэмнэнии | |||
Тохсунньу | ||||||
18 | «Хотугу сулус» | 14 | Слайдовай презентация | |||
19 | «Кыhынмастар» | 21 | Таьырдьаны кэтээьин, бэсиэдэ | |||
20 | «Мин дьиэм» | 28 | Бэсиэдэ | |||
Олунньу | ||||||
21 | «Мин себулуур фруктам» | 4 | Бэсиэдэ | |||
22 | «А5а дойдуну кемускээччилэр» | 11 | Слайдовай презентация | |||
23 | «А5абар открытка» | 18 | Сэьэргэьии | |||
24 | «Мин а5ам» портрет | 25 | Бэсиэдэ | |||
Кулун тутар | ||||||
25 | «Ийэбэр открытка» | 4 | Бэсиэдэ | |||
26 | «Мин куоратым» | 11 | Слайдовай презентация | |||
27 | «Суппут дойду» | 18 | Слайдовай презентация | |||
Муус устар | ||||||
28 | «Кремль» | 1 | Хартыынанан улэ | |||
29 | «Космоска» | 8 | Мультфильм, бэсиэдэ | |||
30 | «Дизайнер» | 15 | Бэсиэдэ | |||
31 | «Саас». | 22 | Таьырдьаны кэтээьин | |||
Ыам ыйа | ||||||
32 | «Сааскы сана» | 6 | Бэсиэдэ | |||
33 | «Георгиевскай лента» | 13 | Слайдовай презентация | |||
34 | «Ньуругуьуннар» | 20 | Хартыынанан улэ | |||
35 | «Транспорт» | 27 | Таабырын, бэсиэдэ |
4.4.Сыбаан оноруу
Таблица 8
Дьарык сыллаа5ы ахсаана | Дьарыктаныы темата | Ыытыллар кунэ | Иитээччи | Быьаарыы | |
Бала5ан ыйа | |||||
1 | Ойтон айан мэьийии | 17 | |||
2 | «Мин уьуйааммар» | 24 | |||
Алтынньы | |||||
6 | «Эбээ уонна эьээ» | 1 | |||
7 | «Дьокуускай» | 8 | |||
8 | «Киьи» | 15 | |||
9 | «Куоска дьиэтэ умайбыт» | 22 | |||
Сэтинньи | |||||
10 | «Медсестра» | 5 | |||
11 | «До5оттор» | 12 | |||
12 | «Ийэбэр сибэкки» | 19 | |||
Ахсынньы | |||||
14 | «Остуоруйа дойдута» | 3 | |||
15 | «Бала5ан» | 10 | |||
16 | «Моруос о5онньор» | 17 | |||
17 | «Сана дьыл!» | 24 | |||
Тохсунньу | |||||
19 | «Сана дьыл, сана сыл!» | 13 | |||
20 | «Сибэккилэр» | 20 | |||
21 | «Мин дьиэм» | 27 | |||
Олунньу | |||||
22 | «Фрука уонна о5руот аьа»» | 4 | |||
23 | «Айыл5ам» | 11 | |||
24 | «Аармыйа» | 18 | |||
25 | «Массыына» | 25 | |||
Кулун тутар | |||||
26 | «Ийэм минньигэс аhа» | 4 | |||
27 | Сыбаан оноруу «Кириэмиль сулуhа» | 11 | |||
28 | «Кун» сыбаан оноруу | 18 | |||
29 | «Арктика». | 25 | |||
Муус устар | |||||
31 | «Арассыыйа былаа5а» | 1 | |||
32 | «Космонавт» | 8 | |||
33 | «Дворник идэтэ» | 15 | |||
34 | «Робот» | 22 | |||
Ыам ыйа | |||||
35 | «Мутукча сыта » | 6 | |||
36 | «Ветераннарга махтал!» интегрированнай дьарык | 13 | |||
37 | «Ньургуьун» | 20 | |||
38 | «Светофор» | 27 |
- «О5о этин сайыннарыы»
Оҕо кыраҕы, кытыгырыс, сылбырҕа, сымса, имигэс, бэйэтин кыанар, чэбдик туруктаах буоларыгар хаамыы, сүүрүү, ыстаныы, ыттыы, сыыллыы, быраҕыы, хабыы курдук сүрүн хамсаныылар, сарсыардааҥы эрчиллии, сахалыы хамсаныылаах, күрэхтэһиилээх оонньуулар, араас анал эрчиллиилэр уонна күн, салгын, уу суолтатын өйдүүр, сыаналыыр,
сатаан хамсанарга, эрчиллэргэ дьулуһар, кыһаллар, үөрэнэр.
Хаамыы, сүүрүү. Атаҕын сөпкө, чэпчэкитик, көнөтүк, эрийэ - буруйа, төгүрүк тула, биир колоннанан, атаҕын төбөтүнэн, тилэҕинэн, тобугун өрө көтөҕөн, уллуҥаҕын тас өртүнэн, ойоҕоһунан, киэҥник, кыараҕастык хардыылаан, музыканан, хамаанданан тэтимин уларытан, атаҕын иннин диэки быраҕан, кириэстии, көхсүнэн, тэпсэҥэлээн ыла-ыла, хараҕын симэн баран, чохчоохойдоон,
илиитин араастаан хамсата - хамсата, хаамарга-сүүрэргэ анал дьарыктаныыларга үөрэнэр. Онтон 5 - 6 сааһыгар 5-6 м уһуну ойуоккалаан барар. Икки атахха туран эрэ өрө ыстанан эргийэр. Биир сиргэ туран, атаҕын уларыта сылдьан ыстанар. Төгүрүктэн төгүрүккэ, эттик икки ардынан, эттик тула, эттик үрдүнэн, уһун - кылгас ыскакаалканан соҕотоҕун, иккиэ буолан ойуоккалыыр, ыстанан илиитинэн оонньууру таарыйар. 5-6 сааһыгар 60 – 80 см уһуну ыстанар. Сүүрэн кэлэн 100 см уһуну ыстанар.
Ыттыы. 5-6 сааһыгар 2,5 м үрдүктээх кирилиэскэ икки атаҕынан хардарыта, түргэнник, бытааннык, мэһэйи туораан үөһээ ыттар, түһэр. Быа кирилиэскэ ытта үөрэнэр.
Сыыллыы. Сыылларыгар тобуктаан эттик тула, эттиктэр икки ардыларынан барар. Кэнники тобуктаан сыыллыы араас көрүҥүн сатыыр: (ыскамыайка үрдүнэн тобуктаан, тоҥолохтоон, кэннинэн,төбөтүнэн мээчиги анньа - аннва уо.д.а.).
Быраҕыы, хабыы. Мээчиги уҥа - хаҥас илиитинэн кыыратан, аларааттан үөһээ, быа нөҥүө быраҕар, эттик икки ардынан бэйэ - бэйэҕэ мээчиги алларааттан, кэтэхтэн таһааран, 1,5 м икки ардыгар бырахсар, ытыһын таһынан быраҕан баран хабар. Мээчиги сиртэн тэйитэр, мээчиги хабар . 5-6 сааһыгар мээчиги тэйитэ - тэйитэ 5-6 м саҕырыйар,быраҕар.
Сахалыы хамсаныылар. Хомуска оонньооһун, ынах ыаһын, кымыс ытыйыыта, дьиэрэҥкэй, атах тэпсии, сүгүрүйүү, оһуокай хаамыыта, кулун - куллуруһуу, аҥар атахха ойуу, тилэх тэпсии, чохчоохой, сүгүрүйүү арааһа, атаралаан сүүрүү, оһуокай араас хаамыыта, ойон атах тэпсии, буурдааһын.
Сахалыы хамсаныылаах ооннъуулар холобурдара. "Иэс баайсыы", "Орой охсуһуу", "Биһилэх кутуу", "Бырыычыка", "Мохсуо", "Ат сүүрдүүтэ","Миэстэ былдьаһыыта", "Харах симсии", "Хаамыска", "Хабылык", "Салгыдый", "Тэлэрик", "Атах тэпсиитэ", "Хайах хостооһуна".
Сахалыы курэхтэһиилээх ооннъуулар холобурдара. "Куобах","Кылыы","Ыстаҥа","Буурдааһын","Мас тардыһыыта","Мохсоҕоллоһуу".
Туттуллар литература
- «Кустук» бырагыраамма – сана кэрдиис кэмнэ методическай босуобуйа Саха Ороспуубулукэтин Уорэ5ин министиэристибэтин сакааьынан СО Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институтка оноьулунна. Хомуйан онордулар Т.И. Никифорова, Л.В.Попова, А.А. Скрябина, М.К. Иванова, А.В. Николаева, Ю.С.С., Т.Л. Ильинова, Н.В. Баишева, А.А. Захарова, М.А.Попова, М.П. Неустроева, К.К. Семенова, Е.А.Томтосова, А.Ф. Сизых.
- «Физическая культура в детском саду» Старшая группа Л.И. Пензулаева Изд. МОЗАИКА-СИНТЕЗ Москва, 2014
- «Саха торут оонньуулара» А.С. Федоров Дьокуускай Бичик 2012
- «Малоподвижные игры и игровые упражнения» М.М. Борисова МОЗАИКА-СИНТЕЗ Москва 2014
Сибиэьэй салгынна физкультура
Таблица 9
Дьарык сыллаа5ы ахсаана | Дьарыктаныы темата | Ыытыллар кунэ | Иитээччи | Примечание |
Бала5ан ыйа | ||||
1 | Сууруу, хаамыы. Мээчиги икки илиинэн хабыы | |||
2 | Мээчиги хаста даганы биир тэнник сиртэн тэйитэргэ уорэтии | |||
3 | Уна,ханас илиитинэн бырагарга эрчийии; харагынан холоон корорун эрчийии. | |||
4 | Хамс оонньуу «Иэс баайсыы» | |||
Алтынньы | ||||
5 | Ыстаныы | |||
6 | Суурэн кэлэн ыстаныыга эрчийии. | |||
7 | Биир атахха ыстанарга эрчийии | |||
8 | Саха ооннь «Ат суурдуутэ» | |||
Сэтинньи | ||||
9 | Араас мэьэйдэри ыстана эрчийии | |||
10 | Суурэн кэлэн биир атагынан тэйэн, икки атагынан туьэ уорэнии. | |||
11 | Араас мэьэйдэри ыстана эрчийии | |||
12 | С/ооннь. «Миэстэ былдьаьыы | |||
Ахсынньы | ||||
13 | Мээчиги санныбытыттан сопко бырагарга эрчийии | |||
14 | Мээчигинэн ыраагы бырагарга эрчийии | |||
15 | Сыылларыгар тобуктаан эттик тула, эттиктэр икки ардыларынан бары | |||
16 | Х/о: «Атах тэпсиитэ» | |||
Тохсунньу | ||||
17 | Алларааннан мээчиги ыраагы бырагарга эрчийии | |||
18 | Араас мэьэйдэри ыстана уорэнии | |||
19 | Сахалыы курэхтэьиилээх оонньуу «Мас тардыьыыта» | |||
Олунньу | ||||
20 | Дуга быыьынан таарыйбакка сыылларга эрчийии | |||
21 | Суурэн кэлэн биир атагынан тэйэн, икки атагынан туьэ уорэнии. | |||
22 | Атахтарын холбуу тутан уоьээ ыстанарга эрчийии | |||
23 | С/ооннь «Мэкчиргэ» | |||
Кулун тутар | ||||
24 | Эстафеталыырга салгыы эрчийии | |||
25 | Кэннинэн суурэ эрчийии,тулуурдаах буоларга, хамаанданнан биир болох буолан курэхтэьэргэ эрчийии. | |||
26 | Дуга быыьынан таарыйбакка сыылларга эрчийии | |||
27 | Х/О «Иэс баайсыы» | |||
Муус устар | ||||
28 | Мээчиги бэйэ-бэйэгэ алларааттан бырагарга эрчийии | |||
29 | Суурэн кэлэн биир атагынан тэйэн, икки атагынан туьэ уорэнии. | |||
30 | Сыылларыгар тобуктаан эттик тула, эттиктэр икки ардыларынан бары | |||
31 | С/ооннь. «Миэстэ былдьаьыы» | |||
Ыам ыйа | ||||
32 | Уна,ханас илиитинэн бырагарга эрчийии; харагынан холоон корорун эрчийии. | |||
33 | Скакалканнан ыстанарга эрчийии | |||
34 | Уна,ханас илиинэн бырагарга | |||
35 | С/о: «Мас тардыьыыта» |
6.«Оҕо уопсастыбаҕа сылдьар, бодоруһар дьоҕурун сайыннарыы»
Оҕо бэйэтин билиниитэ
ОҕО «мин киһибин» диэн өйдүүр, билинэр.
- Мин кыыспын, ийэ буолар аналлаахпын, ол иһин мин нарын-намчы, аһыныгас, кыһамталаах, ийэбэр көмө киһитэ буолуохтаахпын диэн өйдүүр.
- Мин уолбун, ол иһин мин күүстээх - уохтаах, хорсун - хоодуот, кыаммакка көмөлөһөр, мөлтөҕү көмүскэһэр, аҕабар көмө киһитэ буолуохтаахпын диэн өйдүүр.
- Бэйэтин уйулҕатын туругун (үөрүүтүн, хомойуутун, кыыһырарын, куттанарын) билэр, сатаан быһаарар.
- Киһиэхэ куһаҕаны баҕарбат, куһаҕаны оҥорбот, сыыһаны -халтыны бырастыы гынар, эйэҕэс буоллахпына айыы майгылаах, күн санаалаах киһи буолуом диэн өйдүүр.
- Киһиргэс, ымсыы, кэччэгэй буолар, киһи итэҕэһин күлүү гынар, сэтэриир куһаҕан, түктэри быһыы диэн өйдүүр, билэр.
- Уорар, сымыйалыыр, алдьархайга түбэспити быыһаабат, кырдьаҕаска, кыаммакка көмөлөспөт анньыы, куһаҕан кэмэлдьи диэн араарар. Ол иһин, айыы киһитин курдук аһыныгас, күн киһитин курдук көмүскэс буолуохтаахпын диэн бигэтик өйдүүр.
- Бэйэтин омугун билэр (мин сахабын, эбээммин, эбэҥкибин, юкагирбын, долгаммын уо.д.а.). Ол иһин киэҥ көҕүстээх, холку, эйэҕэс, аламаҕай буолуохтаахпын, оччоҕуна миигин төрөппүттэрим, доҕотторум - атастарым, дьонум - сэргэм бары таптыахтара, убаастыахтара диэн өйдүүр.
- Чэнчистик туттар, бэйэтин көрүнэр-харанар: таҥаһын - сабын хомунар, баттаҕын тараанар, атаҕын таҥаһын ыраастанар, куурдунар, тыҥыраҕын кырынар.
- Харыстанар сиэри тутуһар: тииһин суунар, айаҕын сайҕанар, сирэйин, илиитин мыылалаан суунар, ыраас - чэбдик буоллахпына доруобай буолуом диэн өйдүүр. Доруобай киһи үчүгэйдик үөрэнэр, үлэни кыайар, ыарахантан чаҕыйбат диэн билэр. Сайын элбэхтик сөтүөлүүр, күн уотугар сыламнааһын, дьыл ханнык баҕарар кэмигэр сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыы, үлэлээһин туһатын чуолкайдык өйдүүр, билэр. Күн-дьыл туругуттан көрөн сөпкө таҥнар.
- Ыалдьан баран эмтэнэрдээҕэр, ыалдьыбакка сылдьан харыстанар ордук көдьүүстээх диэн өйдүүр. Ол иһин режимы тутуһуу (кэмигэр утуйуу, аһааһын, прогулка), сарсыардааҥҥы зарядка, физкультурнай дьарыктар, элбэх витаминнаах аһылык, сибиэһэй оҕуруот аһа, фрукта, сир аһа, эмтээх оттор киһи доруобуйатын бөҕөргөтөллөр диэн өйдүүр, билэр. Чэбдик, доруобай буоларга дьулуһар.
- Дэҥтэн, оһолтон харыстана үөрэнэр: уоту-күөһү, элэктричествоны, биилээҕи - уһуктааҕы сатаан туһанар. Дэҥ-оһол таҕыстаҕына бэйэтигэр уонна атын киһиэхэ маҥнайгы көмөнү оҥорорго үөрэнэр, йод, зеленка, тымныы кэмпириэс, бэрэбээски суолталарын билэр, сатаан туттар.Суһал көмө, баһаарынай сулууспа, милииссийэ оруолларын билсэр, суолталарын арааран өйдүүр, түгэнигэр сатаан туһанар.
- Суол быраабылатын үөрэтэр, билэр, эҥкилэ суох тутуһар.
- Куһаҕан дьаллык (арыгы, табах, наркотик) киһи этин - сиинин сүһүрдэр, өйүн - санаатын кэҕиннэрэр, быһыытын - майгытын эмсэҕэлэтэр диэн бигэтик өйдүүр, бэйэтин харыстанар.
Оҕо дьоҥҥо - сэргэҕэ сыһыана
- Кыра оҕо (кыыс оҕо, уол оҕо), эдэр киһи (кыыс, уол), улахан киһи (дьахтар, эр киһи), кырдьаҕас киһи (эмээхсин, оҕонньор) диэн араарар.
- Дьиэ кэргэн төрдө - ууһа: хос эбээ, хос эһээ, эбээ, эһээ, ийэ, аҕа; бииргэ төрөөбүттэр: балыс, аҕас, эдьиий, ини-бии, сурус, убай диэн өйдөбүллэри билсэр.
- Уруу - аймах, ийэ ууһа: таай, саҥас, эдьиий, күтүөт - мин аймахтарым, урууларым диэн билэр, ыҥырарыгар, кэпсэтэригэр ити тыллары туттар.
- Аймахтаһыы сиэрэ ыалдьытымсах буолуу, хардарыта көмөлөсүһүү үчүгэй быһыы диэн өйдүүр, билэр.
- Чугас дьонун толору аатын, ханна үөрэнэрин үлэлиирин билэр, кэпсиир. Дьонун кытта эйэҕэстик сыһыаннаһар, кырдьаҕаһы убаастыыр.
- Доҕор - атас, дьүөгэ диэн өйдөбүлү ылар.
- Киһи майгыта - сигилитэ араас буолар диэн өйдүүр. Элэккэй -эйэҕэс, сытыары - сымнаҕас, үтүө санаалаах, киҥнээх, көҥөс, хобуоччу, тойомсук, улаатымсык, ордуос майгылаах киһи диэн араарар. Билбэт дьонугар сэрэхтээхтик сыһыаннаһар, тэйэ туттар (ханна да барсыбат, тугу да ылбат, билбэт дьонун дьиэтигэр киллэрбэт уо.д.а.).
- Киһи дьарыга элбэх диэн өйдөбүлү ылар. Тыа хаһаайстыбатын үлэтэ (сүөһү көрүүтэ, оҕоруот аһын үүннэрии), булт, промышленность, транспорт, тутуу үлэтэ, уо.д.а. араас идэлэр, дьарыктар бааллар диэн билэр.
- Улахан дьон үлэлээн - хамсаан аһы, таҥаһы оҥороллор диэн өйдүүр. Ол иһин бэйэтин кыаҕын иһинэн үлэни хара маҥнайгыттан кыһаллан, өйүн - санаатын ууран үлэлииргэ кыһанар, дьулуһар.
- Атын омук уратытын арааран өйдүүр, кинилэр үлэлэрин -хамнастарын, саҥарар саҥаларын, култуураларын билсэр, убаастыы ытыктыы үөрэнэр.
6 сааһыттан 7- гэр диэри саастаах
Үөрэх сүрүн соруктарынан социальнай- коммуникативнай сайдыы салаатыгар
үлэлэрэ буолаллар:
Социальнай сыһыан эйгэтигэр:
оҕону үчүгэйдик сыаналаа, бэйэҕэр эрэллээх буол,
бэйэ ситиһиитин, бэйэтин дьоһунун, чувствотын улаатыытын билии
оскуола оҕото;
улахан дьону кытта бииргэ үлэлээһин араас ньымаларын туһаныы ньымаларын байыт
бэйэм саастыылаахтарым; Сайсары социальнай- социальнай суолталаах олоххо киирэн эрэр.;
оҕо эмоциональнай опытын байыт, оҕо билиитин сайыннар
олох- дьаһах уонна тулалыыр эйгэ иэйиитэ, дьон- сэргэ социальнай- биһириир дьайыыларын талан ылыы
чопчу быһыыга- майгыга уонна тус санааларгын уонна тус ориентацияларын олохтуурга;40
оҕо бэйэтин интэриэһин, чувствотын учуоттуур дьоҕурун сайыннар;
дуогабардаһан, саастыылаахтары кытта Доҕордоһуу; үөскээн тахсыбыт иирсээннэри конструктивнай быһаарсыы.
ньыманан;
культурнай быһыыга- майгыга уонна дьону кытта бодоруһууга үгэһи, сиэри-туому, быраабыланы иитии
общественнай сирдэргэ майгынныыр.
Гражданскай уонна патриотизм сүрүн уобарастарыгар:
ийэ дойдуга патриотическай уонна интернациональнай чувствоны, тапталы уонна убаастабылы иитэр,
араас национальностар бэрэстэбиитэллэрэ, кинилэр культураларыгар уонна үгэстэригэр интэриэстэрэ;
оҕолорго государственнай бырааһынньыктары бэлиэтиир туһунан өйдөбүлү кэҥэт
оҕолору дойдуга буола турар событиеларга интэриэһи өйөөн, киэн туттуу чувствотын сайыннарыы
дойду спорка, наукаҕа уонна искусствоҕа ситиһиилэрэ дойду интэриэһигэр туһалыыллар;
Россияҕа баар тус сыаллаах уонна тоҕоостоох практикалары кытта билсис уонна оҕолору кытыннар
улахан дьону социальнай акцияларга, оҕо саадыгар волонтерскай тэрээһиннэргэ уонна куоракка өйөөһүн
(бөһүөлэк);
оҕолор төрөөбүт куоратыгар (бөһүөлэк) интэриэстэрин сайыннар, киһи дьиктиргиирин биллэрии,
сөҕүү-махтайыы, былыр- былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри салҕанан бара турар.
событиелар кини олорор сирдэринэн сибээстээх событиелары бырааһынньыктааһын.
Үлэ иитиитин эйгэтигэр:
Улахан дьон үлэҕэ сыаннастаахтык сыһыаннаһыыны сайыннар;
үлэни- хамнаһы общество сыаннастарын, тус-туһунан өйдөбүлү үөскэт
үлэ уонна идэ көрүҥнэрэ;
үп- харчы грамотатын элеменнэрин үөскэт, материальнай кыах баарын билии
төрөппүттэр, материальнай ресурсалар хааччахтааһыннара;
үлэ араас көрүҥэр интэриэһи уонна тутулу сайыннар, сатабылы сайыннар
улахан уонна саастыылаахтары кытта дьиҥнээх үлэ сибээһигэр киллэр;
бииргэ үлэлиир дьоҕурун баһылаа;
улахан дьону үлэҕэ кыттарга дьулуһуу, үтүө суобастаахтык, үтүө суобастаахтык иит,
күүстээх көмөнү оҥоруу.
Куттала суох быһыыны-майгыны үөскэтиигэ:
кутталлаах киһилии быһыыга- майгыга, айылҕаҕа, айылҕаҕа куттал суох буолуутун туһунан өйдөбүлү үөскэт
сөптөөх быһыыны-майгыны; суолунан сылдьыһыы куттала суох буолуутун быраабылаларын туһунан
сатыы киһи уонна транспортнай средство пассажира;
сэрэхтээхтик уонна сэрэхтээхтик сыһыаннас
киһи ыксаллаах быһыыга- майгыга, бытаҕа, уулуссаҕа, айылҕаҕа, интернет ситимигэр.
Үөрэх ис хоһооно.
Социальнай сыһыаннаһыылар эйгэтигэр.
Педагогическай үлэһит оҕолорго бэйэни сыаналанар кыаҕы биэрэр,
туруоруллубут соруктары быһаарыы хаачыстыбатын рефлексията, быһаарыыта
сайдыы суола. Оҕолору бэйэлэрин бырааптарын, быһыыларын уонна реакцияларын билэр
кэһиилэр таҕыстахтарына. Бэйэ кэскилигэр бэриниилээхтик сыһыаннаһыыны, буоларга дьулуһуутун иитэр
обществоҕа туһалаах.
Педагогическай үлэһит оҕо сааһыттан позициятын уларыйыытын кытта билсэр
(оҕо саадыгар сылдьар, онтон оскуолаҕа, колледжка, үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэнэр, улахан киһи үлэлиир,
саастаах киһи уопут атастаһар). Оҕолорго наадатын быһаарар
көлүөнэлэр, улахан дьон икки ардыларыгар сибээһи бөҕөргөтүү.
Оскуола, оскуола, учуутал туһунан туруорсуулары байытар, олоххо тардыһыыны көҕүлүүр
оскуола үөрэҕэр, билиигэ- көрүүгэ, ааҕыыга, сурукка үөрэтиигэ. Оруолу туһунан өйдөбүлү кэҥэтэр
оскуола дьон олоҕор.
Педагогическай үлэһит оҕолору бэйэтин иэйиитин сайыннарар
дьон санаатын, иэйиитин, иэйиитин өйдөө, иэйиилээхтик өйдөө
саастыылаахтара ньиэрбэ бэлиэлэринэн (мимикаҕа, позицияҕа, быһыыларыгар- майгыларыгар болҕомто ууруллар);
туох эмэ төрүөтүн, төрүөттэрин буларга, хараастарга көмөлөһөр
олор тустарынан кэпсээ; социальнай ыллыктаах ньымалары 141 ыст.
айымньыны эмоциональнайдык салайыы ньымалара (уларыппат)
деятельность и пр.). Оҕолор айылҕаҕа эмоциональнай туруктарын көрдөрөллөр
искусство айымньыларыгар.
Дьиэ кэргэн, ыал уонна уруулуу сыһыан туһунан өйдөбүлү кэҥэтэр: ,
дьиэ кэргэн олоҕор улахан суолталаах уонна өйдөбүнньүк событиелар, дьиэ кэргэн үлэтэ, дьиэ кэргэн бюджета.
Дьон майгыта- сигилитэ, хаачыстыбалара хайдах быһыылаахтык сыһыаннаһалларын туһунан өйдөбүлү байытар
взаимоотношениях.
Педагогическай үлэһит саастыылаахтары кытта бииргэ үлэлиир дьоҕурун сайыннарар:
былааннары дьүүллэһиигэ, оҕолору кытта бөлөҕүнэн сүбэлэһэр; болҕомтону уонна болҕомтону өйүүр.
саастыылаахтарым санааларыгар интэриэһи тардар, оҕолор хардарыта көмөлөсүһэр, хардарыта көмөлөсүһэр быһыыны- майгыны көҕүлүүр.
үлэ араас көрүҥэ; хас биирдии оҕо сыанатын уонна кини кылаатын уопсай дьыалаҕа көрдөрөр;
оҕо күн устата араас көрүҥнэргэ партнердары талара көмөлөһөр
интэриэстэринэн, оҕолорго бииргэ үлэлээһин тэтимин олохтуурга көмөлөһөр.
Саастыылаахтары кытта бодоруһарга үөрүйэх
эйэҕэстик эйэҕэстик сыһыаннаһыы формалара (бырастыы гыныы, көрдөһүү, көрдөһүү).
Оҕолору бөлөхтөргө олохтоммут бэрээдэги тутуһарга үөрэтэр,
бэйэни активноһын салайыы. Аҕа саастаах дьон буоларын туһунан өйдөбүлү байытар
оҕо саадыгар оҕолор ортолоругар атын үчүгэй холобур көрдөрөллөр, кырачааннарга кыһаналлар, көмөлөһөллөр
улахан дьон оскуолаҕа бэлэмнэнэллэр.
Гражданскай уонна патриотизм төрүттэрин үөскэтиигэ.
Педагогическай үлэһит патриотическай уонна интернациональнай чувствоны иитэр,
биһиги дойдубутугар таптал уонна ытыктабыл. Оҕолор бэлиэлэрин уонна характеристикаларын кытта билсэр
государство саастарын учуоттаан (территория
судаарыстыба уонна кини кыраныыссата, киин куорат о. д. А.). Россия-аан дойду саамай улахан дойдута диэн кэпсиир
глобуска уонна картаҕа көрдөрөллөр. Россия киин куоратын – Москва уонна об туһунан өйдөбүлү кэҥэтэр
федеральнай уокурук административнай киинигэр, территорияҕа оҕолор олороллор.
Государство символикатын туһаныы бэрээдэгэ сүрүн балаһыанньаларын кытта билсэр (сэрэнэн)
дойду гимна толоруллар кэмигэр туттуллуохтаах, туруохтаах).
Дойдубутугар эйэ дэмнээхтик олороллорун туһунан өйдөбүлү байытар
национальностар араас национальностарын бэрэстэбиитэллэригэр ытыктабылларын, кинилэри интэриэһиргиир
култуура уонна сиэр- майгы.
Россияҕа волонтердар тус олохторун уонна тоҕоостоох практикаларын кытта билсиһэр, долгутар
волонтерскай хамсааһынын суолтатын, суолтатын өйдүүрэ. Этэр
төрөппүттэри өйөөһүҥҥэ социальнай акцияларга, волонтердар тэрээһиннэригэр киирэллэр.
оҕо саадын (бөһүөлэк) эмиэ.
Оҕолорго государство бырааһынньыктарын туһунан өйдөбүлү кэҥэтэр: Россия күнэ, күн
норуот сомоҕолоһуута, Российскай Федерация государственнай былааҕын күнэ, государственнай былааҕын күнэ
Россия федерациятын гербата, Аҕа дойду көмүскэлин күнэ, Кыайыы күнэ, аан дойдутааҕы авиация күнэ
уонна космонавтиктар. "Ленинград толору босхолонор күнэ" диэн бырааһынньыктары кытта билсэр.
фашистскай блокада; норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнэ, добровольец күнэ (волонтер)
Россия, Российскай Федерация Конституциятын Күнэ. Событиелар бырааһынньыктарыгар оҕолору бэлиэтиир,
куорат олоҕун- дьаһаҕын сибээстээх, — куорат төрөөбүт күнэ, байыаннай өрөгөйдөөх бырааһынньыга, өйдөбүнньүк
аатырбыт куорат олохторун- дьаһахтарын, айымньыларын кытта сибээстээх түгэннэр. Оҕолору к?
дойдуга буола турар событиелар киэн туттууларын үөскэтэллэр. Иитэр
Аҕа дойду көмүскээччилэригэр, өлбүт буойуннар ааттарыгар ытыктабыл.
Оҕолор төрөөбүт куоратыгар (бөһүөлэк) интэриэстэрин сайыннарар, дьиктиргиирин биллэрэр,
сөҕүү- махтайыы былыр- былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри салҕанан бара турар. Өйүүр
оҕо көхтөөх позициятын көрдөрүүтэ: быһаччы билии
төрөөбүт куораппыт кэрэ- бэлиэ сирдэринэн күүлэйдиир, экскурсияларга, оҕо айымньытын ааҕыы
төрөөбүт кыраай уус- уран эстетическэй сыанабыла көстөр. Оҕолору үөрэтэр
куорат картатын кытта үлэлээ, куорат локацияларын коллективтарын уонна макеттарын оҥор, макеттары туһан
араас көрүҥҥэ. Аатырбыт куорат олохторун - дьаһахтарын туһунан билэр;
төрөөбүт куорат (бөһүөлэк) уратыларын кытта сибээстээх идэлэр.42
Үлэ иитиитин эйгэтигэр.
Иитээччи улахан дьону кытта сэһэргэһэр, өйдөтөр үлэни дириҥэтэр
араас идэлээх дьону кытта сибээскэ тахсыбыт аныгы идэлэр тустарынан кэпсиир
дьон наадата. Араас идэлээхтэр бэрэстэбиитэллэрин кытта көрсүһүүлэри тэрийэр, тэрийэр
экскурсиялар дьиҥнээх үлэ дьайыыларын уонна бэйэ бэйэ- бэйэҕэ сыһыанын көрдөрө сатыыллар
үлэлии сылдьар специалистар видеофильмнары, мультфильмнары, ааҕыыны тэрийэр
уус- уран литература оҕолору аныгы кэм үгүс идэтин кытта билсиһэр
киһи. Оҕолору кытта тэбис- тэҥҥэ кэпсэтиини, көрдөрөр- иһитиннэрэр ирдэбиллэри дьүүллэһиини тэрийэр
хайа эмэ идэҕэ, киһи буоларыгар көмөлөһөр, бэйэ хаачыстыбатын арыйар
профессионал уонна профессиональнай эбээһинэстэрин хаачыстыбалаахтык толорорго.
Иитээччи оҕолор көрүүлэрин кэҥэтэр инниттэн оонньуур уонна кыһалҕалаах быһыыны- майгыны үөскэтэр
табаары, өҥөнү оҥорон таһаарыы процеһыгар сыананы атастаһыытын, үп- харчы туһунан
табаар уонна өҥө атастаһыыта, дьон сиэрин- туомун тутуһар, харыстыыр дьоҕурун сайыннарыы
атыы- эргиэн операцияларын олоххо киллэрии хаамыытыгар: харчы – табаар (атыылааһын – атыылааһын),
сорох ас- үөл сыанатын, оонньуурун туһунан өйдөбүлү үөскэтэр,
оҕо кинигэлэрэ. Оҕолору кытта дьүүллэһии кэмигэр сүрүн үп- харчы грамотатын иитээччи
6.1. «Оонньуур дьо5уру сайыннарыы»
Таблица 10
Ыйдар | Оруолларга арааран оонньуу | Хамсанылаах оонньуу | Театрализованнай оонньуу | Дидактическай оонньуу |
Бала5ан ыйа | 1 «детский сад» 2 «семья» 3 «летчики» 4 «школа» | 1 «земля, вода, огонь, воздух» 2 «иэс баайсыы» 3 «замок» 4 «хабылык» | 1 «эриэппэ» 2 «» таал-таал эмээхсин» 3 «заюшкина избушка»-диалог героев 4 «кошкин дом»инсцен | 1 «туох уларыйда?» 2 «куьун бэлэхтэрэ» 3 «иьиттэр» 4 «сибэкки ма5аьыына» |
Алтынньы ый | 1 «путешествие» 2 «семья» 3 «строительство» 4 «летчики» | 1 «кириэс тэбии» 2 «птицелов» 3 «ястреб и утки» 4 «хабылык» | 1 игра под музыку 2 настольный театр «гуси-лебеди» 3 «эриэппэ» инсценир 4 «кошкин дом» | 1 «арай» 2 «таай, ким ынырда?» 3 «кто больше запомнит» 4 «туох уларыйда» |
Сэтинньи ый | 1 «парикмахерская» 2 «рыбаки» 3 «магазин» 4 «шоферы» | 1 «иэс баайсыы» 2 «дул5алаах сиринэн» 3 «морская фигура замри» 4 «атах тэпсиитэ» | 1 «таал- таал эмээхсин» 2 «теремок» 3 «заюшкина избушка»диалог героев 4 «эриэппэ» | 1 «туох ханан айанныыр» 2 «булчут уонна бостуук» 3 «лото. идэлэр» 4 «светофор» |
Ахсынньы ый | 1 «большая стирка» 2 «семья» 3 «школа» 4 «автобус» | 1 «биьилэх кутуу» 2 «светофор» 3 «атаралаан сууруу» 4 «харах симсии» | 1 «кошкин дом» 2 “гуси-лебеди”наст/т 3 «колобок» игра/инсц 4 игра под музыку | 1 «поставь дорож знак» 2 «путаница» 3 «сыыьыма» 4 «предмет хайда5ый?» |
Тохсунньу ый | 1 «строительство» 2 «библиотека» 3 «пассажиры» 4 «гости» | 1 «хабылык» 2 «море волнуется раз» 3 «море волнуется» 4 «дул5алаах сиринэн» | 1 «театр картинок» 2 игра имитация 3 «теремок» 4 «ус эьэ» | 1 «таай, туохтан оноьуллубутуй?» 2 «хамелеон» 3 «кто где живет» 4 «светофор» |
Олунньу ый | 1 «путешествие» 2 «автобус» 3 «летчики» 4 «шоферы» | 1 «иэс баайсыы» 2 «дул5алаах сиринэн» 3 «морская фигура замри» 4 «атах тэпсиитэ» | 1 игра под музыку 2 настольный театр «гуси-лебеди» 3 «эриэппэ» инсценир 4 «кошкин дом» | 1 «поставь дорож знак» 2 «таай, ким ынырда?» 3 «сыыьыма» 4 «предмет хайда5ый?» |
Кулун тутар ый | 1 «парикмахерская» 2 «семья» 3 «магазин» 4 «школа» | 1 «биьилэх кутуу» 2 «светофор» 3 «атаралаан сууруу» 4 «харах симсии» | 1 «кошкин дом» 2 “гуси-лебеди”наст/т 3 «колобок» игра/инсц 4 игра под музыку | 1 «таай, туохтан оноьуллубутуй?» 2 «путаница» 3 «кто больше запомнит» 4 «предмет хайда5ый?» |
Муус устар ый | 1 «большая стирка» 2 «семья» 3 «школа» 4 «автобус» | 1 «хабылык» 2 «море волнуется раз» 3 «море волнуется» 4 «дул5алаах сиринэн» | 1 «театр картинок» 2 игра имитация 3 «теремок» 4 «ус эьэ» | 1 «таай, туохтан оноьуллубутуй?» 2 «хамелеон» 3 «кто где живет» 4 «светофор» |
Ыам ыйа | 1 «строительство» 2 «библиотека» 3 «пассажиры» 4 «гости» | 1 «кириэс тэбии» 2 «птицелов» 3 «ястреб и утки» 4 «хабылык» | 1 «эриэппэ» 2 «» таал-таал эмээхсин» 3 «заюшкина избушка»-диалог героев 4 «кошкин дом»инсцен | 1 «хамелеон» 2 «таай, ким ынырда?» 3 «кто больше запомнит» 4 «туох уларыйда» |
6.2.Сайыннарар эйгэни тэрийии
Сайыннарар эйгэни тэрийии үөрэх тэрилтэтин үлэлиир хайысхатынан, оҕо сайдыытынан, сааһынан, илдьэ сылдьар омугун култууратынан уратылаах буолар. Ол курдук оҕо саада, оҕо сайдар киинэ, чааһынай оҕо тэрилтэтэ, уратылаах оҕо сылдьар эйгэтэ тус-туспа сайыннарар эйгэни олохтууллар. Онон бу тэрилтэ сайыннарар эйгэтин ис (интерьер) уонна тас (экстерьер) көстүүлэринэн кини укулаатын, иитэр-сайыннарар үлэтин ситимин, оҕону иитэр култууратын быһаарыахха сөп. Билиҥҥи кэмҥэ сайыннарар эйгэни оҥоруу тус-туспа киэбинэн барар: эрилтэ ис-тас көстүүтэ биир истииллээх, биир эмэ сахалыы хос, туона, норуот култууратын көрдөрөр кыра музей, муннук буолуохтарын сөп. Ол гынан баран аныгы ирдэбил быһыытынан бу киэптэр оҕо хамсыыр-имсиир, сүүрэр-көтөр, чинчийэр, бэйэтэ тутан-хабан оонньуур, оҥорор кыаҕын хааччахтаабат уларыта-тэлэритэ тутуохха сөптөөх гына тэриллэллэр.
Сайыннарар эйгэни тэрийэргэ маннык ирдэбиллэр тураллар:
- оҕо көҥүллүк арыллан оонньуур, сайдар, көрө-билэр дьоҕура аһыллар, сайдар эйгэтин тэрийии;
- оҕо доруобуйатыгар куттала суох усулуобуйаны оҥоруу;
- матырыйаалы, өҥү туттууга норуот култууратыгар, көрүүтүгэр олоҕуруу, кэрэ эйгэтигэр киллэрии;
- оҕо үөрэ-көтө, дуоһуйа сылдьар, тутан-хабан билэ-көрө сатыыр, чинчийэр усулуобуйатын тутуһуу;
- оҕоҕо тиийимтиэ, чугас, кэбэҕэстик, чэпчэкитик уларыта тутарга сөптөөх малы-салы, оонньууру, туттар сэби-сэбиргэли туһаныы.
Сайыннарар эйгэҕэ киирэр:
- Дьиэ таһа "Тусаһа": "Күөх туона" (оҕо дьаарбайар, оонньуур тэлгэһэтэ); "Түһүлгэ" (оҕо-аймах, дьон-сэргэ тэрээһиннэри ыытар сирэ); "Оонньуур туона" (оҕо сүүрэр-көтөр, чинчийэр сирэ)
- Дьиэ ис көстүүтэ: оҕону көрсөр киирэр сир, көрүдүөр; оҕо сылдьар, сайдар эйгэтэ (бөлөхтөр хосторо); кэрэ эйгэтин хоһо; оонньуур, сайыннарар, чинчийэр, айар-тутар туона.
- Эти-сиини эрчийэр туона. Сайыннарар эйгэ көрүҥэ, ис хоһооно оҕо тэрилтэтин үлэлиир хайысхатынан араас көрүҥнээх киэбинэн оҥоһуллар.
- Оҕо сылдьар дьиэтин бүтүннүүтүн ис-тас көстүүтэ, оҥоһуута, өҥө-тутула, ойуута-бичигэ, оҥоһуллар матырыйаала саха норуотун көрүүтүгэр, култууратыгар олоҕурар, киирэр аантан оҕо орто дойду эйгэтигэр киирбитин кэрэһэлиир. (Алгыстаах алаһа).
Дьиэ таһа "Тусаһа"
Түһүлгэ - араас тэрээһиннэргэ мустан сиэри-туому тутуһар сир. Түһүлгэ Аал Луук мас тула олохтонор. Аал Луук мас оҕо тэрилтэтин аайы араас көрүҥнээх буолар. Мастан оҥоһуллар. Үрдэлгэ турар (сцена), тула кустук өҥнөөх 12 мас лэкээлэр күн эргииринэн ыйдары, бириэмэни көрдөрөллөр.
Оонньуур туона - сахалыы быһыылаах (алта кырыылаах дьиэ, балаҕан) оҕо сынньанар, оонньуур, дьарыктанар верандалара, оҕо киирэн бүөмнээн оонньуур отуута, ураһалыы быһыылаах үлэҕэ туттуллар сэби-сэбиргэли уурар сир. Чугас оҕо үлэлиир, оонньуур төгүрүк үрдүк, намыһах остуоллар, ыскамыайкалар.
Хамсаныылаах оонньуу туоната - лабиринт төгүрүк быһыылаах, 3 эргимтэлээх, үс сиринэн киирэр суоллаах. Бастакы эргимтэҕэ - эрэки-дьэрэки оҕолор (айылҕаны харыстыыры, көмөлөһөрү көрдөрөллөр), иккис эргимтэҕэ - олоҥхоҕо ойууланар кыыллар-көтөрдөр олохсуйбуттара көстөр, үһүс эргимтэҕэ кыра үөн-көйүүр. Мастан, талахтан, лэкээттэн күрүө. Күрүө ылыллар, кэтэрдиллэр конструктор быһыытынан оҥоһуллар. Мастан өҥнөөх быалары
туһанан олоҥхо бухатыырдара, кыргыттара оҕо үрдүгүн саҕа оҥоһуллаллар. Оҕо оонньууругар, тарбаҕын былчыҥҥара сайдарыгар анаан кыргыттар баттахтара өҥнөөх быаттан, бухатыырдар үҥүүлэрэ, куйахтара туспа арааран ылыллар гына оҥоһуллаллар. Бухатыыр ата, таба оҕо мэҥэстэригэр, быа быраҕа оонньууругар аналлаахтар. Үөһээ-аллараа ыттар, хатаастар тэрилэ "хайа", бэрэбинэ, таба быраҕыыга, сыал ытарга туттуллар истиэнэ оҕо доруобуйатыгар куттала суох оҥоһуулаах, быһыылаах-таһаалаах буолаллар.
Күөх туона - айылҕалыын алтыһар туона. Манна олохтоох мастар (хатыҥ, тиит, бэс), сэппэрээктэр, отонноох талахтар, мастар (моонньоҕон, хаптаҕас, харас, сарбынньах), оттор, сибэккилэр (сардаана, сылгы ньургуһуна, ньээм от, сир симэҕэ, ромашка) олордуллаллар, оҕо чинчийэр миэстэтэ (кумах, уу, таас, айылҕа матырыйаала баар анал тэриллэр) оҥоһуллар. Экологическай ыллык күөх туонаҕа үүнэр оту-маһы билиһиннэрэр, айылҕаны кэтээн көрүүнү ситимниир, айылҕаҕа сылдьыы бэрээдэгин билиһиннэрэр аналлаах. Тыал хайысхатын көрдөрөр тэрил, халандаар, чыычаахха ас уурар сир, сир кырсын тутулун көрдөрөр аквариум, террариум, оҕуруот аһын үүннэрэр кирээдэ, парник уо.д.а. оҥоһуллаллар.
Дьиэ ис бараана - киирэр аан, көрүдүөр, бөлөхтөр хосторо, оҕо дьарыктанар, оонньуур анал туоналара бэйэ-бэйэлэрин кытта өҥүнэн, киэргэлинэн ситимнээх, ситэрсэн биэрэр тутуллаах буолаллар.Бөлөхтөр хосторун ис көстүүлэрэ оҕо сылдьар бөлөҕүн аатын ис суолтатын арыйаллар. Истиэнэ ойуута, түннүк сабыыта биир көстүүлээх буолара ордук. Сахалыы өҥү, оһуору тутуһан аныгылыы быһыылаах түннүк сабыыта уопсай көстүүнү тупсарар, дьиэлии сылаас-сырдык эйгэни олохтууллар. Бөлөх хоһугар оонньуу туоната оҕону сайыннарар хайысхалаах буолуон сөп: "Тииҥ мэйии", "Бэдэр мэйии", "Долоҕой оонньуута".
Эти сиини эрчийэр туонаҕа айылҕа матырыйаалыттан оҥоһуллубут эти-сиини хатарар, сайыннарар тэриллэр: илбийиигэ туттар сылгы сиэлиттэн, маһынан оҥоһуллубут тэриллэр, сиэлинэн, тааһынан хаамар сөрүөлэр, хамсаныылары оҥорорго кылтан оҥоһуктар (быалар, мээчиктэр), сахалыы илии-атах оонньуутугар (мас тардыһыыта, ыстаныы) туттуллар мас, туос тэриллэр.
Кэрэ эйгэтин туонатыгар норуот музыкальнай инструменнара, музыканан хамсанар эрчиллиилэргэ, үҥкүүгэ туттуллар атибруттар (бастыҥа, киэргэл, былаат, лиэнтэ, чороон уо.д.а.), театральнай көстүүмнэр хомуллаллар. Туона өҥө, көстүүтэ, киэргэтиитэ ураты ис хоһоонноох, оҕо ис туругун арыйар, үөрдэр-көтүтэр аналлаах буолар.
2. Оҕо тэрилтэтин бары эйгэтэ буолбакка, биир эмэ бөлөх хоһугар тэриллэр анал туоналар.
Оонньуу туоната:
- оонньууну тэрийэр туонаҕа оонньуурдар, куукулалар, остуол оонньуулара сахалыы тыыннаах, ис хоһоонноох буолаллар.
3-4 с.: куукула, мас ат-ынах, иһит-хомуос, кубиктар; 4-5 с.: сыахай, хомулук Тиэргэн, остуол оонньуулара (күүгүнэй, Сонор, лото); 5-6 с.: олоҥхо геройдарынан куукулалар, остуол оонньуулара (хабылык, хаамыска, тыксаан), өйү сайыннарар хомулук арааһа; 6-7 с.: олоҥхоҕо ойууланар бухатыыр дьиэтэ-уота, иһитэ-хомуоһа, кыыл-көтөр, сахалыы лото, өйү сайыннарар хомулук арааһа.
Оҕо айан оонньуур туоната:
Анал миэстэҕэ элбэх функциялаах кыра сыана (подиум) оҥоһуллар. Манна сороҕор оҕо чуумпуран олорон бэйэтэ тугунан эмэ дьарыктанар сирэ (уруһуй, мэһийии, иистэнии уо.д.а.), сороҕор - хоһоон, ырыа толоруллар сирэ, онтон куукула театра, муода көрдөрөр сир буолан уларыйа турар аналлаах. Оҕо тугунан дьарыктанарын бэйэтэ быһаарар. Быыс буолар чэпчэки ширмалары, күрүөлэри туттан миэстэтин оҥостор. Манна туттуллар матырыйааллар, оонньуурдар, мал-сал көлүөһэлээх, долбуурдаах анал остуолларга, эбэтэр хопполорго ууруллаллар.
Оҕо билиэн-көрүөн баҕатын көҕүлүүр туона:
Норуот култууратын билиһиннэрэр анал кыра-музей тэриллэр. Манна норуот олоҕун-дьаһаҕын көрдөрөр мал-сал, иһит-хомуос, норуот маастардарын үлэтин кэпсиир хартыыналар, альбомнар, кинигэлэр, оҕо төрөппүтүн кытта оҥорбут кыра кинигэлэрэ, чинчийиилэрин кэпсиир буклеттар "Мин дэриэбинэм", "Өбүгэм дьарыга", "Тыа баайа", "Олоҥхо бухатыыра", "Сахам сирэ", "Спорт", "Атын дойдуга айан", "Куйаар" уо.д.а., Оҕоҕо көрдөрөр сахалыы мультфильмнар, норуот ырыатын, олоҥхону иһитиннэрэр аудиозапистар хомуллаллар. Оҕо уонна төрөппүт бу туонаҕа олорон дьарыктаналлар, кэпсэтэллэр.
Сайыннарар эйгэ тэриллэрэ бөлөх паспорыгар ыйылынна.
7.Уөрэх бырагырааматыгар тэрийии үлэтэ
7.1. Сурун дьарыктар сабыытыйалара
(сылаас дьыл кэмигэр буолар: бала5ан ыйа – алтынньы, муус устар – ыам ыйа)
Күннээҕи олох кэрчиктэрэ | Кэм |
Оҕону көрсүү, көҥүл оонньуулар, оҕо тус дьарыга | 0700-0800 |
Сарсыардааҥҥы эти-сиини эрчийии | 0800 -0810 (10 м©н) |
Сарсыардааҥҥы аһылыкка бэлэмнэнии, аһылык | 0810-0830 |
Оонньуулар, оҕо тус дьарыга | 0830-0900 |
Дьарык 1 | 0900 – 0930 |
Тохтобул | 0930 – 0940 |
Дьарык 2 | 0940– 1010 |
Тохтобул | 1010– 1020 |
Дьарык 3 | 1020– 1050 |
Иккис аһылык | 1050-1100 |
Дьаарбайыыга бэлэмнэнии. Дьаарбайыы (ооньуулар, кэтээн көрүү, чэпчэки үлэ). | 1100 – 1200 |
Таhырдьаттан киирии (таҥныы), оҕо тус дьарыга. | 1200 – 1230 |
Күнүскү аһылыкка бэлэмнэнии. Күнүскү аһылык. | 1230 – 1300 |
Күнүскү сынньалаҥҥа бэлэмнэнии (утуйуу). Чуумпу бириэмэ. | 1300 – 1500 |
Туруу, уһуктуу, эти-сиини чэбдигирдэр эрчиллиилэр | 1500 – 1525 |
Түөртүүр аhылыкка бэлэмнэнии. Түөртүүр аһылык | 1525 – 1540 |
Дьарыктар, эбии дьарыктар, куруhуоктар. | 1540 – 1610 (нэдиэлэгэ 3 тег©л) |
Уус-уран айымньыны ааҕыы. Оҕо тус дьарыга. Оонньуулар. | 1610-1800 |
Киэhээҥҥи аhылыкка бэлэмнэнии. Киэһээҥҥи аһылык | 1800-1815 |
Дьаарбайыыга бэлэмнэнии. Сибиэһэй салгыҥҥа оонньуулар. Таhырдьаттан киирии (таҥныы), оҕо тус дьарыга. Дьиэҕэ тарҕаһыы (атаарыы) | 1815-1900 |
7.2. Сурун дьарыктар сабыытыйалара
(сайыҥҥы дьыл кэмэ: бэс ыйа – атырдьах ыйа)
Күннээҕи олох кэрчиктэрэ | Кэм | |
Таhырдьа оонньуур сиргэ оҕолору көрсүү, көҥүл оонньуулар. Оҕо тус дьарыга. | 0700-0800 | |
Сарсыардааҥҥы эти-сиини эрчийии | 0800 -0810 (10 м©н) | |
Сарсыардааҥҥы аһылыкка бэлэмнэнии | 0810-0830 | |
Оонньуулар, оҕо тус дьарыга | 0830-0900 | |
Таhаарыылаах үлэ (уруhуй, мэhийии, илиинэн үлэ, ырыа, эт-хаан дьарыга). | 0900-1000 | |
Иккис аһылык | 1000-1010 | |
Дьаарбайыы (иитээччини кытта араас сорудахтары толоруу, араас оонньуулар көрүҥнэрэ – кэтээн көрүү, оонньуу, үлэ, бэсиэдэ) | 1010 – 1200 | |
Таhырдьаттан киирии (таҥныы), суунуу. | 1200 – 1230 | |
Күнүскү аһылыкка бэлэмнэнии. Күнүскү аһылык. | 1230 – 1300 | |
Күнүскү сынньалаҥҥа бэлэмнэнии (утуйуу). Чуумпу бириэмэ. | 1300 – 1500 | |
Туруу, уһуктуу, эти-сиини чэбдигирдэр эрчиллиилэр | 1500 – 1525 | |
Түөттүргү аһылыкка бэлэмнэнии. Түөртүргү аһылык | 1525 – 1540 | |
Көхтөөх хамсаныы көрүҥнэрэ сибиэhэй салгыҥҥа | 1540 – 1610 | |
Сибиэhэй салгыҥҥа кинигэ ааҕыы | 1610 – 1640 | |
Оҕо тус дьарыга | 1640-1800 | |
Киэhээҥҥи аhылыкка бэлэмнэнии. Киэһээҥҥи аһылык | 1800-1815 | |
Дьаарбайыыга бэлэмнэнии. Дьаарбайыы (оонньуулар, үлэ көрүҥнэрэ). Дьиэҕэ тарҕаһыы (атаарыы). | 1815-1900 |
7.3. Сурун дьарыктар сабыытыйалара
(тымныы дьыл кэмэ: сэтинньи – кулун тутар)
Күннээҕи олох кэрчиктэрэ | Кэм |
Оҕону көрсүү, чинчийии, сэhэргэhии. Оҕолору кытары биирдиилээн үлэ. Кинигэ көрүү, остуол оонньуута. | 0700-0815 |
Сарсыардааҥҥы эти-сиини эрчийии | 0815 (10 мүн) |
Сарсыардааҥҥы аһылыкка бэлэмнэнии. Аһылык | 0825-0850 |
Оонньуулар, оҕо тус дьарыга | 0850-0900 |
1 Дьарык | 0900 – 0930 |
Тохтобул | 0930 – 0940 |
2 Дьарык | 0940 – 1010 |
Тохтобул | 1010 – 1020 |
3 Дьарык | 1020 – 1050 |
Оҕо тус дьарыга | - |
Иккис аһылык | 1050-1100 |
Дьаарбайыы (хамсаныылаах оонньуулар, бэйэ хамсаныытын сайыннарар үлэ, кэтээн көрүү). | 1100 – 1200 |
Таhырдьаттан киирии (таҥнааһын), өйү сайыннарар, оруоллаах оонньуулар | 1200 – 1230 |
Күнүскү аһылыкка бэлэмнэнии. Аһылык. | 1230 – 1300 |
Күнүскү сынньалаҥҥа бэлэмнэнии (утуйуу). Чуумпу бириэмэ. | 1300 – 1500 |
Туруу, уһуктуу, эти-сиини чэбдигирдэр эрчиллиилэр | 1500 – 1525 |
Түөртүүр аһылыкка бэлэмнэнии. Аһылык | 1525 – 1540 |
Дьарыктар, эбии дьарыктар, куруhуоктар. | 1540 – 1610 (нэдиэлэҕэ 3) |
Уус-уран айымньыны ааҕыы | 1610-1640 |
Оонньуулар (дидактическай; оруоллаах; остуол оонньуулара). Оҕо тус дьарыга. Оҕону кытары биирдиилээн үлэ. Хамсаныылаах оонньуу. | 1640-1800 |
Киэhээҥҥи аhылыкка бэлэмнэнии. Аһылык | 1800-1815 |
Оҕо тус дьарыга, оонньуур хоско сылдьыы, айылҕа муннугун кэтээн көрүү, соруйааhыннаах үлэ, уруhуй, мэhийии. Оонньооhун. Дьиэ5э барыы. | 1815-1900 |
7.4.Эрэьиим кэминэн үөрэх улэтин көрүннэрин уонна култуурунай үөруйэхтэр нэдиэлэтээҕи үллэриилэрэ.
Улахан уонна оскуола5а бэлэмниир бөлөхтөр
Эрэьиим кэминэн үөрэх үлэтин көрүннэрэ | Нэдиэлэтээҕи ахсаана | Эрэьиим кэмэ |
Кэпсэтии | ||
Иитээччи оҕолору кытта кэпсэтэр түгэннэрэ уонна үчүгэй социальнай иэнийиилээх үөруйэҕин эбиллиитэ. | күн аайы | кун устата |
Оҕолор кэрэхсэбиллэринэн кэпсэтии уонна сэҺэргэҺии | күн аайы | кун устата |
Оонньуулаах үлэ, ол иҺигэр быраабылалаах оруоллаах оонньуу уонна да атын оонньуулар көрүннэрэ. | ||
Оҕолору кытары түө бэйэ оонньуулар (сюжеттаах-оруоллаах, режиссерскай, драма оонньуу, тутуу-оноҺук оонньуулар) | нэдиэлэҕэ 3тэ | күн 1 анара |
Иитээччи хос бөлөх оҕолору кытары бииргэ оонньооҺуна (сюжеттаах-оруоллаах, режиссерскай, драма оонньуу, тутуу-оноҺук оонньуулар) | нэдиэлэҕэ 2тэ | күн 2 анара |
Оҕо устуудьуйата (тыйаатыр оонньуулара) | 2 нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Доруобуйаҕа аналлаах бириэмэ атаарыы уонна хамсаныылаах оонньуулар. | 2 нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Хамсаныылаах оонньуулар | күн аайы | кун устата |
Билэр-көрөр уонна чинчийэр үлэ | ||
Сенсорнай оонньуу уонна өй эрчийиитэ «Толкуйдуур дьоҕуру сайыннарар оскуола» | 2 нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Опыттар, эксперименнэр уонна кэтээн көрүүлэр (ону тэнэ тулалыыр эйгэҕэ хайысхалаах) | 2 нэдиэлэҕэ 1дэ | кун устата |
Айылҕаны кэтээн көрүүлэр (дьаарбайыыга) | күн аайы | күн 1 анара |
Оҕолорго айымньылаах кэрэ сайдыыны биэрэр айар көх көруннэрэ. | ||
Муусука уонна тыйаатыр хоҺо | нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Айар мастарыскыай (уруҺуй, мэҺийии, оҕо кэрэхсэбиллэринэн айар үлэ) | нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Уус-уран айымньылары ааҕыы. | 1 күн аайы | күн 1 анара |
Бэйэни дьаҺаныы уонна судургу, күннээҕи олоххо баар үлэ | ||
Бэйэни дьаҺаныы | күн аайы | кун устата |
Үлэ сорудахтара (тус бэйэ уонна хос бөлөлөхтөрүнэн) | күн аайы | кун устата |
Үлэ сорудахтара (уопсай уонна холбоҺуктаах үлэ) | 2 нэдиэлэҕэ 1дэ | күн 2 анара |
Төрөппүтү кытта үлэ.
(2023-24сс)
Ыйа | Үлэ көрүӊэ | аата | Сыала-соруга | эппиэтинэстээх |
Балаҕан ыйа | Төрөппүтмуннуга | «Төрөппүт муннуга» | Уһуйааҥҥа оҕо олоҕор төрөппүт интэриэһин тардыы | иитээччилэр |
Төрөппүт мунньаҕа | «Саҥа үөрэх сыла» | Улахан бөлөххө оҕону иитии, үөрэтии сыалын-соругун төрөппүттэргэ билиһиннэрии. Төрөппүт комитетын талыы | иитээччилэр | |
Алтынньы | Төрөппүттэргэ сүбэлэр | Оҕоҕут сөпкө саҥарар дуо (логопед) | Төрөппүт оҕотун кытта сөпкө кэпсэтэригэр болҕомтотун ууруу | Иитээччилэр, логопед |
Биирдиилээн кэпсэтии | Грипп утары прививка. | Прививка туһалааҕын, надалааҕын туһунан төрөппүтү кытта кэпсэтии. | Иитээчилэр, медик | |
Аралдьыйыы | “Ийэ кунэ” | Оноһук оҥотторуу | Иитээччилэр,эбииуерэхтээһинпедагогтара. | |
Сэтинньи | Төрөппүттэргэ сүбэлэр | Оҕо бэйэтин көрүнэр сатабылын хайдах иитиэххэ. | Төрөппүккэ оҕону хайдах үлэҕэ иитэргэ көмө. | иитээччилэр |
Биирдиилээн кэпсэтии | Оҕо доруобуйатын кыһыҥҥы кэмҥэ эрчийии | Оҕо доруобуйатын сыл устата эрчийир туһалааҕын туһунан өйдөбүлү биэрии. | Иитээчилэр, медик | |
Анкета толорооhун сайт нөҥүө | “Оонньуохха” | О5о дьиэтигэр оонньуур усулуобуйата төhө баарын били, ханнык оонньууну быдан ордороун уонна төрөппүттэр о5олорун кытта оонньууга төhө кыттыгастаахтарын билии | Иитээччилэр | |
Аралдьыйыы | “Баай Байанай” | Аҕаларга оҥоһук оҥотторуу. Аҕалар оҕолору кытта алтыьыыларын тэрийии | Иитээччилэр,эбииүөрэхтээһинпедагогтара. | |
Ахсынньы | Төрөппүт муннуга | «Сэрэниҥ – грипп!» стенданы оҥоруу | Грипп утары профилактика оҥорорго көмөлөһүү. | Иитээчилэр, медик |
Төрөппүт мунньаҕа | Сыл аҥаардааҕы түмүк. | Кыһыҥҥы кэмҥэ оонньооһун, күннээҕи түгэннэри билиһиннэрии. | Иитээччилэр | |
Тереппут улэтэ | куонкурус | Сана дьыллаа5ы араас оноьуктары онотторуу | Иитээччилэр | |
Аралдьыйыы | “Саҥа дьыл” | Саҥа дьылга группаны киэргэтиигэ төрөппүттэри уонна оҕолору кытыннарыы. | Иитээччилэр,эбииүөрэхтээһинпедагогтара. | |
Тохсунньу | Төрөппүт муннуга | «Саҥа дьыллааҕы аралдьыйыы» хаартысканан выставка | Группа олоҕор төрөппүтү сыһыарыы. | Иитээччилэр |
Төрөппүккэ сүбэлэр | “Оҕо саас остуоруйа кэмэ” | Дьиэ кэргэнҥэ остуоруйаны кэпсээһин туһалааҕын туһунан бэсиэдэни ыытыы | Иитээччилэр | |
Бэсиэдэ | Төрөппүт эбээһинэһэ уонна бырааба. | РФ сокуонун төрөппүккэ билиһиннэрии. | Иитээччилэр, сэбиэдиссэй | |
Олунньу | Биирдиилээн бэсиэдэ | Баһаарга сэрэхтээх буолуу быраабылалара. | Оҕо баһаартан сэрэхтээх буолар быраабылаларын туһунан билиитин чиҥэтии. | Иитээччилэр |
Төрөппүттэргэ сүбэлэр | «Эйэҕэс майгылаах оҕону иитии кистэлэҥнэрэ». | Төрөппүтү кытта бэйэ опыты атастаһыы. | Иитээччилэр | |
Ырыа уонна строй күрэ5э | “23 февраля” | Маршировка курэ5игэр бэлэмнэнии, командир тылларын үөрэтии, бары тэҥ таҥастаах кэлэллэрин ситиhии | Иитээччилэр,физинстуктор | |
Кулун тутар | Төрөппүт муннуга | «Мин ийэкэм» выставканы тэрийии | Оҕо айар, уруһуйдуур дьоҕуругар төрөппүт болҕомтотун тардыы, ийэҕэ ытыктабылы, тапталы иитии | Иитээччилэр |
Аралдьыйыы | «8 марта» | Аралдьыйыыны тэрийиигэ төрөппүтү кытыннарыы. | Иитээччилэр,эбииүөрэхтээьинпедагогтара. | |
Төрөппүттэргэ сүбэлэр | «Эйэҕэс майгылаах оҕону иитии кистэлэҥнэрэ». | Төрөппүтү кытта бэйэ опыты атастаһыы. | Иитээччилэр | |
Муус устар | Төрөппүттэргэ сүбэлэр | Оҕо өйгө тутар дьоҕурун сайыннарыы. | Төрөппүккэ сүбэлэр. | Иитээччилэр |
Биирдиилээн бэсиэдэ | Оҕо мелкай моторикатын хайдах сайыннарабытый? | Дьиэҕэ мэһийиинэн дьарыктаныыга сүбэлэри биэрии. | Иитээччилэр | |
Ыам ыйа | Төрөппүт муннуга | Группа альбомугар хаартыскалары эбии. | Группа олоҕун тэрийсиини ситэрии | Иитээччилэр |
Төрөппүт мунньа5а | Иитэр-үөрэтэр үлэ түмүгэ | Ааспыт үөрэх сылыгар иитэр-үөрэтэр үлэ түмүгүн билиьиннэрии. | Иитээччилэр, | |
Бутэьик чуораан | Төрөппүтү кытыннарыы . | Иитээччилэр,тороппуттэр. |
ПАСПОРТ
материально-технического обеспечения
и оснащенности образовательного процесса
Группа: подготовительной к школе группы «Сардаана», общеразвивающая.
Адрес: г. Якутск, с. Сырдах, ул. Мира 14/2
Этаж: ответственные за группу:
Воспитатели: Захарова М.А.,Игнатьева А.Ю.
Помощники воспитателя: Федорова Д.В., Еримеева Н.Г.
Основное назначение группы:
- присмотр и уход за воспитанниками;
- обучение и развитие воспитанников;
- реализация основной образовательной программы дошкольного образования с якутским языком обучения, (группа 12 часового совместного пребывания, 5 дней в неделю);
- оказание методической, психолого-педагогической, диагностической и консультативной помощи родителям (законным представителям).
График работы группы:
7:00 - 19:00
ОБЩИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ГРУППЫ | |
Площадь помещения в м2 | Группа – 42,23 Спальня – 35,69 Раздевалка – 17,9 |
Число посадочных мест | 38 |
Стены | Водоэмульсионная краска |
Цвет стен | Бирюзовый/белый/серый |
Потолок | Окрашенный |
Напольное покрытие | Линолеум/ кафель |
Количество окон | 4 |
Система отопления | Центральное |
Водоснабжение | Вода подведена/раковины |
ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЕ | |
Освещение | Люминесцентные лампы/лампы накаливания |
Количество ламп | 20 |
Маркировка розеток | Да |
БЕЗОПАСНОСТЬ И ОХРАНА ТРУДА | |
Наличие огнетушителя | Да |
Наличие вытяжки | Да |
Наличие аптечки для оказания первой помощи | Да |
Маркировка детской мебели | Да |
Группы мебели | 1 |
Справочная информация:
СанПиН 2.4.1.3049-13 "Санитарно-эпидемиологические требования к устройству, содержанию и организации режима работы дошкольных образовательных организаций"
Возрастная группа | Группа мебели | Цвет маркировки | Группароста (мм) | Высота стола (мм) | Высота стула (мм) |
I | 00 | зеленый | до 850 | 340 | 180 |
II | 0 | голубой | 850 – 1000 | 400 | 220 |
Средняя | 1 | красный | 1000 – 1150 | 460 | 260 |
Старшая | 2 | желтый | 1150 – 1300 | 520 | 300 |
Подготовительная к школе | 3 | красный | 1300 – 1450 | 580 | 340 |
ПЕРЕЧЕНЬ ИНСТРУКЦИЙ ПО ОХРАНЕ ТРУДА И ТЕХНИКЕ БЕЗОПАСНОСТИ | |
Общие | |
Инструкция по охране труда (воспитатель, пом.воспитателя) | |
Инструкция о порядке действий администрации и персонала ДОУ в случае возникновения пожара. | |
План действий воспитателей и персонала в случае пожара | |
Специализированные | |
Инструкция по охране труда для (пом. воспитателя),(воспитателя) | |
Инструкция должностная по профессии(воспитатель),(пом. воспитателя). | |
Инструкция по мытью игрушек | |
Инструкция по санитарному содержанию групповых помещений, туалетной | |
Инструкция по обработке посуды | |
Инструкция по проветриванию помещений (график) | |
Инструкция по эксплуатации бактерицидных ламп и меры безопасности |
ПЕРЕЧЕНЬ ИМУЩЕСТВА | |||
№ п/п | Наименование | Инвентаризационный номер | Количество |
Групповая комната | |||
1 | Стол детский | 10 | |
2 | Стул детский | 19 | |
3 | Телевизор | LG 42LB572V | 1 |
4 | Видеодомофон | 1 | |
5 | Водонагреватель Eddison | 1 | |
6 | Доска | 1 | |
6 | Уголок дежурства | ||
7 | Уголок театра | ||
8 | Физкультурный уголок | ||
9 | Книжный уголок | 1 | |
10 | Уголок ПДД | 1 | |
11 | Речевой уголок | 1 | |
12 | ИЗО уголок | 1 | |
13 | Магнитофон | ||
14 | Штора | 2 | |
15 | Термометр | 2 | |
16 | Стол воспитателя | 1 | |
17 | Стул воспитателя | г1 | |
18 | Стеллаж для игрушек | 1 | |
19 | Стеллаж для книг | 1 | |
20 | Стойка уголок дежурств | 1 | |
21 | Шкаф «Яблоко» | 1 | |
22 | Игровой модуль | 2 | |
23 | |||
Спальня | |||
1 | Кровать детская | 19 | |
2 | Стул | 19 | |
3 | Штора | 2 | |
4 | Шкаф для одежды | 2 | |
Раздевалка | |||
1 | Шкаф детский для одежды | 20 | |
2 | Сушильный шкаф | 2 | |
3 | Выставочная полка для детских поделок | 1 | |
4 | Часы- табло | 1 | |
5 | Стенд информационный | 1 | |
6 | Лавочка для детей | 5 | |
7 | Шкаф для одежды | 1 | |
Туалет | |||
1 | Раковина | 5 | |
2 | Унитаз | 4 | |
3 | Поддон для мытья ног | 1 | |
4 | Душ | 1 | |
5 | Шкафчик для полотенец | 4 | |
6 | Шкаф хозяйственный | 1 | |
7 | Ведра | 2 | |
8 | Зеркало | ||
9 | Мыльницы | ||
10 | Мусорное ведро | 1 | |
11 | Швабра | 2 | |
12 | Квачи | 1 | |
13 | Тазы | 2 | |
14 |
ПРОГРАММНО-МЕТОДИЧЕСКОЕ ОБЕСПЕЧЕНИЕ | ||||
№ п/п | Название | Автор | Издательство, год издания | Кол-во экз. |
Программы | ||||
Примерная основная общеобразовательная программа «От рождения до школы» | Веракса Н.Е. | 2019 | 1 | |
ООП ДОУ | 2016 | 1 | ||
кустук: национальнай о5о тэрилтэтин базовай программата/ | М.Н.Харитонова уо.д.а. (для групп с якутским языком обучения) | 2014 | 1 | |
Методическая литература | ||||
«Утренняя гимнастика в д/с с детьми 5-7 лет» | Т. Е. Харченко | Санкт-Петербург,2008г | 1 | |
«Прогулки в детском саду» | И.В. Кравченко, Т.Л. Долгова | Москва 2008 | 1 | |
«Артикуляционная, пальчиковая гимнастика и дыхательно-головые упражнения » | В.В. Коноваленко С.В. Коноваленко | Москва 2005 | 1 | |
«О5ону чуолкайдык санарарга уорэтии уонна сурукка уорэнэргэ бэлэмнэнии» | И.И. Каратаев | Дьокуускай Бичик 2019 | 1 | |
«Математика для детей 5-6 лет» | Е.В. Колесникова | Москва, 2019 | 1 | |
« Поделки в детском саду» | А. Никитина | Санкт –Петербург 2010 | 1 | |
«Конструирование из строительного материала» | Л.В. Куцакова | Москва, 2019 | 1 | |
«Декоративное рисование в детском саду» | Н.Р. Захарова | Якутское книжное издательство 1991 | ||
Изобразительная деятельность в детском саду | И.А. Лыкова | Изд. дом «Цветной мир» М; 2014 | 1 | |
«Я – жудожник» с региональным компонентом | О.Н. Степанова | Якутск, 2019 | 1 | |
Изобразительная деятельность в детском саду | Т.С. Комарова | Изд-во Мозаика – Синтез, М; 2015 | 1 | |
Ознакомление с природой в детском саду | О.А. Соломенникова | Изд-во Мозаика – Синтез, М; 2015 | 1 | |
«Лепка глиняных игрушек» | С.В. Михалева | Волгоград, 2014 | 1 | |
«Знакомим дошкольников с правилами дорожного движения» | Т.Ф. Саулина | Изд-во мозаика-Синтез, М:2019 | 1 | |
Знакомим дошкольников с миром животных | Е.И. Золотова | Москва «Просвещение» 1988 г. | 1 | |
«Социально- коммкникативное развитие дошкольников» | Л.В. Абрамова, И.Ф Слепцова | Изд-во мозаика-Синтез, М:2017 | 1 | |
«У светофора нет каникул» | Т.О. Соколова, В.Ю. Игаева | Якутск,1994 | 1 | |
«Ознакомление дошкольников с окружающим и социальной действительностью» | Н.В. Алешина | Москва,2005 | 1 | |
« Ознакомление дошкольников с правилами пожарной безопасности» | Н.А. Аралина | Изд-во Скрипторий М; 2010 | 1 | |
«Опасные предметы, существа и явления» | И.А. Лыкова, В.А. Шипунова | Изд-й дом «Цветной мир», М; 2018 | 1 | |
Знаете ли вы млекопитающих якутии? | Б. И. Сидоров | Якутск, бичик 2002 | 1 | |
Пресноводные рыбы земноводные и пресмыкающиеся Якутии | М.М. Тяптиргянов, Б.И. Сидоров | Якутск, Бичик 2004 | 1 | |
Знаете ли вы птиц Якутии | Б.И. Сидоров | Якутск, Бичик 2005 | 1 | |
Деревья и кустарники Якутии | П.А. Тимофеев | Якутск, Бичик 2003 | 1 | |
«Край в котором я живу» | Е.А. Киричек, Т.Н. Проснякова | Изд-во Мозаика – АСТ- ПРЕСС М; 2014 | 1 | |
«Туннук» | Е.Н. Кириллина | Дьокуускай Бичик нац.кинигэ кыьата-1996 | 1 | |
«Люби и знай родной край» | Т.В. Платонова, Е.Е. Хохолова | Дьокуускай, 2009 | 1 | |
Хрестоматия «Кэскил» | А.А.Егорова, М.П.Захарова | Дьокуускай Бичик нац.кинигэкыьата- 2002 | 1 | |
«Аргыс» | М.Е. Охлопкова, М.П. Эвесртова | Саха сиринээ5и кинигэ изд-во Якутскай 1980 | 1 | |
«Ойуулаах тылдьыт» | П.К. Васильев, И.Г. Федоров | Якутск книжное изд-во; 1992 | 1 | |
«Обугэлэрбит олохторо дьаьахтара» | Н.Е. Саввинов | Дьокуускай, 1992 | 1 | |
« Дор5ооннтон дор5оонно» | Т. И. Никифорова | Дьокуускай: 2005. | 1 | |
«Пушкин остуоруйалара» | М.Г.Никифорова, В.Чиряев, Ф. Софронов. | Дьокуускай; Бичик, 2019 | 1 | |
К.И.Васильева, А.П.Алексеева | Дьокуускай: Бичик, 2013 | 1 | ||
Оьуор ойуу оноойук - хоьооннор | И.В.Мигалкин | Дьокуускай: Бичик, 2014 | 1 | |
Саха остуоруйатын аптаах холбуката | У.А.Семенова, С.Л.Игнатьева | Дьокуускай: Бичик, 2016 – 80с., ил | 1 | |
О5о литературатын антологията | В.Н.Луковцев, М.Г.Макеева | Дьокуускай: Бичик, 2015. – 256с. | 1 | |
Дойдум эмтээх уунээйилэрэ. | Г.Н.Иванова, С.А.Дегтярева уо.д.а. | Дьокуускай: Бичик, 2015 | 1 | |
Кыыллар хайдах эбиттэрий? | И.И.Эртюков | Дьокуускай: Бичик, 2016 | 1 | |
То5ус тегул «То5о?» | М.Е.Мординов – Амма Аччыгыйа | Дьокуускай: Бичик, 2015 | 1 | |
Олонхо в игровой деятельности детей | Ю.В.Андросова, Н.П.Александрова | Дьокуускай: Бичик, 2013. | 1 | |
Родительское собрание в детском саду | С.В. Чиркова | Изд-во «ВАКО» | 1 | |
Открытые мероприятия | А.В. Аджи | Воронеж ООО «Метода» 2014 | 1 |
ИГРЫ, ИГРУШКИ | ||
№ п/п | Наименование | Кол - во |
Игры | ||
1 | Календарь «Времена года» | 1 |
2 | Игра «Домино» | 1 |
3 | Настольная игра- ходилка | 6 |
4 | Кубики | 1 |
5 | Шашки | 1 |
6 | Грибочки | 2 |
7 | Якутская настольная игра | 1 |
8 | Мозаика | 4 |
9 | Развивающая игрушка «Календарь с часами» | 5 |
10 | Развивающая игрушка «Умная облачко» | 1 |
10 | Остуол оонньуута «Олонхо ыллыктарынан айан» | 1 |
11 | Магнитная азбука | 1 |
11 | Настольная игра – лото « Познай свой край» | 1 |
12 | Игра «Лото» | 1 |
Игрушки | ||
1. | Машина большая | 1 |
2. | Набор кухонной посуды | 2 |
3. | Кукла | 7 |
4. | Машина маленькая | 1 |
5. | Конструктор металлический | 1 |
6. | Набор «Туристический» | 1 |
7. | Коляска | 2 |
8. | Набор «Чайный сервиз» | 1 |
9. | Лего | 4 |
10. | Овощи муляжи | 1 |
11. | Набор продуктов в корзине | 1 |
12. | Набор инструментов | 1 |
13. | Игрушка «Касса» | 1 |
14. | Набор «Доктора» | 1 |
15. | Трактор | 1 |
16. | Конструктор большой | 1 |
17. | Кубики | 1 |
НАГЛЯДНЫЕ ПОСОБИЯ | ||
№ п/п | Наименование | Кол - во |
Картинный материал по темам недели | ||
Картинный материал для составления рассказов | 2 | |
Портреты детских писателей | 10 | |
Карты города, области, страны | 1 | |
Музыкальные инструменты (ксилофон) | 1 | |
Театральные куклы (виды театра) | 4 | |
Альбомы по аппликации | 16 | |
Костюмы | 6 | |
Портреты композиторов | 5 | |
Портреты детских композиторов | 5 | |
Альбомы по лепке | 3 |
Список детей подготовительной к школе группы «Сардаана»
№ | ФИО ребенка | Дата рождения |
1 | Андреев Саргын Васильевич | 20.02.2017 |
2 | Бурцев Николай Валерьевич | 03.10.2017 |
3 | Винокурова Милена | |
4 | Гаврильев Туйгун Михайлович | 27.10.2017 |
5 | Кулаковская Полина Михайловна | 22.12.2017 |
6 | Копырина София Евгеньевна | 25.05.2017 |
7 | Копырин Ярослав Евгеньевич | 25.05.2017 |
8 | Максимова Розалина Ивановна | 09.08.2017 |
9 | Неустроев Тихон Николаевич | 14.11.2017 |
10 | Никитин Юрий Владимирович | 05.11.2017 |
11 | Новгородов Айтал Валерьевич | 01.02.2017 |
12 | Томский Денис Павлович | 07.08.2017 |
13 | Захаров Эрхан Павлович | 19.09.2017 |
14 | Панькова Нарыйаана Федотовна | 19.10.2017 |
15 | Румянцева Айаана Васильевна | 14.04.2017 |
16 | Стручкова Аделина Васильевна | 16.08.2017 |
17 | Сазонова Уйгулаана | |
18 | Тимофеева Юлия | |
19 | Копырина Куннэй Константиновна | |
20 |
Социальнaй паспорт
№ | Категории | Количество | |
1. | Общее количество детей | 19 | |
2. | Многодетные семьи | Всего | 11 |
Неполных семей | 2 | ||
3. | Неполные семьи | Всего | 2 |
Семьи вдов, вдовцов | - | ||
Семьи одиноких матерей | 2 | ||
Семьи разведенных | - | ||
4. | Неблагополучные семьи | Всего | - |
Семьи, где пьющие родители | - | ||
Неполные семьи | - | ||
5. | Родители- инвалиды | Всего семей | - |
6. | Дети- инвалиды | Всего | - |
7. | Малоимущие | Всего | 9 |
Группа здоровья
№ п/п | Ф.И.О. ребенка | год. рождения | Диагноз | Группа здоровья | Физкульт.здоровье |
1 | Андреев Саргын Васильевич | 20.02.2017 | Здоров | II | основная |
2 | Бурцев Николай Валерьевич | 03.10.2017 | Здоров | II | основная |
3 | Винокурова Милена | Здоров | II | основная | |
4 | Гаврильев Туйгун Михайлович | 27.10.2017 | Здоров | II | основная |
5 | Кулаковская Полина Михайловна | 22.12.2017 | Здорова | II | основная |
6 | Копырина София Евгеньевна | 25.05.2017 | Здоров | II | основная |
7 | Копырин Ярослав Евгеньевич | 25.05.2017 | Здорова | II | основная |
8 | Максимова Розалина Ивановна | 09.08.2017 | Здорова | II | основная |
9 | Неустроев Тихон Николаевич | 14.11.2017 | Здоров | II | основная |
10 | Никитин Юрий Владимирович | 05.11.2017 | Здорова | II | основная |
11 | Новгородов Айтал Валерьевич | 01.02.2017 | Здорова | II | основная |
12 | Томский Денис Павлович | 07.08.2017 | Здорова | II | основная |
13 | Захаров Эрхан Павлович | 19.09.2017 | Здорова | II | основная |
14 | Панькова Нарыйаана Федотовна | 19.10.2017 | Здорова | II | основная |
15 | Румянцева Айаана Васильевна | 14.04.2017 | Здоров | II | основная |
16 | Стручкова Аделина Васильевна | 16.08.2017 | Здоров | II | основная |
17 | Сазонова Уйгулаана | Здоров | II | основная | |
18 | Тимофеева Юлия | Здоров | II | основная | |
19 | Копырина Куннэй Константиновна | Здоров | II | основная | |
20 |
Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение
Детский сад №4 «Айылгы» городского округа «город Якутск»
ПРИНЯТО на заседании Педагогического совета МБДОУ «Д/с №4 «Айылгы» Протокол №___ от «_____» ____________ 2023г. | УТВЕРЖДАЮ ___________С.С. Ушницкая Приказ №___________ от «____»__________2023 г. |
Сыллаа5ы үөрэх тосхоло
Рабочая программа
«Сардаана» бэлэмнэнии бөлөх
2023-2024 үөрэх дьыла
Воспитатели: Захарова Мария Алексеевна
Игнатьева Анисия Юрьевна
г. Якутск 2023г
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
![](/sites/default/files/pictures/2023/07/09/picture-1479296-1688898450.jpg)
Рабочая программа инструктора по физической культуре 2023-2024 учебный год
Рабочая программа инструктора по физической культуре 2023-2024 учебный год...
![](/sites/default/files/pictures/2021/09/25/picture-1349136-1632546954.jpg)
Рабочая программа средней группы №6 на 2023-2024 год.
Рабочая программа разработана в соответствии:с Федеральным законом от 29.12.2012 г. № 273-ФЗ «Об образовании в РоссийскойФедерации»;с ФГОС дошкольного образования (утв. приказом Министерст...
![](/sites/default/files/pictures/2023/12/13/picture-883489-1702493838.jpg)
Рабочая программа средней разновозрастной группы на 2023-2024 учебный год
Рабочая программа для средней разновозрастной группы детей 3-5 лет разработана на основе федеральных нормативных документов:- Федерального закона «Об образовании в Российской Федерации» от...
![](/sites/default/files/pictures/2019/05/21/picture-1145368-1558453931.jpg)
Рабочая программа для детей с ТНР 2023 - 2024 уч. год
Адаптированная рабочая программа для детей с ТНР (6 - 7 лет) 2023 - 2024 уч. год...
Анализ реализации рабочей программы воспитания за первое полугодие 2023-2024 учебного года в старшей группе № 9
Рабочая программа воспитания и Календарный план воспитательной работы на 2023-2024 учебный год реализуется в группе № 9 в рамках ОП ДО с сентября 2023 года с целью создания условий для лич...
![](/sites/default/files/pictures/2020/04/25/picture-1242313-1587831914.jpg)
Рабочая программа младшей группы "Почемучки" на 2023-2024 учебный год
Программа позволяет реализовать основополагающие функции дошкольного образования:обучение и воспитание ребѐнка дошкольного возраста как гражданина Российской Федерации, формирование основ ...
![](/sites/default/files/pictures/2024/02/19/picture-1071702-1708324781.jpg)
Рабочая программа Старшей группы «Малышарики» на 2023 – 2024 учебный год в соответствии с основной общеобразовательной программой «От рождения до школы»
Рабочая программаСтаршей группы «Малышарики»на 2023 – 2024 учебный годв соответствии с основной общеобразовательнойпрограммой «От рождения до школы» ...